KRAJOBRAZ PO SAMORZĄDOWEJ BITWIE. Jak wygląda Polska po wyborach z 2018 r.?

3. Burmistrzowie, radni miejscy i gminni

Z natury rzeczy nie sposób równie dokładnie, jak w przypadku prezydentów czy układu w sejmikach, omówić wyników wyborów w mniejszych miastach. Barierą jest nie tylko pracochłonność w opracowywaniu znacznie większej liczby danych, ale przede wszystkim niedostatek źródeł prasowych i internetowych, objaśniających kulisy i sens rywalizacji w poszczególnych ośrodkach. Zwłaszcza, że spór ten ma często istotny kontekst personalny, odnosi się do konfliktów dzielących daną społeczność, nie zawsze zrozumiałych dla postronnego obserwatora.

Innym problemem, który w istotny sposób warunkuje sensowną pracę porównawczą są różnice między badanymi jednostkami. Największe miasta rządzone przez burmistrzów liczą sobie nawet powyżej 40 tys. mieszkańców, a największe z nich – Tarnowskie Góry mają ich 61 tys. Porównywanie ich z miastami liczącymi po 2-3 tys. mieszkańców jest bezsensowne. Ponadto część burmistrzów rządzi gminami miejsko-wiejskimi, czasami z bardzo niewielką częścią ludności mieszkającej w ośrodku zurbanizowanym. Dlatego w poniższych zestawieniach ograniczam się do bardzo ogólnych obserwacji. Można je potraktować jako próbę porównania generalnych trendów obserwowanych na poziomie regionów i miast prezydenckich ze zjawiskami występującymi na poziomie mniejszych ośrodków miejskich.

Przedstawmy podstawowe różnice między kategoriami występującymi w tabelach 15 i 16. Po pierwsze wyjaśnienia domaga się kategoria miast powiatowych. Do grupy tej należy 270 miast, w których mieszczą się siedziby władz powiatu. 44 pozostałe powiaty mają swoje siedziby w miastach na prawach powiatu, które nie wchodzą w ich skład – są to tak zwane powiaty obwarzankowe – np. częstochowski lub krakowski. W tej grupie 270 miast – 40 jest rządzonych przez prezydentów, a 230 – przez burmistrzów. Co ciekawe jedno miasto prezydenckie – Knurów – nie jest ani miastem na prawach powiatu, ani nawet miastem powiatowym, tylko jednostką wchodzącą w skład powiatu gliwickiego.

Pierwsze trzy kategorie zostały przeanalizowane przy pomocy szczegółowej procedury obejmującej także analizę prasy lokalnej. Mówiąc o miastach powyżej 10 tys. mieszkańców zwracano uwagę na gminy miejskie lub te gminy miejsko-wiejskie, w których część miejska jest większa 10 tysięcy mieszkańców. Warto jednak pamiętać, że w części tych jednostek na wybór burmistrza ma też spora grupa mieszkańców wsi wchodzących w skład takiej gminy. Kategoria kandydatów niezależnych (ujętych w nawiasach jako część ogólnej grupy kandydatów związanych z daną partią) była wyznaczana w ten sam sposób jak w przypadku opisanej wyżej grupy kandydatów na urząd prezydenta.

Trzy ostatnie kategorie w tabelach 15 i 16 zawierają dane opublikowane przez Państwową Komisję Wyborczą w arkuszach podsumowujących wyniki wyborów burmistrzów, prezydentów i wójtów. Afiliację polityczną weryfikowano na podstawie dwóch kryteriów – zgłoszenia kandydatury przez komitet oraz zadeklarowanego członkostwa w partii politycznej. Obie kategorie podsumowano, a osoby, które należały do partii, ale kandydowały z lokalnego komitetu zostały ujęte w tabeli 15 w nawiasie. Ta druga kategoria objęła w przypadku KO osoby deklarujące przynależność do Platformy Obywatelskiej i do Nowoczesnej, a w przypadku PiS – do Prawa i Sprawiedliwości, Porozumienia i Solidarnej Polski.

 

Tabela 15. Burmistrzowie według afiliacji politycznej w wyborach 2018 r.[6]

Kategoria Liczba KO (n) PiS (n) SLD (n) PSL (n) Pozostali
Burmistrzowie miast powiatowych 230 31(22) 26(7) 11(9) 13(7) 149
Prezydenci miast powiatowych 40 10(6) 4(1) 3(3) 1(0) 22
Burmistrzowie miast nie będących
siedzibą powiatu powyżej 10 tys. mieszkańców
99 12(11) 8(3) 2(1) 5(4) 72
Burmistrzowie gmin miejskich 195 28(23) 21(6) 6(5) 8(6) 132
Burmistrzowie gmin miejsko-wiejskich 627 45(39) 57(10) 10(8) 64(32) 451
Wójtowie 1546 37(34) 213(45) 16(15) 240(102) 1050

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych PKW

Dane z tabeli 15 potwierdzają oparte na wyrywkowych informacjach opinie, iż Prawo i Sprawiedliwość mimo bardzo dobrego wyniku w wyborach powiatowych nie zdobyło dominującej pozycji w średnich i małych miastach. Nie można zatem podtrzymywać tezy o zasadniczym podziale zachowań wyborczych na sympatyzujące z opozycją duże miasta i zdominowaną przez PiS prowincję. Jednak odrzucenie większości kandydatów PiS do fotela burmistrza wiązało się nie tyle z oceną sytuacji na scenie ogólnopolskiej, ile raczej z rezerwą wobec kandydatów narzuconych przez partię i nierzadko nie mających doświadczenia ani pozycji w społeczności lokalnej innych niż ta nominacja.

Prawo i Sprawiedliwość mimo bardzo dobrego wyniku w wyborach powiatowych nie zdobyło dominującej pozycji w średnich i małych miastach

Jedynie w grupie wójtów, a zatem w gminach wiejskich PiS osiągnął bardzo mocną pozycję porównywalną do wpływów PSL. Warto też zwrócić uwagę na zwycięstwo PiS nad KO odniesione w kategorii burmistrzów gmin miejsko-wiejskich, co zapewne związane jest z silniejszą pozycją tej partii w wiejskich częściach takich gmin.

W tabeli 16 zebrano dane dotyczące struktury wieku i płci, pokazujące wyraźnie słabszą niż w innych grupach – z wyjątkiem prezydentów miast – reprezentację kobiet, co ciekawsze najsłabszą w grupie burmistrzów miast powiatowych. Interesujący jest też fakt, że przy niewysokiej średniej wieku – w grupach burmistrzów obserwujemy relatywnie słabą reprezentację osób przed 40 rokiem życia. Więcej jest ich nie tylko w grupie prezydentów miast powiatowych, ale także wśród wójtów.

Tabela 16. Burmistrzowie i radni według wieku, płci i wygranej tury.

Kategoria Liczba Średnia wieku Wybrani w I turze Kobiety Przed 40 r.ż.
Burmistrzowie miast powiatowych 230 49,3 57,80%[7] 6,10% 13,00%
Prezydenci miast powiatowych 40 47,2 65,00% 12,50% 22,50%
Burmistrzowie miast nie będących siedzibą
powiatu powyżej 10 tys. mieszkańców
99 50,4 58,60%[8] 12,10% 14,10%
Burmistrzowie gmin miejskich 195 50,2 57,40% 8,70% 11,30%
Burmistrzowie gmin miejsko-wiejskich 627 49,7 71,10% 11,30% 14,80%
Wójtowie 1546 49,4 77,90% 12,90% 17,30%

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych PKW

Uzupełnijmy dane z tabeli 16 o informacje dotyczące wieku członków rad miejskich. Średni wiek radnych miast na prawach powiatu wyniósł 48 lat, w pozostałych gminach powyżej 20 tys. (a zatem takich, w których rady wybierano w systemie proporcjonalnym, w okręgach wielomandatowych) – 49,9, a w gminach poniżej 20 tys. mieszkańców 48,4. Co ciekawe najwyższą średnią obserwujemy tu – podobnie jak w przypadku burmistrzów – w grupie średnich miast.

Najwyższą średnią wieku radnych miejskich i burmistrzów obserwujemy w grupie średnich miast. Odsetek kobiet zwiększa się w mniejszych jednostkach

Odsetek kobiet w radach miast na prawach powiatu wyniósł 26,8%, w pozostałych radach gmin powyżej 20 tys. 27,5%, a w gminach poniżej 20 tys. mieszkańców 31,0%. Odsetek ten zwiększa się zatem w mniejszych jednostkach. Warto też podkreślić, że w przypadku gmin poniżej 20 tysięcy mieszkańców – kobiety wygrywają nie korzystając z mechanizmów kwotowych, ze względu na większościowy charakter tych wyborów. Odsetek radnych przed 40 rokiem życia w miastach na prawach powiatu wyniósł 29,5%, w pozostałych radach gmin powyżej 20 tys. 21,5%, a w gminach poniżej 20 tys. mieszkańców – 24,9%.

  • [6] Pogrubieniem zaznaczono ugrupowanie z największą liczbą w danej kategorii. Osoby, które należały do partii, ale kandydowały z lokalnego komitetu zostały ujęte w nawiasie.
  • [7]W tym w 3,5% przypadków wybory odbywały się bez kontrkandydata.
  • [8]W tym w 4,0% przypadków wybory odbywały się bez kontrkandydata.