3. Monitoring wolności obywatelskich

3.6. Wolność polityczna

3.6.1. Stopień wolności i uczciwości wyborów

Ocena dla rządów PO:Freedom In The World:

Wskaźnik A1 – uczciwe wybory władzy wykonawczej – 4/4 pkt.

Wskaźnik A2 – uczciwe wybory władzy ustawodawczej – 4/4 pkt.

Wskaźnik A3 – sprawiedliwe prawo wyborcze – 4/4 pkt.

Nations In Transit: wskaźnik „Electoral Process” – 1,50/7 (im niższa wartość, tym więcej demokracji)

Indeks Freedom In The World 2015 ocenia proces wyborów najwyżej jak to możliwe (12/12 pkt.), zarówno w odniesieniu do wyborów prezydenckich jak i parlamentarnych. Ramy prawne wyborów wg FTW są sprawiedliwe i bezstronnie wdrażane przez odpowiednie organy zarządzające wyborami.

Wybory są też wolne od nacisku wojskowego lub ze strony obcych mocarstw, hierarchii religijnych, oligarchów gospodarczych, czy jakichkolwiek innych silnych grup niepoddających się kontroli demokratycznej.

Wysoką ocenę w tym zakresie przyznaje także inny raport Freedom House, „Nations in Transit” – Polska otrzymała 1,50 punktu w skali od 1 do 7 (skala odwrócona: 1 – najwięcej demokracji, 7 – najmniej demokracji). Ocena została obniżona o 0,25 punktu w porównaniu do raportu z 2014 r. (dane za 2013 r.) ze względu na szczegółowo opisany kryzys związany z wyborami samorządowymi.

 

Ocena dla rządów PiS:Freedom In The World:

Wskaźnik A1 – uczciwe wybory władzy wykonawczej – 4/4 pkt.

Wskaźnik A2 – uczciwe wybory władzy ustawodawczej – 4/4 pkt.

Wskaźnik A3 – sprawiedliwe prawo wyborcze – 4/4 pkt.

Nations In Transit: wskaźnik „Electoral Process” – 1,50/7 (im niższa wartość, tym więcej demokracji)

W 2017 r. ocena procesu wyborczego nie zmieniła się od 2014 r.: w przypadku raportu Freedom In The World pozostała optymalna, choć autorzy raportu krytykują poprawki PiS do projektu ordynacji wyborczej z grudnia 2017 r., które ich zdaniem zagrażają bezstronności przy wyborze PKW i zwiększą kontrolę rządzącej partii nad procesem wyborczym.

W przypadku raportu Nations In Transit obniżona w 2015 r. ocena pozostawała przez następne lata bez zmian (vide wykres poniżej). Brak jednak silnych argumentów za jej wartością – głównym wskazywanym argumentem jest propozycja zmian w ordynacji, która nie została ostatecznie przyjęta.

Wykres 3. Ocena procesu wyborczego w Polsce wg indeksu Nations in Transit w latach 2009-2018

Źródło https://freedomhouse.org/report/nations-transit/2018/poland

 

Podsumowanie: Wolność wyborcza w Polsce i sprawiedliwość prawa wyborczego jest generalnie od lat na wysokim poziomie. Faktycznie kryzys wokół wyborów samorządowych w 2014 r. wskazywał na wadliwe funkcjonowanie PKW i możliwość manipulacji przy wyborach, jednak w kolejnych wyborach podobne wątpliwości się nie powtórzyły – mimo że w sposób systemowy sytuacja nie została naprawiona. Utrzymywanie oceny w raporcie Nations In Transit na niższym poziomie jest wątpliwe, gdyż wszystkie argumenty za tym wiązały się z propozycją nowelizacji, która ostatecznie nie została przyjęta. Raport tego typu powinien brać pod uwagę realnie obowiązujące prawo, a nie propozycje pojawiające się w obiegu sejmowym, gdyż faktycznie naruszenie wolności miałoby miejsce, gdyby zagrażające jej prawo weszło w życie.

3.6.2. Możliwość zrzeszania się w partie polityczne i ich autonomia

Ocena dla rządów PO:Freedom In The World:

Wskaźnik B1 – prawo do zrzeszania się w partie – 4/4 pkt.

Wskaźnik B2 – szansa zwiększenia poparcia dla opozycji – 4/4 pkt.

Wskaźnik B3 – brak presji na wybory polityczne obywateli – 4/4 pkt.

Wg indeksu Freedom In The World 2015 (dot. 2014 r.) prawo do zrzeszania się w partie polityczne jest w Polsce w pełni respektowane (16/16 pkt.). Ludzie mają prawo do organizowania się w partiach politycznych lub innych konkurencyjnych ugrupowaniach politycznych według własnego wyboru, i nie napotykają niepotrzebnych przeszkód tym zakresie. Badanie ocenia autonomię partii politycznych pozytywnie; partie opozycyjne mogą dojść do władzy dzięki wyborom.

 

Ocena dla rządów PiS:Freedom In The World:

Wskaźnik B1 – prawo do zrzeszania się w partie – 4/4 pkt.

Wskaźnik B2 – szansa zwiększenia poparcia dla opozycji – 4/4 pkt.

Wskaźnik B3 – brak presji na wybory polityczne obywateli – 4/4 pkt.

Oceny w tym zakresie nie zmieniły się od czasu rządów PO.

 

Podsumowanie: Wolność zrzeszania się w partie i działalności politycznej w Polsce od lat oceniana jest pozytywnie i brak w tym zakresie istotnych zmian. Ocena ta jest rzetelna i oparta na obowiązującym prawie.

 

3.6.3. Autonomia samorządu

Ocena dla rządów PO:Nations In Transit: wskaźnik „Local Democratic Governance” – 1,50/7 (im niższa wartość, tym więcej demokracji)

Autonomia samorządu, obok procesu wyborczego i społeczeństwa obywatelskiego, należała do najlepiej ocenianych obszarów w raporcie „Nations In Transit”. Pozytywnie oceniana jest decentralizacja, konsultacje prowadzone przez władzę lokalną z samorządami, istotny udział referendów w rządzeniu na poziomie lokalnym.

Krytykowany jest natomiast długi okres rządzenia w miastach przez tych samych prezydentów i burmistrzów; wskazano także na istotne problemy w wyborach samorządowych w 2014 r. (wspominany już wcześniej).

 

Ocena dla rządów PiS:Nations In Transit: wskaźnik „Local Democratic Governance” – 1,75/7 (im niższa wartość, tym więcej demokracji) – OBNIŻENIE OCENY WZGLĘDEM 2014 R.

Autorzy raportu Nations in Transit obniżyli ocenę autonomii samorządu, krytykując przemiany ostatnich dwóch lat, na co wskazuje obniżenie wskaźnika lokalnego zarządzania demokratycznego, vide wykres poniżej.

Wykres 4. Ocena niezależności samorządu w Polsce według raportu Nations in Transit

Źródło: https://freedomhouse.org/report/nations-transit/2018/poland

Jak twierdzą autorzy, rząd przenosi szereg uprawnień na szczebel centralny, likwidując niektóre z osiągnięć dobrze funkcjonującego i zdecentralizowanego samorządu lokalnego w Polsce. Krytykowane były kwestie takie jak:

  • stworzenie nowej instytucji, Wód Polskich, i przeniesienie do niej niektórych kompetencji samorządowych;
  • reforma edukacji, która jednak nie zmienia decyzyjności samorządów – autorzy wskazują tu na konieczność dostosowania szkół do nowego systemu, co ma uszczuplić finanse samorządów;
  • próbę zmian w funkcjonowaniu Regionalnych Izb Obrachunkowych;
  • zarzuty wobec polityków lokalnych takich jak Hanna Zdanowska, Radosław Witkowski i Krzysztof Żuk, krytykowane przez samych oskarżonych jako polityczne (przy czym brak informacji co do ich prawdziwości).

Autorzy raportu popełnili także istotny błąd rzeczowy, stwierdzając, że „Sejm uchwalił (…) ustawę, która da wojewodom (pod nadzorem MSWiA) kontrolę nad regionalnymi programami operacyjnymi z udziałem środków europejskich, wcześniej zarządzanymi przez urzędy marszałkowskie”16. Cytują przy tym artykuł z Dziennika Gazety Prawnej, który jednak nie wskazuje na przejęcie kontroli czy zarządzania od marszałków, a jedynie zwiększenie uprawnień wojewody w tym zakresie. Należy przy tym zwrócić uwagę, że faktycznie w kręgach PiS pojawiły się takie pomysły, ale nie zostały one ostatecznie zrealizowane.

Podsumowanie: Autonomia samorządu w Polsce za czasów rządów PiS zmniejsza się, na co wskazują także autorzy raportu Nations in Transit. Niezależnie od oceny samej recentralizacji lub jej prób – argumenty raportu NIT nie są wystarczająco rzetelne. Autorzy popełniają tym duży błąd rzeczowy, mówiąc o przejęciu zarządzania nad funduszami unijnymi przez wojewodów, co nie miało miejsca. Nie wskazują natomiast na wiele innych istotnych zmian recentralizacyjnych, takich jak odebranie samorządom Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, czy Ośrodków Doradztwa Rolniczego, lub zmiany zasad dysponowania środkami z Totalizatora Sportowego.
  • 16 „The Sejm also passed a law that will give voivodes (supervised by the minister of interior and administration) control over regional operational programs involving European funds, previously managed by the regional marshals’ offices”, za: https://freedomhouse.org/report/nations-transit/2018/poland, dostęp: 22.05.2018 r.