6. SREBRNA GOSPODARKA W POLSCE – GŁÓWNE PUNKTY

6.1. STARSZY KONSUMENT

Problematyka starszych konsumentów doczekała się już licznych opracowań i badań. Niektóre z nich wskazują, że osoby starsze pozostają wciąż postrzegane jako mało atrakcyjna grupa docelowa jako odbiorcy dóbr i usług na rynku konsumenckim. Problematyka osób starszych jako konsumentów wydaje się wiązać także z kwestią wykluczenia osób z tej grupy wiekowej z wielu sfer życia społecznego, kultury czy sfery rekreacji i aktywnego spędzania czasu wolnego.

Jak pokazuje jeden z raportów Głównego Urzędu Statystycznego ogromna część osób starszych w ogóle pozostaje poza sferą usług związanych z kulturą, rekreacją i czasem wolnym spędzanym poza domem (por. tabela nr 2). Także spotkania towarzyskie z bliskimi okazują się być bardzo ograniczone. Osoby starsze rzadko też spotykają się ze znajomymi czy przyjaciółmi w kawiarni czy pubie. Na pytanie o częstość spotkań ze znajomymi i przyjaciółmi w kawiarni, pubie bądź klubie, aż 71% badanych odpowiadało „nigdy lub prawie nigdy”, a następne 14% – „rzadziej niż raz w miesiącu”. Jedynie 11% – podało, że 1-3 razy w miesiącu, zaś raptem 4% – raz w tygodniu lub częściej. Może to wynikać po części ze wzorców relacji towarzyskich osób starszych, z których niektórzy bardziej są przyzwyczajeni do spotkań domowych (lub też zdrowie i środki bardziej na to pozwalają). Okazuje się jednak, że i w tej formie deklarowane kontakty społeczne są stosunkowo rzadkie. Na pytanie o to jak często starsi respondenci odwiedzali znajomych, rodzinę, przyjaciół lub przyjmowali ich u siebie w domu – 37% odpowiedziało, że 1-3 razy w miesiącu, 34% – że rzadziej niż raz w miesiącu, a 18% – nigdy lub prawie nigdy[1]. Sugeruje to ogromną skalę wyłączenia z życia społecznego lub zawężanie go do kontaktów z najbliższymi, z którymi się zamieszkuje. Ten wysoki poziom braku uczestnictwa ma swoje znaczenie także dla rozwoju srebrnej gospodarki. Wyłączeni społecznie seniorzy w małym stopniu korzystają z różnych dóbr i usług społecznych czy w małym stopniu nabywają te dobra na rynku konsumenckim.

Tabela 3. Spędzanie czasu wolnego (% osób 60+, które odpowiedziały, że nigdy lub prawie nigdy” nie spędzają czasu wolnego w formie poniższych aktywności)

Rodzaj aktywności % odpowiedzi „nigdy lub prawie nigdy”
Chodzenie do kina 82
Chodzenie do teatru lub na koncerty 82
Zwiedzanie muzeów lub wystaw sztuki 81
Chodzenie do czytelni i biblioteki 85
Chodzenie na mecze, zawody sportowe 91
Chodzenie na dyskoteki 952
Uprawianie sportu, bieganie 83
Chodzenie na spacery, odpoczynek na świeżym powietrzu 23
Słuchanie nagrań muzycznych 55
Oglądanie filmów na DVD, Blue-ray, z magnetowidu lub przez Internet 82
Zajmowanie się hobby (np. majsterkowaniem dla przyjemności, fotografią, muzykowaniem) 71

Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS 2017.cyt: za: R.Bakalarczyk, Jak się żyje przeciętnym Kowalskim, Polityka Senioralna nr 6/2020.

 

Problem niewielkiego uczestnictwa może mieć zarówno wiele źródeł, jak i następstw. Jeśli mówimy ograniczeniach uczestnictwa w ramach   czasu wolnego, struktura przyczyn jest złożona i zapewne zróżnicowana w odniesieniu do poszczególnych seniorów. Dla części z nich głównym powodem może być brak większych środków finansowych i konieczność lub wola przeznaczenia posiadanych pieniędzy na podstawowe produkty bytowe czy zdrowotne lub zaoszczędzenia na czarną godzinę. Dla innych powodem może być brak atrakcyjnej oferty kulturalnej czy rekreacyjnej lub też brak dostępnej informacji o tej ofercie i możliwości skorzystania z niej. Pamiętajmy, że osoby starsze są statystycznie słabiej obecne w sieci niż młodsze pokolenia, co zawęża dostęp do informacji. Jeszcze dla innych powodem braku uczestnictwa może być zła kondycja zdrowotna i sprawnościowa – zarówno w wymiarze obiektywnym jak i subiektywnym. To właśnie na zdrowie i sytuację finansową – w świetle przywołanego raportu najczęściej utyskują seniorzy (podczas gdy z innych aspektów życia przeciętnie deklarują częściej zadowolenia niż niezadowolenie). Funkcjonowanie głównie w ramach gospodarstwa domowego, a poza sferą dóbr i usług związanych z czasem wolnym, kulturą, rekreacją, etc. przyczynia się z kolei do tego, że podmioty produkujące dobra i dostarczające usługi nadal nie postrzegają osób starszych jako potencjalnego/klienta własnej działalności, wobec czego tym bardziej mogą nie być zainteresowani adaptacją produkcji, dystrybucji i promocji własnych działań do profilu starszego konsumenta ani przeprowadzenia innowacji w tym zakresie.

T. Olejniczak wskazuje na cztery grupy barier dla innowacji z myślą o starszym konsumentach: ekonomiczne, zdrowotne, psychologiczne i społeczne[2]. W pierwszej grupie barier mieści się przede wszystkim postrzeganie osób starszych jako dysponujących bardzo skromnym dochodem i wydatkami przeznaczonymi na wąski katalog dóbr: głównie związany z lekami i żywnością. Nie jest to jednak w świetle danych do końca prawda. Choć wśród osób starszych również znajdują się osoby biedne (jest to odsetek niższy niż dla ogółu gospodarstw)[3], jest też szeroki krąg seniorów, którzy jednak dysponują godziwym i przede wszystkim stabilnym zabezpieczeniem finansowym. Aczkolwiek niekorzystne prognozy, jeśli chodzi o przyszłość systemu emerytalnego i wysokość przyszłych emerytur to prognostyk faktycznych barier dla rozwoju srebrnego rynku i srebrnej gospodarki. Jedno z niedawnych opracowań wskazuje, że to właśnie zła sytuacja ekonomiczna gospodarstw seniorskich jest jedną z głównych barier dla srebrnej gospodarki nad Wisłą, a także w innych państwach regionu[4]. Jeśli chodzi o bariery zdrowotne, mają one przynajmniej dwa wymiary. Po pierwsze duże wydatki na zdrowie w części gospodarstw emeryckich sprawiają, że niewielkie środki pozostają im na nabywanie dóbr i usług w innych niż zdrowotna sferach życia. Po drugie, zły stan zdrowia części osób starszych sprawia że bywają oni postrzegani jako mało atrakcyjni na rynku dóbr i usług na rynku konsumenckim, a przynajmniej w pewnych jego segmentach. Oprócz tego dochodzą zmiany fizjologiczne, jak osłabienie niektórych zmysłów czy mobilności, przekładające się na potencjał konsumencki.

Jeśli chodzi o bariery społeczne, według T. Olejniczaka są one związane z postrzeganiem osób starszych przez społeczeństwo jak również przez nich samych. Wpływ na to mają także procesy kulturowe jak również medialne, np. w związku z obecnością osób starszych w przekazach informacyjnych, filmowych czy np. reklamach. Znaczenie ma tu nie tylko to na ile są osoby starsze w tym medialnym obrazie obecne, ale też jak są przedstawiane. Jeśli mówi się o ich potrzebach głównie w kontekście sprzedaży farmaceutyków alko w kontekście ról rodzinnych dziadka i babci, może to działając zawężająco na kulturowe postrzeganie starości, co ma też swoje konsekwencje dla oferty rynku dóbr i usług zorientowanych na osoby starsze. Na marginesie można dodać, że pośredni wpływ może wywrzeć także pandemia. W związku z potrzebą ochrony osób starszych przed zakażeniem koronawirusem jako tych szczególnie zagrożonych i ciężko przechodzących chorobę utrwalać się może wizerunek seniorów głównie jako słabszych, wymagających opieki, troski, mających potrzeby przede wszystkim opiekuńczo-medyczne, a mniej jako aktywnych uczestników życia społecznego[5]. Nie da się wykluczyć, że nawet po zażegnaniu pandemii, powyższy wizerunek się zachowa, co też może nieco wyhamować proces zmiany postrzegania osób starszych w kierunku ich aktywności i atrakcyjności, także konsumenckiej.

Jeśli chodzi o bariery psychologiczne, T. Olejniczak wskazuje te związane z samymi postawami starszych konsumentów np. jeśli chodzi o korzystanie z nowych produktów czy kryteria ich wyboru (np. to czy dla seniorów liczy się tylko cena czy też inne, choćby jakościowe parametry produktu.   Nie należy stereotypowo widzieć skłonności starszych osób do kryteriów wyboru i oceny poszczególnych produktów na rynku konsumenckim. Badania T. Zalegi sugerują duże zróżnicowanie w obrębie badanych seniorów pod tym względem, a w wpływ na wybory konsumencie osób starszych może mieć wiele innych zmiennych takich jak dochody, płeć, poziom wykształcenia czy miejsce zamieszkania[6]. Ponadto w badaniach konsumenckich wskazują, że liczy się nie tyle wiek metrykalny ( mierzony liczbą przeżytych lat) ile tzw. wiek kognitywny, odnoszący do tego jak dana osoba się czuje wiekowo[7].

Wracając do kwestii barier wyróżnionych przez T. Olejniczaka, autor tej roboczej typologii sam w konkluzji swego artykułu zaznacza: „Mimo kształtowania się zasadniczych przeszkód w realizacji działalności innowacyjnej na rynku produktów i usług kierowanych do konsumentów seniorów należy podkreślić, że istnieje wiele pozytywnych przesłanek wskazujących na to, że może być to grupa pożądana i ceniona przez przedsiębiorców(…)W rozważaniach dotyczących rozwoju innowacji przeznaczonych dla konsumentów starszych konieczne jest uwzględnienie faktu, że co roku ich skład uzupełniany będzie nowymi seniorami, których cechować będą wyższe dochody (z uwagi zmiany prawne wydłużające aktywność zawodową), lepszy stan zdrowia (z uwagi na permanentny rozwój medycyny) oraz inne spojrzenie na procesy konsumpcji – nowi seniorzy znaczną część swojego życia przeżyli już w warunkach gospodarki rynkowej, w której innowacje są immanentnym elementem rozwoju”[8].

Niewątpliwie należy mieć na uwadze z jednej strony zróżnicowanie populacji seniorów, z drugiej zaś strony dynamikę w tym względzie i fakt, że kolejne pokolenia mogą mieć odmienne możliwości jak i preferencje konsumenckie, wynikające tyleż z ich doświadczeń biograficznych, ile z aktualnej kondycji ekonomicznej, zdrowotnej czy społecznej. Można natomiast spierać się co do źródeł optymizmu jeśli chodzi o sukcesywną poprawę stanu zdrowia osób starszych czy ich kondycji ekonomicznej. Zachodzące zjawiska jak i istniejące prognozy nie skłaniają jednoznacznie do konstatacji że pod tym względem w nadchodzących latach będzie zdecydowanie lepiej, aczkolwiek to w dłużej mierze zależy nie od nieuchronnych procesów cywilizacyjnych, a decyzji w polityce publicznej – także wobec starzenia się społeczeństwa.

Myśląc o potencjalnie konsumenckim starszych pokoleń, warto poruszyć jeszcze jeden aspekt. Dotąd mówiliśmy osobach starszych głównie jako o nabywcach lub odbiorcach różnych dóbr i usług. Tymczasem warto spojrzeć na nich także jako współtwórców innowacji. Taka perspektywa towarzyszy realizowanemu projektowi badawczo-partycypacyjnemu EIT FOOD RIS CEL[9], przewidującego w ramach tzw. laboratoriów zaangażowania konsumenta włączenie grupy osób starszych z kilku krajów w proces kreowania nowych pomysłów na innowacje na rynku żywności, które mogłyby być następnie wdrożone do praktyki produkcji i dystrybucji produktów na tymże rynku. Pierwsze edycje projektu wskazują na znaczny potencjał kreatywny seniorów, którzy wzięli w projekcie, w generowaniu innowacji[10]. Szukając dróg dojścia do srebrnej gospodarki, a w jej ramach srebrnych rynków należy zatem pamiętać o seniorach nie tylko jako o biernych odbiorcach produktów i usług, ale także ich koproducentach i współautorach koncepcji oraz podpowiedzi co do kierunków zmian. Doświadczenie osób starszych to bardzo ważny zasób, który powinien być optymalnie wykorzystany w zmierzaniu w stronę silver economy.

W projektowaniu i modyfikowaniu produktów i usług do potrzeb starszych konsumentów konieczne jest wyczucie i myślenie w kategoriach włączenia osób starszych do głównego nurtu rynku konsumenckiego, a nie tylko na jego obrzeża jako odrębnej kategorii. Trafnie wyraził to J. Hartman: „Trzeba pamiętać, żeby wersje produktów dla seniorów nie piętnowały ich i nazbyt nie wyróżniały. Zwykle wystarczą drobne modyfikacje: coś jest większe, nieco prostsze w obsłudze, może nieco trwalsze, nie nazbyt designerskie. Istota sprawy tkwi jednakże nie w tym, żeby sprofilować produkt pod seniorów, lecz w tym, aby pokazać im, że jest także dla nich, taki jaki jest.”[11] Na trafność tego podejścia wskazują też wyniki badań i przykłady producentów, które tworząc wersje produktów dedykowane osobom starszym doznały porażki.[12]

1 GUS, Jakość życia osób starszych w Polsce, Łódź, 2017

2 T.Olejniczak, Bariery rozwoju innowacji w segmencie konsumentów seniorów

3 Według danych za GUS za 2019 rok poziom zagrożenia ubóstwem skrajnym seniorów wyniósł 3,8% przy 4,2% dla ludności ogółem, por. Główny Urząd Statystyczny, Zasięg ubóstwa ekonomicznego w 2019 roku, Warszawa, 2020.

4 A.Abramowska Kmon et. al., srebrna gospodarka szansą rozwoju krajów europy środkowo- -wschodniej, s 2020, 379

5 L.Ayalon et al., Ageing in the times of Covid 19 Pandemic:Avoiding Ageism and fostering intergerational Solidarity, The Journals of Gerontology Series B Psychological Sciences and Social Sciences, April 2020

6 T. Zalega, Segment osób w wieku 65+ w Polsce. Jakość życia – Konsumpcja – Zachowania konsumenckie, Warszawa 2016

7 Awdziej M., Granice rynku „starszych konsumentów” w Europie ‒ wiek chronologiczny a wiek kognitywny nabywców, Handel wewnętrzny 2014;1(354):17-25

8 T.Olejniczak, Bariery rozwoju innowacji… op.cit.

9 Por strona projektu: http://timo.wz.uw.edu.pl/cel/

10 K/Klincewicz., Senior jako konsument i twórca – warsztaty zaangażowania konsumentów, Polityka Senioralna nr 6/2020.

11 J.Hartman , Rynek senioralny – kraina łagodności, „Marketing w Praktyce”, 2012 nr 8. Cyt za: J.Świda, Zachowania rynkowe starszych konsumentów z punktu widzenia projektowania warstwy wizualnej opakowań, Zesz. Nauk. Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, 2013; s.107

12 J.Świda, Zachowania rynkowe starszych konsumentów z punktu widzenia projektowania warstwy wizualnej opakowań, Zesz. Nauk. Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, 2013; 918: 105–118