Jeśli chcesz przeczytać ponownie ten artykuł lub brak Ci teraz czasu aby przeczytać całość, możesz dodać go do swojej listy artykułów. Wszystkie zapisane publikacje znajdziesz w profilu czytelnika

Oda do zazdrości

Autor Kapitału w XXI wieku, Thomas Piketty, nie zauważa, iż kryzys finansowy nie wybuchł dlatego, że finansiści byli bogaci, ale dlatego, że byli nieuczciwi

Autor Kapitału w XXI wieku, Thomas Piketty, nie zauważa, iż kryzys finansowy nie wybuchł dlatego, że finansiści byli bogaci, ale dlatego, że byli nieuczciwi

Kapitał w XXI wieku był według „The Wall Street Journal” najbardziej niedoczytaną książką 2014 roku. Ludzie zaczynają ją czytać, brną, brną… i nie docierają do końca. Zazwyczaj przerywają lekturę już na 20 stronie! Nie dziwi mnie to; reklama, jaką robią książce francuskiego ekonomisty Thomasa Piketty’ego media, ogłaszając autora współczesnym Karolem Marksem, jest ogromna. Po tę pozycję sięgają więc także ci, którzy chcieliby widzieć w niej książkę, mogącą zniszczyć system i zmienić świat. W tym ci, którzy Marksa w ogóle nie czytali.

A potem się zawodzą, bowiem Piketty nie jest Marksem, a Kapitał w XXI wieku nie jest Kapitałem, a tym bardziej Manifestem komunistycznym. To liczące ponad 700 stron tomiszcze, pełne statystycznej syntezy, wykresów i tabel. Językowo nawet lepsze niż przeciętna książka z tej dziedziny – ale współtwórcy Paris School of Economics daleko do pióra autora Nędzy filozofii, który swymi wywodami potrafił rozniecić ogień, czego skutki oglądaliśmy niestety przez cały XX wiek. Mamy jednak wiek XXI, serca wystygły i nie trzeba tak mocno dawać do pieca, by zdobyć uwagę czytelnika.

Ale Piketty nie jest Marksem także z innego powodu: w ogóle nie wieszczy upadku starego świata i zastąpienia go nowym, sprawiedliwszym. Widmo światowego podatku od kapitału (krążącego nad… kulą ziemską?) nie zasługuje na to, by uważać je za rewolucyjne posunięcie, które ruszy z posad bryłę świata. Mimo to założenia, jakimi kieruje się Piketty, są niebezpieczne – wartości tkwiące w trzewiach omawianej pozycji od niepamiętnych czasów zatruwają relacje międzyludzkie: to resentyment, uczucie zazdrości i czysta niechęć do tych, którzy mają więcej niż my.

Nadmierny pesymizm

Piketty postanowił przekonać czytelników, że rosnące nieustannie na świecie nierówności majątkowe należy powstrzymać. W swych badaniach zajmuje się przede wszystkim przykładami Francji, Stanów Zjednoczonych Ameryki i Wielkiej Brytanii, bazując na bogatej dokumentacji na temat rozwoju majątków w tych krajach.

Wartości tkwiące w trzewiach Kapitału w XXI wieku od niepamiętnych czasów zatruwają relacje międzyludzkie: to resentyment, uczucie zazdrości i czysta niechęć do tych, którzy mają więcej niż my

Zdaniem ekonomisty uwolnienie rynku od feudalnych pęt we Francji nie spowodowało spłaszczenia nierówności. Wręcz przeciwnie: przez ponad sto kolejnych lat zwiększały się one w stopniu porównywalnym do innych krajów tego samego kręgu cywilizacyjnego; najbardziej egalitarnym krajem pozostały do początku XX wieku USA.

„Wielkim wyrównywaczem” okazała się rozłożona na dwie tury Wojna Światowa, łącznie z pełnym kryzysów dwudziestoleciem międzywojennym. Zniszczenia wojenne, a także wprowadzone lub podniesione podatki „solidarnościowe”, których płatnikami byli głównie ludzie najbogatsi, spowodowały zmniejszenie się nierówności. Ich wzrost ruszył ponownie w latach 70. XX wieku; dziś 1 proc. najbogatszych posiada 20 proc. światowego kapitału, a połowa światowej własności jest w rękach najbogatszych 10 proc. ludzkości. Piketty zdaje sobie sprawę, że dane te bazują na szacunkach obarczonych dużym marginesem błędu. Jestem daleki od tego, by w tej kwestii zarzucać mu jakąś grubą manipulację – co więcej, Kapitał w XXI wieku należy uznać za solidną statystyczną pigułę. Zwiększanie się nierówności – jeśli nie postawimy mu tamy – zmoże trwać nieprzerwanie, ponieważ tak mówi formuła r>g, oznaczająca, że zwrot z rentowności kapitału zawsze jest wyższy od stopy wzrostu gospodarczego.

Formuła ta budzi jednak wątpliwości. Ogólnoświatową sławę zdobył niedawno 26-letni ekonomista Matthew Rognlie, który wskazał, że „drugie prawo kapitalizmu” może odnosić się właściwie tylko do nieruchomości; z kolei według Pera Krusella i Anthony’ego J. Smitha Jr. trudno przewidywać, że stopa oszczędności netto pozostanie stała, jeśli wzrost gospodarczy będzie zwalniał, co przyjmuje autor Kapitału w XXI wieku.

Przyjmijmy jednak, że faktycznie teoretyczne założenia Piketty’ego są prawidłowe. Problem w tym, że nie przytacza on na poparcie swoich wniosków przekonujących argumentów. Wzrost nierówności, o którym pisze, wcale nie jest tak duży. We Francji na przykład udział dochodów najwyższego decyla w dochodzie narodowym urósł od 1983 (kiedy to skończyła się „egalitarna” faza w historii powojennej nierówności) do 2010 roku z 30 do 33 procent. Gdy dodamy do tego, że od 1945 roku (czyli przez prawie 70 lat!) udział ten wzrósł o zaledwie kilka procent, można odnieść wrażenie, że zmiany te nie mają większego znaczenia.

Nie mają, ale mogą mieć, bowiem według Piketty’ego Europa i Japonia są, jeśli chodzi o rozwój nierówności, „opóźnione” w stosunku do USA – trendy amerykańskie mogą się powtórzyć. A tam nierówności rosną szybciej. Jeśli posłużymy się znów jako przykładem udziałem najwyższego decyla w dochodzie narodowym, to wzrósł on z poziomu porównywalnego z francuskim w 1945 roku (ok. 33 proc. w USA wobec ok. 29 proc. we Francji) do 46 proc. obecnie. Problem w tym, że to są głównie dochody z pracy, nawet wśród najwyższego centyla. Ale i na to Piketty znajduje odpowiedź: prezesi ogromnych firm mają możliwość samodzielnego ustalania sobie pensji, więc korzystają z tego przywileju do oporu. Remedium miałby być wysoki progresywny podatek dochodowy, światowy podatek od kapitału oraz okazjonalne granie inflacją.

Te straszne nierówności

Obok pytań, na które Francuz odpowiada, jest wiele takich, które pozostawia bez odpowiedzi – choć same się nasuwają. Gdy pokazuje rosnący udział najbogatszych w dochodzie narodowym, nie pisze nic o migracjach pomiędzy poszczególnymi decylami. Jeśli twierdzi, że nierówności należą do etosu amerykańskiego biznesu jako jeden z motywatorów do działania, to warto byłoby sprawdzić, ile jest w tym prawdy i czy faktycznie droga od pucybuta do milionera jest tak krótka, jak się niektórym wydaje. Tezę o rosnącym rozwarstwieniu Piketty podtrzymuje, choć sam przyznaje: „przeszliśmy od społeczeństwa z niewielką liczbą wielkich rentierów do społeczeństwa z dużo większą liczbą mniejszych rentierów, w pewnym sensie do społeczeństwa małych rentierów” (s. 519), co powinno być raczej dowodem na zmniejszenie nierówności. Wszystko to ma czytelników przekonać, że nierówności rosną, co samo w sobie jest złe.

Dziś 1 proc. najbogatszych posiada 20 proc. światowego kapitału, a połowa światowej własności jest w rękach najbogatszych 10 proc. ludzkości

Tylko dlaczego właściwie mamy się ich bać? Tego Piketty nie tłumaczy. Przyjmuje to za aksjomat, a nawet stwierdza, że „nierówności społeczne są do przyjęcia tylko wtedy, gdy leży to w interesie wszystkich, a w szczególności grup społecznych znajdujących się w najbardziej niekorzystnej sytuacji” – i to dopiero na 593 stronie. Dobrze, że choć tam, bo można byłoby uznać, że chce zlikwidować wszelkie nierówności. Niewiele wnoszą także egzegezy zwolenników Piketty’ego; jeśli profesor Elżbieta Mączyńska w wywiadzie udzielonym „Gazecie Wyborczej” mówi: „jego wyliczenia pokazują, że za każdym razem, kiedy nierówności rosły zbyt mocno, wybuchała wojna albo rewolta społeczna”, warto dodać, iż chodzi o jedną wojnę, światową co prawda, a to, że jej genezą były zbyt wielkie nierówności, należałoby najpierw udowodnić.

Tym bardziej, że Piketty – zresztą słusznie – wcale tak nie twierdzi, bo nie gra apokaliptycznymi wizjami, jak chcieliby niektórzy, tylko zajmuje się cyferkami. Ale i on swoich tez nie udowadnia, jak choćby wtedy, gdy pisze, że nierówności odpowiadają za kryzys z 2007 roku. Miały bowiem wywołać „quasi‑stagnację siły nabywczej klas ludowych i średnich w Stanach Zjednoczonych, która tylko nasiliła tendencję do zwiększonego zadłużania się ubogich gospodarstw domowych” (s. 364). Nie próbuje nawet pokazać, w jaki sposób rosnąca nierówność między biednymi a bogatymi miałaby wpływać na jeszcze większe zubożenie tych pierwszych. Niechęć wobec rozwarstwienia nie pozwala mu zauważyć, że kryzys wybuchł nie dlatego, że finansiści byli bogaci, ale dlatego, że byli nieuczciwi.

Co więcej, gdy krytykuje XIX-wiecznego ekonomistę Pierre’a Paula Leroy‑Beaulieu za brak egalitaryzmu, okolicznością łagodzącą nie jest dla niego fakt, iż naukowiec ten wskazuje na malejącą liczbę nędzarzy; jak twierdzi Piketty: „w warunkach wzrostu gospodarczego nie mówi nam [to] oczywiście nic o ewolucji nierówności dochodów” (s. 626). Czyżby nie chodziło o to, by wszystkim, także biednym, żyło się lepiej?

Książka Piketty’ego to pozycja na wskroś zachowawcza, apologetyczna wobec francuskiego bankrutującego państwa opiekuńczego i wskrzeszająca stare demony zawiści i zazdrości

Na pohybel bogatym

Niestety – nie. Dla Piketty’ego walka z nierównościami jest celem samym w sobie. Popularyzując konfiskacyjne podatki od nadmiernych dochodów, przyznaje, że nie chodzi o wpływy budżetowe, ale o to, aby najbogatsi nie zarabiali zbyt dużo. Dodaje, że „główną rolą podatku od kapitału nie jest (…) finansowanie państwa socjalnego, lecz uregulowanie kapitalizmu” (s. 648). W tym kontekście nieszczerze brzmi jego sprzeciw wobec nadmiernego zadłużania się państwa i propozycja zastąpienia długu większym opodatkowaniem. Choć jest zwolennikiem państwa opiekuńczego, jego największe niedomogi widzi we wciąż istniejących nierównościach, jak w przypadku edukacji wysokiej jakości, nadal dostępnej głównie dla osób zamożnych.

Nie przedstawia jednak żadnych propozycji zmiany – oprócz równania w dół. Wręcz przeciwnie: popierając inflację jako ukryty podatek od „rozleniwionego bogactwa”, uderza w tych, którzy chcieliby na edukację swoich dzieci zaoszczędzić, czy też tych, którzy obawiając się niskich emerytur, sami odkładają na starość. Asekuranckie wskazywanie, że także inflacja musi być utrzymana w ryzach, nie zmienia faktu, że i tak najbardziej tracą na niej ludzie niezamożni.

Kapitał w XXI wieku jest przedstawiany jako książka rewolucyjna, tymczasem to pozycja na wskroś zachowawcza, apologetyczna wobec francuskiego bankrutującego państwa opiekuńczego i wskrzeszająca stare demony zawiści i zazdrości. Piketty pozostaje bezradny wobec czytelników wyznających inną aksjologię. Wobec tych, którzy widzą korzyści w nierównościach, zachęcających ludzi o niższych dochodach i mniejszym majątku do rozwoju (jak już wcześniej zaznaczyłem, nie próbuje nawet z tą tezą dyskutować). I wobec tych, dla których nie ma znaczenia, czy bogaty staje się co roku bogatszy o jeden miliard – pod warunkiem, że wzbogacił się uczciwie.

Tylko ilu jest takich ludzi? Bogaczy właściwie nikt nie lubi. Biedniejsi zazdroszczą im bogactwa, a bogaci nienawidzą się nawzajem z czystej złośliwości. Wypadałoby im współczuć, gdyby nie fakt, że są tak obrzydliwie bogaci i pewnie nie potrzebują nikogo oprócz siebie, a tych, których potrzebują, i tak mogą kupić – za co nie lubimy ich jeszcze bardziej. Ostatecznie dowalenie jakiemuś krezusowi receptami proponowanymi przez Piketty’ego nie zaszkodzi zwykłemu Kowalskiemu. Oczywiście dopóki ktoś nie uzna jego dochodów za nadmierne lub dopóki inflacja nie pochłonie jego ostatnich oszczędności.

Thomas Piketty, Kapitał w XXI wieku, Wydawnictwo Krytyka Polityczna, Warszawa 2005, ss.800

Stefan Sękowski
Zastępca dyrektora "Nowej Konfederacji". Politolog, dziennikarz, tłumacz, stały współpracownik "Do Rzeczy", publicysta Polskiego Radia Lublin. Publikował i publikuje też m.in. w "Gościu Niedzielnym", "Rzeczpospolitej", "Gazecie Polskiej Codziennie", "Gazecie Wyborczej", "Tygodniku Powszechnym", "Frondzie"; i portalu Rebelya.pl. Tłumaczył na język polski dzieła m.in. Ludwiga von Misesa i Lysandera Spoonera; autor książkek "W walce z Wujem Samem" i "Żadna zmiana. O niemocy polskiej klasy politycznej po 1989 roku". Mąż, ojciec trójki dzieci. Mieszka w Lublinie.
Świat intelektualny – od uniwersytetów po media – nie nadąża dziś za gwałtownymi przemianami rzeczywistości politycznej, gospodarczej i społecznej, opisując je za pomocą kategorii z poprzednich epok. To zasadniczo obniża jakość rządzenia, które musi rozstrzygać dylematy przy użyciu wiedzy dostępnej w danej chwili. Deficyt tej ostatniej zwiększa ryzyko decyzji błędnych lub wręcz katastrofalnych, jak również – dominacji fałszywych ideologii. Polski dotyczy to w stopniu szczególnym, ze względu na trudne położenie geopolityczne i słabość intelektualną (uniwersytetów, mediów, think tanków).

Komentarze

3 odpowiedzi na “Oda do zazdrości”

  1. Kuba Bartak pisze:

    Trudno o płytszą diagnozę kryzysu z 2007 niż stwierdzenie, że spowodowany był nieuczciwością finansistów. Kryzys finansowy powstał bo, istniały warunki instytucjonalne i makroekonomiczne do nieuczciwych zachowań. Nawet jeżeli Piketty nie wyjaśnia tego szczegółowo, to istnieje szereg przekonujących prac, które łączą nierówności z kryzysem. Piszą o tym m.in.: Fitoussi, Saraceno; Stiglitz, Ranciere i Kumhof; w Polsce J.Tomkiewicz. W skrócie mechanizm jest następujący: w warunkach wysokich nierówności mamy duże oszczędności (grup bogatych) i niski popyt reszty społeczeństwa. Niski popyt nie nakłania do inwestowania w gospodarkę realną, a do odpływu oszczędności w kierunku rynków finansowych, które zapewniają wysokie stopy zwrotu szczególnie gdy klasa średnia zgłasza coraz większy popyt na kredyt. Dodatkowo, regulacje rynków finansowych tworzone są pod dyktando bogatych i wpływowych grup interesów (to argument powiązany z tekstem B. Radziejewskiego z tego numeru NK), które zainteresowane są ekstrakcją wartości, a nie tworzeniem wartości dodanej.

    Można badać problem nierówności w niezideologizowany sposób. Mam wrażenie, że Autor nie chce tego dostrzec. Nierówności (duże) są problemem nie dlatego, że uznajemy równość za wartość nadrzędną, tylko dlatego, że powodują szereg antyrozwojowych problemów, związanych z demokracją, akumulacją kapitału ludzkiego i społecznego czy z popytem wewnętrznym. Są też często świetnym wskaźnikiem diagnozującym bolączki, które w inny sposób trudno zmierzyć, jak choćby poziom “przejęcia państwa”.

    Pozdrawiam!

    PS:
    Twierdzenie, że „nierówności społeczne są do przyjęcia tylko wtedy, gdy leży to w interesie wszystkich, a w szczególności grup społecznych znajdujących się w najbardziej niekorzystnej sytuacji” wywodzi się teorii sprawiedliwości Rawlsa i ma bardzo ciekawe podłoże!

  2. Adam Olesnicki pisze:

    Sposobem pisania wybija się Pan ponad przeciętność tego co można spotkać. Podobają mi się stawiane tezy. Jednak tu chyba Pan sobie przeczy temu co napisał Pan w art. “kupieni za błyskotki” o dryfowaniu w kierunku neo-feudalizmu..
    otóż Globalne Korporacje to nie jest wolny rynek i pan Henio ze sklepikiem nie jest w stanie konkurować z marketami. Nie mówiąc już o rynku muzycznym , rozrywkowym..
    Tam korporacje giganty koszą miliony , ustalają ceny i egzekwując je prawnie za pomocy polityków i prawników walczących z “piractwem” by np pani Madonna mogła sobie z 1.000.000 Dolarów zrobić urodziny, impreze , kupić suknie itp..
    i niestety takie puste zarobki, dochodzące do miliona dziennie nie są niczym usprawiedliwione.
    Nie wynikają one z produkcji.. zatrudnienia tylko z obrotu kapitałowego..
    Powoduje to , że produkcje się wygasza, przenosi do “Bangladeszu” przysłowiowego bo dochody z kapitału są wyższe niż te z produkcji.. wcześniej nie do pomyślenia.
    w końcu masy się zbuntują.. czy to w formie ISIS czy innej rewolucji.. krwawej zapewne..

  3. Paradoks pisze:

    Niemniej jednak oba powyższe komentarze nie podważyły tezy z tekstu, że kryzys wywołała nieuczciwość finansistów, a nie nierówności same w sobie. Czy nieuczciwe postawy są wzmacniane kalekim systemem, tak jak opisywał to Stiglitz? Pewnie! Ale czy wynikają z samych nierówności? Tego trzeba by dowieść, ja nie widzę dowodów. Czy można zwalczyć działanie wadliwych regulacji systemu kolejnymi, centralnymi regulacjami? To też ciekawe zagadnienie… bo na razie to właśnie rozmaite regulacje pozwalają tym złym bogaczom nie tylko bogacić się bardziej, ale przede wszystkim zatamować drogę dla ewentualnej konkurencji (agresywnie lansowane podatki progresywne nigdy nie dotknęły prawdziwych książąt pieniądza, którzy już ponad 100 lat temu poukrywali majątki w fundacjach i trustach, których niemal żadne podatki się nie imają). W tym kontekście mogę równie dobrze stwierdzić, że to właśnie kupowane państwowe regulacje wzmagają i cementują nierówności.

    Rynek to ludzie, ich działania, wytwory i dostęp do rzetelnej informacji. W mojej opinii najbardziej kuleje tak naprawdę to ostatnie, szczególnie kiedy przyglądam się tzw. mediom głównego nurtu. Czy pan Henio może konkurować z hipermarketem? Może. Ważne, żeby po pierwsze państwowe regulacje nie faworyzowały marketu (jak to dzieje się teraz, kiedy pan Henio potrzebuje usług wyspecjalizowanej firmy księgowej, żeby poradzić sobie z trudnym prawem, a i tak nie ma nawet cząstki możliwości podatkowej optymalizacji, jaką ma sieć hipermarketów), a po drugie i jeszcze ważniejsze – żeby potencjalni klienci byli świadomi swoich wyborów. O tym też pisze pan Sekowski w obu tekstach obok – tym o spółdzielczości, i tym o złodziejach czasu i neofeudalizmie.

    A rzecz o zawiści czy zazdrości też jest bardzo dobrze ujęta – bo mi np. nie przeszkadzają miliony, które zarobi jakiś artysta za występ – tak długo, jak ludzie oddali mu swoje pieniądze z własnej woli, a nie są przykładowo dotacją, oddaną hojnie z państwowej kasy. I w tym kontekście zupełnie, absolutnie, nie przeszkadza mi, że to np. jakiś artysta disco polo, którego osobiście nie trawię i uważam jego działalność za estetycznie obrzydliwą. To, że wyda później te miliony na coś – według mnie – zupełnie debilnego, również nie jest moją sprawą.

    A na marginesie, w rozmowach o wolnym rynku czasem cytuje się Smitha, ale zdecydowanie za rzadko wspomina się o tym, co pisał o moralności, jako jego ważnym fundamencie; tego też zabrakło w polskiej transformacji.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Zobacz