Z natury rzeczy nie sposób równie dokładnie, jak w przypadku prezydentów czy układu w sejmikach, omówić wyników wyborów w mniejszych miastach. Barierą jest nie tylko pracochłonność w opracowywaniu znacznie większej liczby danych, ale przede wszystkim niedostatek źródeł prasowych i internetowych, objaśniających kulisy i sens rywalizacji w poszczególnych ośrodkach. Zwłaszcza, że spór ten ma często istotny kontekst personalny, odnosi się do konfliktów dzielących daną społeczność, nie zawsze zrozumiałych dla postronnego obserwatora.

Innym problemem, który w istotny sposób warunkuje sensowną pracę porównawczą są różnice między badanymi jednostkami. Największe miasta rządzone przez burmistrzów liczą sobie nawet powyżej 40 tys. mieszkańców, a największe z nich – Tarnowskie Góry mają ich 61 tys. Porównywanie ich z miastami liczącymi po 2-3 tys. mieszkańców jest bezsensowne. Ponadto część burmistrzów rządzi gminami miejsko-wiejskimi, czasami z bardzo niewielką częścią ludności mieszkającej w ośrodku zurbanizowanym. Dlatego w poniższych zestawieniach ograniczam się do bardzo ogólnych obserwacji. Można je potraktować jako próbę porównania generalnych trendów obserwowanych na poziomie regionów i miast prezydenckich ze zjawiskami występującymi na poziomie mniejszych ośrodków miejskich.

Przedstawmy podstawowe różnice między kategoriami występującymi w tabelach 15 i 16. Po pierwsze wyjaśnienia domaga się kategoria miast powiatowych. Do grupy tej należy 270 miast, w których mieszczą się siedziby władz powiatu. 44 pozostałe powiaty mają swoje siedziby w miastach na prawach powiatu, które nie wchodzą w ich skład – są to tak zwane powiaty obwarzankowe – np. częstochowski lub krakowski. W tej grupie 270 miast – 40 jest rządzonych przez prezydentów, a 230 – przez burmistrzów. Co ciekawe jedno miasto prezydenckie – Knurów – nie jest ani miastem na prawach powiatu, ani nawet miastem powiatowym, tylko jednostką wchodzącą w skład powiatu gliwickiego.

Pierwsze trzy kategorie zostały przeanalizowane przy pomocy szczegółowej procedury obejmującej także analizę prasy lokalnej. Mówiąc o miastach powyżej 10 tys. mieszkańców zwracano uwagę na gminy miejskie lub te gminy miejsko-wiejskie, w których część miejska jest większa 10 tysięcy mieszkańców. Warto jednak pamiętać, że w części tych jednostek na wybór burmistrza ma też spora grupa mieszkańców wsi wchodzących w skład takiej gminy. Kategoria kandydatów niezależnych (ujętych w nawiasach jako część ogólnej grupy kandydatów związanych z daną partią) była wyznaczana w ten sam sposób jak w przypadku opisanej wyżej grupy kandydatów na urząd prezydenta.

Trzy ostatnie kategorie w tabelach 15 i 16 zawierają dane opublikowane przez Państwową Komisję Wyborczą w arkuszach podsumowujących wyniki wyborów burmistrzów, prezydentów i wójtów. Afiliację polityczną weryfikowano na podstawie dwóch kryteriów – zgłoszenia kandydatury przez komitet oraz zadeklarowanego członkostwa w partii politycznej. Obie kategorie podsumowano, a osoby, które należały do partii, ale kandydowały z lokalnego komitetu zostały ujęte w tabeli 15 w nawiasie. Ta druga kategoria objęła w przypadku KO osoby deklarujące przynależność do Platformy Obywatelskiej i do Nowoczesnej, a w przypadku PiS – do Prawa i Sprawiedliwości, Porozumienia i Solidarnej Polski.

Tabela 15. Burmistrzowie według afiliacji politycznej w wyborach 2018 r.^[6]

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych PKW

Dane z tabeli 15 potwierdzają oparte na wyrywkowych informacjach opinie, iż Prawo i Sprawiedliwość mimo bardzo dobrego wyniku w wyborach powiatowych nie zdobyło dominującej pozycji w średnich i małych miastach. Nie można zatem podtrzymywać tezy o zasadniczym podziale zachowań wyborczych na sympatyzujące z opozycją duże miasta i zdominowaną przez PiS prowincję. Jednak odrzucenie większości kandydatów PiS do fotela burmistrza wiązało się nie tyle z oceną sytuacji na scenie ogólnopolskiej, ile raczej z rezerwą wobec kandydatów narzuconych przez partię i nierzadko nie mających doświadczenia ani pozycji w społeczności lokalnej innych niż ta nominacja.

Prawo i Sprawiedliwość mimo bardzo dobrego wyniku w wyborach powiatowych nie zdobyło dominującej pozycji w średnich i małych miastach

Jedynie w grupie wójtów, a zatem w gminach wiejskich PiS osiągnął bardzo mocną pozycję porównywalną do wpływów PSL. Warto też zwrócić uwagę na zwycięstwo PiS nad KO odniesione w kategorii burmistrzów gmin miejsko-wiejskich, co zapewne związane jest z silniejszą pozycją tej partii w wiejskich częściach takich gmin.

W tabeli 16 zebrano dane dotyczące struktury wieku i płci, pokazujące wyraźnie słabszą niż w innych grupach – z wyjątkiem prezydentów miast – reprezentację kobiet, co ciekawsze najsłabszą w grupie burmistrzów miast powiatowych. Interesujący jest też fakt, że przy niewysokiej średniej wieku – w grupach burmistrzów obserwujemy relatywnie słabą reprezentację osób przed 40 rokiem życia. Więcej jest ich nie tylko w grupie prezydentów miast powiatowych, ale także wśród wójtów.

Tabela 16. Burmistrzowie i radni według wieku, płci i wygranej tury.

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych PKW

Uzupełnijmy dane z tabeli 16 o informacje dotyczące wieku członków rad miejskich. Średni wiek radnych miast na prawach powiatu wyniósł 48 lat, w pozostałych gminach powyżej 20 tys. (a zatem takich, w których rady wybierano w systemie proporcjonalnym, w okręgach wielomandatowych) – 49,9, a w gminach poniżej 20 tys. mieszkańców 48,4. Co ciekawe najwyższą średnią obserwujemy tu – podobnie jak w przypadku burmistrzów – w grupie średnich miast.

Najwyższą średnią wieku radnych miejskich i burmistrzów obserwujemy w grupie średnich miast. Odsetek kobiet zwiększa się w mniejszych jednostkach

Odsetek kobiet w radach miast na prawach powiatu wyniósł 26,8%, w pozostałych radach gmin powyżej 20 tys. 27,5%, a w gminach poniżej 20 tys. mieszkańców 31,0%. Odsetek ten zwiększa się zatem w mniejszych jednostkach. Warto też podkreślić, że w przypadku gmin poniżej 20 tysięcy mieszkańców – kobiety wygrywają nie korzystając z mechanizmów kwotowych, ze względu na większościowy charakter tych wyborów. Odsetek radnych przed 40 rokiem życia w miastach na prawach powiatu wyniósł 29,5%, w pozostałych radach gmin powyżej 20 tys. 21,5%, a w gminach poniżej 20 tys. mieszkańców – 24,9%.