Idea systematycznej oceny pełnego zakresu rzeczywistych i potencjalnych konsekwencji prowadzonych działań ma długie tradycje w polityce publicznej. Sformułowanie „ocena efektów społecznych” narodziło się na przełomie lat 60. i 70. XX wieku. Wynikało ono z obawy o rzeczywisty wpływ dużych projektów sektora publicznego, takich jak np. budowa rurociągów olejowych.

Idea wykorzystania nauk społecznych jako narzędzia oceny wpływu tego typu projektów została zapisana w amerykańskiej ustawie o polityce ochrony środowiska z 1969 r., która wymaga, aby wszystkie agencje rządowe wykorzystały systematyczne, interdyscyplinarne podejście, które zapewni zintegrowane wykorzystanie m.in. nauk przyrodniczych i społecznych do planowania i podejmowania decyzji, które mogą mieć wpływ na środowisko człowieka (Henriques^[9]). Natomiast od 1980 r. Program Środowiskowy Organizacji Narodów Zjednoczonych (UNEP) w praktyce ocenia skutki społeczne i środowiskowe projektów rozwojowych. Wieloletnia tradycja realizowania w krajach anglosaskich bardzo szczegółowej oceny skutków projektów inwestycyjnych, obejmującej zazwyczaj kwestie gospodarcze, środowiskowe i społeczne została zaadaptowana w innych krajach, w tym w Polsce^[10].

Kolejnym czynnikiem wpływającym na rozwój oceny efektów społecznych była polityka pomocy zagranicznej realizowana przez wiele rządów dla krajów słabo rozwiniętych. Początkowo pomoc zagraniczna miała przede wszystkim charakter ekonomiczny. Jednak tak uproszczone wsparcie spotkało się z bardzo ograniczonym powodzeniem. W rezultacie społeczne konsekwencje takich interwencji stawały się coraz mniej istotne. Obecnie większość międzynarodowych agencji rozwoju, w tym organizacji międzynarodowych takich jak Bank Światowy, rutynowo wymaga przeprowadzenia oceny oddziaływania społecznego projektów pomocowych. Stosowane techniki oceny wpływu społecznego ewoluowały w parze z metodami oceny środowiskowej.

Obecnie ocena wpływu przedsięwzięć o charakterze społecznym (ang. social impact assessment – SIA) jest dynamicznie rozwijającym się obszarem praktyki gospodarczej. Jednak w przeciwieństwie do oceny oddziaływania na środowisko, SIA nie jest związane kontekstem prawnym, który definiuje tę kwestię. Ten brak uregulowań prawnych ma swoje zarówno dobre jak i złe strony. Dobrą stroną jest dość duża elastyczność prowadzenia takiej oceny, natomiast minusem jest to, że trudniej niż w aspektach środowiskowych jest określić granice SIA.

Becker^[11] definiuje SIA jako proces identyfikacji przyszłych konsekwencji bieżących lub proponowanych działań związanych z osobami, organizacjami i makroekonomiami społecznymi. Vanclay rozszerza tę definicję do procesu analizy i zarządzania planowanymi i planowanymi działaniami niezamierzone konsekwencje planowych interwencji na ludzi, aby doprowadzić do bardziej zrównoważonego i sprawiedliwego środowiska biofizycznego i ludzkiego.

Epstein i Yuthas^[12] określili natomiast cykl tworzenia oddziaływania społecznego (por. rysunek 1), na który składa się pięć pytań leżących u podstaw promowania, finansowania i zarządzania organizacjami w celu maksymalizacji wpływu społecznego. Cykl dotyczy zarówno organizacji non-profit, jednostek administracji publicznej, korporacji, jak i samych inwestorów.

Rysunek 1. Cykl tworzenia oddziaływania społecznego

Źródło: Epstein, Yuthas, dz. cyt., str. 17.

Niekiedy ocena wpływu społecznego jest rozumiana jako proces wspierający decydentów w podejmowaniu decyzji o przyjęciu bądź odrzuceniu określonego projektu społecznego. W tym przypadku pojęcie oceny przyjmuje nieco inne znaczenie – jest wykorzystywane do wskazania procesów, które są realizowane zanim wpływ społeczny zostanie w praktyce osiągnięty. Tym samym proces staje się narzędziem służącym do przewidywania i łagodzenia wpływu społecznego o charakterze negatywnym.

Rysunek 2. PROCES OCENY ODDZIAŁYWANIA SPOŁECZNEGO

Źródło: opracowanie własne na podstawie Grieco 2015, s 48.

Grieco^[13] dzieli rozumienie SIA na dwie perspektywy: wąską i szeroką. Z wąskiej perspektywy SIA odnosi się do koncepcji tzw. tripple bottom line (TBL). Termin ten został pierwszy raz użyty przez Elkingtona w książce z 1997 r. pt. „Cannibals with Forks: Triple Bottom Line 21st Century Business”. Z tym prowokacyjnym tytułem autor poszukuje odpowiedzi na pytanie dotyczące współczesnego kapitalizmu. Jego teza zakłada, że prawdziwy CSR wymaga więcej niż tylko przyjęcia niektórych ekologicznych norm. Powinien on wspierać przedsiębiorstwa w tworzeniu trzech rodzajów wartości: środowiskowej, społecznej i ekonomicznej. Koncepcja TBL sprowadza się do trzech „P” – zysku (profit), ludzi (people) oraz planety (planet). Zatem do swojego tradycyjnego rachunku zysku i strat przedsiębiorstwa doliczają jeszcze wpływ środowiskowy i społeczny. Z tego punktu widzenia pojęcie „społeczne” ma wąskie znaczenie, ponieważ odnosi się w szczególności do oceny tych aspektów, które wyrażają wpływ organizacji na społeczeństwo.

Rysunek 3. Rodzaje oceny oddziaływania w wąskim rozumieniu

Źródło: opracowanie własne.

Istnieje również szersza perspektywa, w której pojęcie „społeczny” ma bardziej ogólne znaczenie. SIA nie jest wówczas uważane za jeden z etapów procesu pomiaru oddziaływania środowiskowego i ekonomicznego, a odnosi się raczej do oceny wszystkich rezultatów pozaekonomicznych. Z tego punktu widzenia koncepcja SIA ma służyć jako sposób na budowanie idei oddziaływania organizacji wykraczającej poza czysto ekonomiczny charakter. W tym przypadku pojęcie wpływu społecznego odnosi się nie tylko do wpływu na ludzi lub społeczności czy też na takie cele jak ograniczanie ubóstwa lub wykluczenie społeczne. Ocena wpływu społecznego składa się wówczas z dwóch części: społecznej, obejmującej społeczny i kulturowy wpływ na rozwój, oraz ekonomicznej, która obejmuje zawiera ekonomię, demografię i planowanie. Z tej perspektywy SIA wymusza niejako potrzebę dostosowania organizacji do przyjęcia nowych perspektyw, które wykraczają poza tworzenie zysków, koncentrując się na ekonomicznych i pozaekonomicznych źródłach oddziaływania.