Jeśli wziąć pod uwagę polityczno-prawne oraz symboliczno-polityczne elementy ewolucji traktatowych fundamentów najpierw Wspólnot Europejskich, a następnie Unii Europejskiej, poczynając od Traktatów Rzymskich, a kończąc na Traktacie z Lizbony, zwraca uwagę postępujące, poczynając od Traktatu z Maastricht, „unarodowienie” traktatów.
W Traktacie ustanawiającym Europejską Wspólnotę Gospodarczą narody występują nie jako podmioty, ale jako przedmiot troski i zabiegów przywódców państw członkowskich, którzy są „zdecydowani stworzyć podstawy coraz ściślejszego związku między narodami Europy” oraz wyznaczają cel, jakim jest „stała poprawa warunków życia i pracy swoich narodów” (preambuła). Jednakże delegowani przez swoje parlamenty narodowe deputowani do Europejskiego Zgromadzenia Parlamentarnego zostali uznani za przedstawicieli nie państw członkowskich, ale narodów. W ten sposób naród jako kategoria polityczna został wprowadzony, choć bocznymi drzwiami, do traktatów europejskich.
Jednolity akt europejski (dalej także: JAE) z 1986 roku odwołuje się także w preambule do aspiracji narodów Europy stwierdzając, że „idea europejska, wyniki osiągnięte w zakresie integracji gospodarczej i współpracy politycznej i potrzeba dalszego rozwoju są zgodne z pragnieniami demokratycznych narodów Europy, dla których Parlament Europejski wybierany w powszechnych wyborach jest niezbędnym forum wyrażania ich woli”. Zwraca uwagę to, że w preambule do JAE wybierany bezpośrednio Parlament Europejski, który już wtedy istniał (Akt dotyczący wyborów członków Parlamentu Europejskiego w powszechnych wyborach bezpośrednich wszedł w życie w 1978 roku, a pierwsze bezpośrednie wybory miały miejsce w 1979 roku) został określony jako forum artykulacji woli politycznej narodów Europy, a nie europejskiego demosu, które to pojęcie wówczas w debacie politycznej nie funkcjonowało.
Traktat z Maastricht (dalej także: TUE) wprowadził w omawianym zakresie nowe wątki. Solidarność między narodami (w wersji angielskiej peoples, francuskiej peuples – co bliższe jest znaczeniowo „narodom politycznym”) ma się bowiem, zgodnie z preambułą, „pogłębiać w poszanowaniu ich historii, kultury i tradycji”. Natomiast w artykule F Traktat wprowadzał po raz pierwszy pojęcie tożsamości narodowej (national identity, identité nationale) państw członkowskich, której poszanowanie jest traktatowym obowiązkiem Unii.
W Traktacie z Maastricht nie sprecyzowano, o które wymiary tożsamości narodowej tu chodzi; dokonano tego w Traktacie z Lizbony, który kwestię ujął następująco w artykule 4: „Unia szanuje równość Państw Członkowskich wobec Traktatów, jak również ich tożsamość narodową, nierozerwalnie związaną z ich podstawowymi strukturami politycznymi i konstytucyjnymi, w tym w odniesieniu do samorządu regionalnego i lokalnego”.
Ewolucja jest widoczna i wyraźna, przy czym jakościowa zmiana nastąpiła między Traktatem z Maastricht a Traktatem z Lizbony. O ile w Traktacie z Maastricht narodowa tożsamość ma charakter kulturowo-historyczny, to w Traktacie z Lizbony na plan pierwszy wysuwa się tożsamość polityczna, utrwalona w „podstawowych strukturach politycznych i konstytucyjnych”.