Niniejsza analiza podejmuje kwestię roli politycznej parlamentów narodowych w Unii w dwóch wymiarach: wpływu parlamentów narodowych na integrację europejską, i – przede wszystkim – treść politycznych decyzji podejmowanych przez Unię oraz kwestię legitymizacji Unii i integracji europejskiej na poziomie narodowym. Zasadniczą konkluzją poniższych rozważań jest to, że istnieje daleko idąca rozbieżność między istotną legitymizacyjną rolą, która jest przypisywana parlamentom narodowym, i jeszcze większą, jaką realnie pełnią, a znikomym wpływem, jaki mogą wywierać na polityki Unii.

Obecny stan debaty nad rolą parlamentów narodowych dobrze podsumowuje studium robocze o wdrażaniu postanowień traktatowych w sprawie parlamentów narodowych Komisji Spraw Konstytucyjnych Parlamentu Europejskiego sporządzone przez europosła Paulo Rangela¹. Odnotowuje ono znaczący postęp, który rzeczywiście został poczyniony od czasu inicjatywy „dialogu politycznego” José Manuela Barroso z maja 2006 roku i postanowień Traktatu z Lizbony. Przywołuje szereg pomysłów, które zgłaszano od tego czasu: „zieloną kartkę”, która umożliwiałaby parlamentom narodowym co najmniej zasygnalizowanie Komisji lub Parlamentowi Europejskiemu potrzeby podjęcia inicjatywy prawodawczej, umożliwienie w ramach mechanizmu wczesnego ostrzegania parlamentom zgłaszania zastrzeżeń nie tylko jeśli chodzi o zasadę pomocniczości, ale także zasadę proporcjonalności i zasadę powierzenia, oraz zgłoszoną przez prezydenta Macrona i popartą przez przewodniczącego Komisji Junckera w raporcie o stanie Unii ideę organizowania w krajach członkowskich w 2018 roku, konwencji demokratycznych, poprzedzających wybory do Parlamentu Europejskiego, z udziałem parlamentów narodowych i instytucji wspólnotowych. Opracowanie wskazuje również na pomysły o nikłym prawdopodobieństwie wcielenia w życie – np. na ideę „czerwonej kartki”, umożliwiającej parlamentom narodowym zablokowanie prac nad europejskim projektem prawodawczym, oraz na takie, które są możliwe do zrealizowania i przyczynią się do lepszej współpracy między instytucjami europejskimi a parlamentami narodowymi – jak np. zharmonizowanie agend prac instytucji europejskich i parlamentów narodowych, co będzie miało istotne znaczenie np. dla lepszego funkcjonowania semestru europejskiego.

Kluczowe pytanie, które należy postawić, brzmi następująco: czy wysiłki na rzecz zwiększenia roli parlamentów narodowych w strukturze politycznej Unii mają się mieścić w dotychczasowych ramach, które wyznacza Traktat z Lizbony oraz wspomniany „dialog polityczny”, zainicjowany przez Barroso, czy też należy dla nich stworzyć nowe, szersze ramy polityczne, bowiem zmiana traktatowa z różnych względów wydaje się obecnie niemożliwa?

Autor niniejszego opracowania opowiada się za drugą opcją, ale aby rzetelnie odpowiedzieć na postawione pytanie, należy przeanalizować proces coraz głębszego wciągania parlamentów narodowych w strukturę polityczną najpierw Wspólnot Europejskich, a później Unii, zidentyfikować podstawowe dylematy polityczne, które rozstrzygali główni aktorzy procesu integracyjnego (instytucje europejskie i państwa członkowskie, zwłaszcza te o największej wadze politycznej) oraz wskazać na nowe dylematy i ewentualne niezamierzone dysfunkcje, które pojawiły się w wyniku wdrożenia podjętych uprzednio decyzji.