Recenzja “Demokracji w odwrocie” Joshua Kurlantzicka – dr hab. Jarosław Flis

Aktualności,

Książka Joshui Kurlantzicka „Democracy in Retreat” (Demokracja w odwrocie) jest konfrontacją z idealistycznymi wyobrażeniami na temat nieuchronności i oczywistości demokracji. Autor dowodzi, że demokracja nie jest systemem oczywistym, że wiele osób i grup inaczej wyobraża sobie dobrostan, że w świecie rozważane są alternatywne rozwiązania. Dostarcza przeglądu historycznego niezbędnego do zrozumienia zjawiska, którego świadkami jesteśmy obecnie: zjawiska odwrotu w różnych miejscach globu od demokracji liberalnej. Przegląd ten jest wzbogacony o cenne refleksje i uogólnienia.

Publikacja antycypuje przemiany, które miały miejsce w świecie od 2013 roku do dzisiaj. Kurlantzick wskazuje korzenie kryzysu demokracji zarówno od strony patrycjatu, nazywanego z perspektywy elit „klasą średnią”, jak i od strony klasy ludowej, w ujęciu historycznym. Na przykładzie nieoczywistych dla polskiego czytelnika miejsc obserwacji takich jak np. Malawi, Birma czy Filipiny tłumaczy, skąd bierze się sceptycyzm wobec zmian demokratycznych. Upadek dawnych autokratów w wielu państwach nie oznaczał ich końca. Nawet jeśli ulegli oni demokratycznej presji, to problemy gospodarcze i społeczne ich państw nie skończyły się wraz ze zmianą ustrojową. Pojawiała się tęsknota za przeszłością, co prowadziło nieraz do częściowej lub całościowej restytucji autokracji. Amerykański publicysta nie szczędzi przy tym ciepłych słów Polsce, opisując jej przemianę demokratyczną po 1989 r. i późniejszy stosunek do Białorusi. Polska jest w książce stawiana jako pozytywny kontrprzykład względem krajów takich jak Brazylia czy Tajlandia, które po przejściu demokratycznej przemiany zrezygnowały z jej kontynuacji.

Wywód Kurlantzicka należy czytać z zastrzeżeniem, że dla autora oczywista jest zachodnia wizja świata, wedle której demokracja jest skandynawsko-anglosaską inwencją. Mniejszą wagę przywiązuje przy tym np. do włoskich republik, których przykład ukazuje, że demokracja miewa też problemy, że może przegrać militarnie z autorytarnymi reżimami.  Zaletą tej pracy jest natomiast odwołanie do szeregu globalnych i lokalnych faktów oraz nowa historyczna perspektywa, opisująca przemiany na świecie poprzez losy i opinie pojedynczych osób, zarówno lokalnych aktywistów, jak i powszechnie znanych liderów. W „Democracy in Retreat” opisane jest zarówno stanowisko promotorów demokracji z krajów Zachodu, jak i opinie z niedemokratycznych krajów azjatyckich. Kurlantzick splata te elementy w dobrze uporządkowaną opowieść, która ukazuje źródła problemów demokracji, zależne zarówno od warunków lokalnych, jak i od gry między kluczowymi interesariuszami.

Zaletą książki jest jej przystępność i wartka narracja. Kurlantzick jest dziennikarzem o dobrym przygotowaniu eksperckim. W swobodny sposób zmienia plany i perspektywy, przytaczając dane szczegóły, które jednak nie przytłaczają, ale ilustrują trafnie główną tezę.

Wydanie „Democracy in Retreat” po polsku przyczyni się do budowania solidnych ram do debaty na temat kształtu demokracji w Polsce, wskazując, że problemy, z którymi mierzy się demokracja, nie należą do polskiej specyfiki. Pomaga przeanalizować scenariusze zmian ustrojowych i społecznych i szukać najlepszych rozwiązań.