Wolność obywatelska w Polsce PO i PiS

Aneks: Metodologia badań

FTW – Freedom In The World (Freedom House)

Freedom In The World to coroczny raport dotyczący wolności politycznych i obywatelskich. Funkcjonuje od lat 50. XX w. (wówczas jako Balance Sheet of Freedom). Edycja 2018 przedstawia dane dla 195 krajów. Metodologia badania opiera się przede wszystkim na Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 1948 r. i ma charakter ekspercki (nie korzysta wprost z istniejących wskaźników).

Raport tworzony jest co roku przez zespół wewnętrznych i zewnętrznych analityków i doradców ekspertów z uczelni, think tanków i organizacji pozarządowych. Do źródeł danych należą: artykuły prasowe, analizy akademickie, raporty organizacji pozarządowych, indywidualne kontakty zawodowe i badania terenowe.

Obszary rankingu dzielą się na:

  • Prawa polityczne (łącznie do 40 punktów), w tym:
    1. Proces wyborczy
    2. Pluralizm i partycypacja
    3. Funkcjonowanie rządu
  • Wolności obywatelskie (łącznie do 60 punktów), w tym:
    1. Wolność ekspresji i wyznania
    2. Swoboda zrzeszania i organizowania się
    3. Rządy prawa
    4. Autonomia osobista i prawa jednostki

Do każdego z ww. obszarów przypisane są różne pytania. W odpowiedzi na każde pytanie państwo może otrzymać od 0 do 4 punktów (0 – najmniejszy poziom wolności, 4 – największy poziom wolności). Łącznie państwo może otrzymać do 100 punktów.

Na podstawie ogólnej liczby punktów wyliczany jest rating w skali od 1 do 7 w kategorii praw politycznych i wolności obywatelskich, a na podstawie ratingu państwo przypisywane jest do jednej z trzech klas: wolne, częściowo wolne lub bez wolności.

Freedom House, organizacja tworząca indeks, przedstawia się jako niezależny watchdog, którego działania poświęcone są światowej ekspansji wolności i demokracji. Została założona w 1941 r. przez Wendella Wilkiego i Eleanor Roosevelt. W latach 80. organizacja wspierała „Solidarność”.

 

NIT – Nations In Transit (Freedom House)

Raport Nations in Transit dotyczy 29 dawniej komunistycznych państw Europy i Azji. Badanie realizowane jest od 1995 roku, a od 2003 ujednolicona jest jego metodologia. Podobnie jak Freedom In The World, tworzony jest metodą ekspercką. Podstawą dla niego są raporty dla poszczególnych państw, tworzone przez krajowych ekspertów. Raporty obejmują następujące obszary:

  • Demokratyczne zarządzanie państwem
  • Proces wyborczy
  • Społeczeństwo obywatelskie
  • Niezależne media
  • Demokratyczny samorząd
  • Struktura i niezależność sądownictwa
  • Korupcja

Ocena ekspercka opiera się na kilkudziesięciu pytaniach dla powyższych obszarów. Oceny opierają się na skali od 1 do 7, przy czym 1 oznacza najwyższy, a 7 – najniższy poziom demokracji (skoki co 0,25 punktu).

Oceny dokonywane są przez krajowych ekspertów na podstawie danych z NGOs, organizacji międzynarodowych, lokalnych mediów i wybranych danych rządowych.

Procedura oceny przedstawia się następująco1:

  • Autorzy poszczególnych raportów krajowych sugerują wstępne oceny we wszystkich siedmiu obszarach. Jeśli dochodzi do znaczącej zmiany w porównaniu do poprzednich lat, muszą zapewnić odpowiednie dowody.
  • Każdy projekt raportu jest następnie przesyłany do kilku regionalnych recenzentów, którzy komentują zarówno zmianę wyniku, jak i jakość jej uzasadnienia w treści raportu.
  • W trakcie dwudniowego spotkania akademicka rada doradcza Freedom House omawia wszystkie oceny.
  • Autorzy raportu mają możliwość zakwestionowania wszelkich poprawionych ocen, które różnią się od oryginału o ponad 0,50 punktu.

 

HFI – Human Freedom Index (Cato Institute)

„Human Freedom Index” (Indeks Wolności Człowieka) to cykliczne badanie, realizowane przez Cato Institute (Instytut Katona) w Waszyngtonie, think tank założony przez Eda Crane’a, Murraya Rothbarda i Charlesa Kocha w 1973 r. (wówczas jako Charles Koch Foundation). Jest to organizacja o orientacji libertariańskiej.

Human Freedom Index to także podstawowy, syntetyczny wskaźnik wykorzystywany do ogólnej oceny stopnia wolności w danym kraju (sposób jego wyliczenia opisany jest w dalszej części)

Wolność w HFI definiowana jest podobnie jak I. Berlin rozumiał pojęcie „wolności negatywnej” – oznacza brak przymusowych ograniczeń działania (absence of coercive constraint). Badanie obejmuje następujące obszary:

  • Wolności osobiste:
    • Praworządność
    • Bezpieczeństwo
    • Swoboda przemieszczania się
    • Wolność religii
    • Swoboda zrzeszania się i społeczeństwo obywatelskie
    • Wolność ekspresji
    • Wolność relacji międzyludzkich
  • Wolności ekonomiczne:
    • (Nie)ekspansywność rządu
    • System prawny, w tym prawo własności
    • Dostęp do środków pieniężnych
    • Wolność handlu na arenie międzynarodowej
    • Regulacja kredytów, pracy i działalności gospodarczej

Metodologia badania ewoluowała w ostatnich latach, liczba wskaźników wzrosła z 76 w raporcie z 2015 r. do 79 w raporcie z roku 2015. Każdy z wskaźników oparty jest na jednym źródle – do źródeł należą m.in. World Justice Project, dane ONZ, bazy CI-RIGHTS, Uppsala Conflict Data Program, Economist Intelligence Unit, OECD, Pew Research itp.

Każdy ze wskaźników oceniany jest na skali od 0 do 10 (0 – najmniej wolności, 10 – najwięcej wolności), a następnie na ich podstawie wyliczany jest wskaźnik dla wolności osobistej i ekonomicznej, i wreszcie na podstawie tych dwóch kategorii wyliczany jest wskaźnik syntetyczny.

 

IEF – Index of Economic Freedom (Heritage Foundation)

Indeks Wolności Ekonomicznej (IEF) to badanie realizowane przez Heritage Foundation od roku 1994. Edycja 2018 objęła 186 państw i następujące 12 obszarów:

  • Praworządność w obszarze gospodarki, w tym:
    1. Prawo własności
    2. Uczciwość instytucji publicznych
    3. Efektywność sądów
  • Udział państwa, w tym:
    1. obciążenia podatkowe
    2. wydatki publiczne
    3. zdrowie fiskalne
  • Wolność prowadzenia działalności:
    1. Wolność przedsiębiorstw
    2. Wolność rynku pracy
    3. Wolność monetarna
  • Otwartość rynków:
    1. Wolność handlu
    2. Wolność inwestycji
    3. Wolność finansowa

Na każdy z powyższych 12 obszarów składają się wskaźniki składowe, oparte na danych z takich źródeł jak raporty Światowego Forum Ekonomicznego, Banku Światowego (w tym Doing Business), Credendo Group, Transparency International, TRACE International, World Justice Project, jak również dane Eurostatu, Międzynarodowego Funduszu Walutowego i inne.

Sposób obliczania wartości wskaźników jest różnorodny. Niektóre wskaźniki bazują na twardych danych. Dla przykładu na wskaźnik obciążenia podatkowego składają się ważone i standaryzowane:

  • Najwyższa krańcowa stopa podatkowa od dochodów indywidualnych,
  • Najwyższa krańcowa stopa podatkowa od dochodów przedsiębiorstw,
  • Całkowite obciążenie podatkowe jako procent PKB.

Niektóre wskaźniki bazują na ocenie eksperckiej, np. ocena wolności inwestycyjnej polega na tym, że na początku każde państwo ma 100 punktów, i za każde ograniczenie wolności (wg listy przygotowanej przez ekspertów) odejmuje się daną liczbę punktów.

Heritage Foundation to amerykański think tank o profilu konserwatywnym, założony w 1973 r. Swoją misję opisuje jako „formułowanie i promowanie konserwatywnych polityk publicznych opartych na zasadach wolnej przedsiębiorczości, ograniczonego rządu, wolności jednostki, tradycyjnych amerykańskich wartości i silnej obrony narodowej”2.

 

Doing Business (Bank Światowy)

Badanie Doing Business realizowane jest przez Bank Światowy od 2002 r. w 190 państwach. Jego celem jest ocena stopnia regulacji działań małych i średnich przedsiębiorstw na przestrzeni ich cyklu życia. Raporty Doing Business dostępne są także na poziomie wybranych miast.

Raport obejmuje 11 zestawów wskaźników:

  • Łatwość robienia interesów
  • Łatwość uzyskania pozwolenia na budowę
  • Uzyskiwanie energii elektrycznej
  • Rejestrowanie nieruchomości
  • Uzyskiwanie kredytu
  • Ochrona mniejszości
  • Obciążenia podatkowe inwestycji
  • Handel zagraniczny
  • Egzekwowanie umów
  • Rozstrzyganie niewypłacalności
  • Wolność rynku pracy

Dane Doing Business gromadzone są metodą ekspercką, w następujący sposób:

  • Zespół Doing Business wraz z doradcami akademickimi opracowuje kwestionariusz, oparty na danych dotyczących przykładowego przedsiębiorstwa z założeniami dotyczącymi formy prawnej działalności, jej wielkości, lokalizacji i charakteru działalności (np. jak długo trwa w kraju X założenie spółki z o.o.).
  • Ankiety przesyłane są do ponad 12 500 lokalnych ekspertów (w tym prawników, konsultantów biznesowych, księgowych, spedytorów, urzędników państwowych i innych);
  • Następuje kilka rund interakcji ekspertów z zespołem Doing Business (w tym połączenia konferencyjne, pisemna korespondencja i wizyty zespołu).
  • Dane są kilkukrotnie weryfikowane, rewidowane i rozszerzane.