KRAJOBRAZ PO SAMORZĄDOWEJ BITWIE. Jak wygląda Polska po wyborach z 2018 r.?

4. Wyniki wyborów powiatowych

Władza w powiatach jest – w porównaniu z miastami i województwami – stosunkowo skromna. By się o tym przekonać wystarczy przyjrzeć się budżetom powiatów i miast powiatowych, w tym środkom, które wydawane są na inwestycje. Co więcej – zakres zadań powiatu nie daje władzy umożliwiającej wpływ na rozwój lokalny. Zresztą, także w pierwotnym zamiarze powiaty miały być uzupełnieniem samorządowej władzy lokalnej tam, gdzie charakter osadnictwa wymaga większej skali niż pojedyncze gminy – np. w zakresie szkolnictwa średniego, świadczeń zdrowotnych czy utrzymania niektórych dróg. Jednak układ sił na tym poziomie pozwala się zorientować nie tylko w preferencjach wyborców mieszkających na wsi i w małych lub średnich miastach, ale także zdobyć pojęcie o sile i wpływach partyjnych struktur.

Polityczne wyniki wyborów – podobnie jak w przypadku sejmików – należy mierzyć liczbą zarządów powiatów, w których skład wchodzą przedstawiciele poszczególnych ugrupowań, a także – choć wykracza to poza zakres tego opracowania – skalą rządzonych przez te ugrupowania powiatów. Różnice są tu bowiem znaczne – od największych i silnych powiatów liczących tyle mieszkańców co duże miasta (poznański – 385 tys., krakowski – 276 tys., wołomiński – 243 tys., nowosądecki – 215 tys., wejherowski – 214 tys. czy kielecki – 210 tys.) do malutkich liczących niewiele ponad 20 tys. mieszkańców (sejneński – 20,2; bieszczadzki – 21,9; węgorzewski 22,9). Warto też powiedzieć, że w 80 powiatach o liczbie ludności powyżej 100 tys. mieszka 1,1 mln osób, a w pozostałych 234 – 1,4 mln.

Tabela 16. Zarządy powiatów według afiliacji politycznej

Obszar Z udziałem PiS i bez PSL, KO i SLD Z udziałem PSL, KO, SLD i bez PiS Ponad podziałem Pozostałe
Starosta z PiS Inny Starosta zSLD, PSL, KO Inny
Cały kraj 26,80% 9,60% 23,20% 18,50% 12,70% 9,20%
Dolnośląskie 15,40% 11,50% 34,60% 19,20% 15,40% 3,70%
Kujawsko-pomorskie 5,30% 5,30% 31,60% 31,60% 15,80% 10,50%
Lubelskie 65,00% 5,00% 10,00% 0,00% 20,00% 0,00%
Lubuskie 0,00% 16,70% 25,00% 16,70% 25,00% 16,70%
Łódzkie 33,30% 4,80% 28,60% 19,00% 14,30% 0,00%
Małopolskie 36,80% 21,10% 10,50% 10,50% 5,30% 15,80%
Mazowieckie 35,10% 13,50% 18,90% 21,60% 8,10% 2,70%
Opolskie 9,10% 0,00% 27,30% 36,40% 9,10% 18,20%
Podkarpackie 81,00% 4,80% 4,80% 0,00% 0,00% 9,50%
Podlaskie 42,90% 14,30% 0,00% 14,30% 21,40% 7,10%
Pomorskie 6,30% 12,50% 12,50% 37,50% 6,30% 25,00%
Śląkie 17,60% 5,90% 23,50% 17,60% 0,00% 37,50%
Świętokrzyskie 38,50% 0,00% 30,80% 15,40% 7,70% 7,70%
Warmińsko-Mazurskie 15,80% 5,30% 36,80% 15,80% 26,30% 0,00%
Wielkopolskie 9,70% 12,90% 38,70% 19,40% 12,90% 6,50%
Zachodniopomorskie 0,00% 11,10% 27,80% 27,80% 22,20% 11,10%

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych PKW

Dane do tabeli 17 opracowano na podstawie analizy składu zarządów wybranych powiatów oraz informacji prasowych. Wyróżniono cztery podstawowe typy zarządów:

  1. utworzone przez większość z udziałem PiS, ale bez partii opozycji parlamentarnej i SLD,
  2. utworzone przez większość z udziałem KO, PSL bądź SLD, ale bez PiS
  3. utworzone przez większość z udziałem PiS i przynajmniej jednej partii z grupy KO, PSL, SLD,
  4. utworzone przez układy lokalne, w tym Bezpartyjnych Samorządowców i Mniejszość Niemiecką, bez udziału partii parlamentarnych oraz SLD.

Dodatkowo w dwóch pierwszych przypadkach wskazano wariant, w którym starosta jest reprezentantem którejś z partii oraz taki, w którym jest reprezentantem ugrupowań lokalnych.

Warto w tym miejscu dodać, że o ile PiS wystawił listy w prawie wszystkich powiatach, o tyle pozostałe ugrupowania czasami takich list nie posiadało, a politycy związani z tymi partiami „ukrywali się” na listach lokalnych. Ponieważ informacje na ten temat są szczątkowe, w przedstawionych tu analizach pomijamy w ogóle takie przypadki. Można jednak oceniać, że realna siła KO, PSL i SLD jest większa niż wskazują na to przywołane tu, oparte o formalne afiliacje, dane. Nie zmienia to faktu, że – zwłaszcza w przypadku KO – struktury partii opozycyjnych wydają się być w wielu miejscach słabsze niż struktury PiS, co może być ważnym elementem oceny sytuacji przed przyszłorocznymi wyborami parlamentarnymi.

Na podstawie tabeli 17 trudno ocenić jednoznacznie zwycięzcę w wyborach powiatowych. Choć Prawo i Sprawiedliwość zdobyło najwięcej mandatów i posiada największą liczbę starostów (100), to powiaty, w których uczestniczy w zarządzie bez udziału ugrupowań opozycji parlamentarnej stanowią jedynie 36,1% wszystkich
. Opozycja ma podobne wpływy w 41,8% powiatów – choć mniejszą liczbę starostów: PSL – 45, KO – 37, a SLD – 3. Co jednak jest najbardziej interesujące, powiaty, w których zarządy tworzą politycy z PiS i partii opozycyjnych stanowią aż 1/8 wszystkich jednostek
[9]. O ile wkrótce po wyborach politycy partii opozycyjnych próbowali wszystkie takie przypadki traktować niezwykle surowo, to szybko okazało się, że będzie ich więcej niż się spodziewano. Perspektywa zbudowania stabilnej większości w pięcioletniej perspektywie wydaje się wielu radnym istotniejsza niż przynależność do partii. W wielu przypadkach jest zresztą uzasadniona poważnymi konfliktami personalnymi, zaszłościami czy też faktem długiej współpracy ponad partyjnymi podziałami. Do tego dochodzą też osobiste aspiracje, możliwości wpływania na decyzje personalne itp.

To jeszcze nie wszystko – oprócz sytuacji, w których współrządzą zwaśnione na poziomie ogólnopolskim strony w części powiatów udało się przeciągnąć pojedynczych radnych z klubów przeciwnika, a czasami nawet – doprowadzić do ich faktycznej dekompozycji. Trudno oszacować skalę takich zmian, ponieważ tylko część z nich została opisana przez lokalną i regionalną prasę. Z pewnością jednak nie były one stosowane wyłącznie przez polityków jednego obozu politycznego. W co najmniej trzech przypadkach „dezerter” z przeciwnego obozu został nagrodzony za swój krok urzędem starosty.

Podsumowując polityczne wyniki wyborów powiatowych, można stwierdzić zwycięstwo PiS na tym szczeblu władz lokalnych, choć jego wymiar jest słabszy na poziomie udziału w zarządach, a silniejszy – na poziomie liczby radnych powiatowych

Prawo i Sprawiedliwość uzyskało przewagę we władzach powiatów województw lubelskiego, małopolskiego, podkarpackiego (tu należy mówić wręcz o hegemonii) i podlaskiego. Jednocześnie warto podkreślić, że zdobyło bezwzględną większość mandatów w radach 43 powiatów, spośród których 12 leży na terenie województwa podkarpackiego, 8 – lubelskiego, po 7 – małopolskiego i mazowieckiego, po 3 – łódzkiego i świętokrzyskiego, 2 – podlaskiego i 1 – śląskiego.

Opozycja ma przewagę na terenie województw dolnośląskiego, opolskiego, pomorskiego, warmińsko-mazurskiego, wielkopolskiego i zachodniopomorskiego. Samodzielną większość KO ma tylko w podwarszawskim powiecie piaseczyńskim, a PSL w czterech powiatach położonych na terenie woj. mazowieckiego (2) oraz łódzkiego i warmińsko-mazurskiego (po 1).

Pewnym uzupełnieniem wyników partii – mierzonych udziałem w zarządach powiatów – może być analiza odsetka radnych w poszczególnych województwach. Choć liczba ta nie odzwierciedla wprost ani proporcji poparcia wyborczego, ani proporcji wpływów na zarządy, to jednak pokazuje istotny element wpływów partii na poziomie lokalnym. Ostatecznie bowiem 2114 mandatów PiS w radach powiatów to ponaddwukrotnie więcej niż wynik PSL (952), i prawie trzykrotnie więcej niż stan posiadania KO (726), o 105 radnych SLD nie wspominając. Jedynie liczba 2347 radnych wybranych z list lokalnych jest porównywalna ze stanem posiadania partii rządzącej.

Tabela 17. Radni powiatów według województw i komitetów wyborczych

Obszar PiS PSL KO SLD Pozostali
Cały kraj 2114 952 726 105 2347
Dolnośląskie 28,70% 4,70% 21,50% 1,80% 43,30%
Kujawsko-pomorskie 24,40% 21,60% 13,60% 3,00% 37,40%
Lubelskie 47,80% 30,50% 2,00% 0,00% 19,80%
Lubuskie 21,50% 15,00% 15,40% 2,30% 45,80%
Łódzkie 39,00% 19,90% 11,90% 1,20% 28,10%
Małopolskie 47,70% 9,80% 7,10% 0,00% 35,50%
Mazowieckie 38,90% 20,00% 9,30% 0,70% 31,10%
Opolskie 21,70% 8,30% 15,70% 0,50% 53,90%
Podkarpackie 54,30% 10,20% 0,50% 0,20% 34,80%
Podlaskie 39,80% 14,80% 5,70% 0,00% 39,80%
Pomorskie 20,80% 2,40% 17,20% 3,30% 56,30%
Śląskie 33,00% 6,00% 8,30% 2,80% 49,90%
Świętokrzyskie 40,00% 27,80% 2,40% 3,90% 25,90%
Warmińsko-Mazurskie 23,00% 15,50% 14,00% 2,90% 44,60%
Wielkopolskie 23,90% 19,80% 18,20% 1,30% 36,80%
Zachodniopomorskie 22,50% 14,20% 22,20% 5,60% 35,50%

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych PKW

Podsumowując polityczne wyniki wyborów powiatowych, można stwierdzić zwycięstwo PiS na tym szczeblu władz lokalnych, choć jego wymiar jest słabszy na poziomie udziału w zarządach, a silniejszy – na poziomie liczby radnych powiatowych.

Mimo słabszego niż w 2014 roku wyniku, najsilniejszą partią opozycyjną na poziomie powiatów pozostało PSL

Mimo słabszego niż w 2014 roku wyniku, najsilniejszą partią opozycyjną na poziomie powiatów pozostało PSL – i to zarówno gdy chodzi o wpływy w zarządach, jak i liczbę radnych powiatowych. To ważny element – zwłaszcza w tych województwach, w których partia ta straciła władzę na poziomie wojewódzkim. Nie wiadomo natomiast jak na aktywność struktur PSL i PiS w kampaniach wyborczych 2019 roku wpłynie fakt współzarządzania w części powiatów.

Ostatni element stanowi analiza struktury rad powiatu przez pryzmat wieku i płci radnych. Średnia wieku radnych jest wyraźnie wyższa od odnotowanej w przypadku rad miast i gmin i nieco wyższa od średniej wieku radnych sejmików. Niższy jest natomiast odsetek kobiet i osób przed 40 rokiem życia.

Tabela 18.Radni powiatów według województw, płci i wieku

Województwo Liczba radnych Średni wiek Odsetek kobiet Odsetek przed 40 r.ż. Odsetek po 65 roku życia
Dolnośląskie 506 52,4 28,10% 15,00% 10,70%
Kujawsko-pomorskie 361 53 27,40% 14,10% 10,20%
Lubelskie 400 51,4 19,50% 16,50% 7,00%
Lubuskie 214 52,4 22,00% 16,40% 12,10%
Łódzkie 413 51,3 25,40% 16,70% 6,10%
Małopolskie 451 52 22,20% 15,10% 9,10%
Mazowieckie 745 52,2 26,20% 17,40% 8,50%
Opolskie 217 53,2 24,40% 9,20% 12,00%
Podkarpackie 431 52,1 17,90% 12,30% 6,50%
Podlaskie 244 52,9 20,10% 11,10% 10,20%
Pomorskie 332 52,8 22,30% 12,30% 11,10%
Śląskie 397 51,9 27,70% 14,90% 11,10%
Świętokrzyskie 255 53 24,30% 12,50% 8,60%
Warmińsko-mazurskie 343 53,2 21,60% 12,00% 7,00%
Wielkopolskie 611 52,1 22,70% 16,50% 11,00%
Zachodniopomorskie 324 52,7 25,60% 13,00% 10,20%
Cały kraj 6244 52,2 23,80% 14,60% 9,20%

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych PKW

Co ciekawe, we wszystkich województwach średni wiek radnych przekraczał 50 lat, najwyższą wartość (53,2) przyjmując w województwach opolskim i warmińsko-mazurskim, a najniższą (51,3) w województwie łódzkim. Istotniejsze różnice dotyczą udziału kobiet w radach – w dwóch przypadkach jest on niższy niż 20 procent – w woj. podkarpackim (17,9%) i lubelskim (19,5%). Warto też zauważyć bardzo niski udział osób przed 40 rokiem życia w radach powiatów województw opolskiego (9,2%), podlaskiego (11,1%) i warmińsko-mazurskiego (12,0%). Gdy analizujemy te dane w układzie partyjnym to dostrzegamy niewielkie różnice w średniej wieku między PiS (51,3) a KO (52,1), a spore – w porównaniu z PSL (54,1) i SLD (56,3). SLD posiada też najniższy odsetek kobiet w gronie radnych powiatowych (17,1%). Niewiele wyższy jest ten wskaźnik w przypadku PSL (19,3%), a znacząco wyższy w PiS (24,3%) i KO (28,7%).

Średnia wieku radnych jest wyraźnie wyższa od odnotowanej w przypadku rad miast i gmin i nieco wyższa od średniej wieku radnych sejmików. Niższy jest natomiast odsetek kobiet i osób przed 40 rokiem życia

Średni wiek starostów to 52,5 roku – najwyższy jest w województwie podkarpackim (57,1) wyraźnie przekraczając nie tylko średnią w skali kraju, ale także wyniki innych województw – nigdzie indziej nie przekracza on bowiem 55 lat. Najniższą średnią wieku starostów można odnotować w woj. lubuskim (48,3) i łódzkim (49,7). Zaledwie 12,7 proc. osób pełniących urząd starosty to kobiety. Nie znajdziemy ich na tej funkcji w woj. podkarpackim i podlaskim, a udział przekraczający 1/5 mają tylko w woj. łódzkim i pomorskim. Bardzo mała jest też grupa starostów przed 40 rokiem życia – stanowi ona zaledwie 9,6% ogółu, czyli znacznie mniej niż w grupie prezydentów i burmistrzów miast.

  • [9] Część z tych sytuacji rekonstruowano jedynie na poziomie składu zarządu powiatu. O ile nie istniały sygnały prasowe wskazujące na przypadek indywidualnego akcesu do koalicji – traktowano je jako koalicję ponad podziałami – w większości między powiatowymi strukturami PiS a PSL.