3.7.1. Prawo własności i praworządność w zakresie działalności gospodarczej

Raport Index Of Economic Freedom nisko ocenia Polskę, jeśli chodzi o prawo własności i praworządność. Wskazuje na powolne działanie sądów i ich podatność na nacisk polityczny. System sądowniczy, zdaniem autorów pozostaje niewystarczająco sprawny, jest źle zarządzany, a kadra jest niewystarczająca. Ponadto wskazano na przypadki korupcji, które obniżają ocenę uczciwości instytucji publicznych.

Raport Doing Business Banku Światowego przedstawia wskaźniki dotyczące kwestii prawnych – czas i koszty rozwiązania sporu handlowego za pośrednictwem lokalnego sądu pierwszej instancji oraz wskaźnik jakości procesów sądowych. Zgodnie z tymi danymi, średni czas rozwiązania sporu o roszczenie w wysokości 91 498,00 PLN wynosi 685 dni, czyli mniej niż wynosi średnia dla krajów OECD o wysokich dochodach (577,8). W najlepszym pod tym względem Singapurze czas ten wynosi 164 dni.

Z kolei koszty postępowania w Polsce są niższe niż średnia dla OECD (19,4% wartości roszczenia wobec średniej 21,5%), niższa jest jednak też jakość procedur sądowych, oceniana w skali od 0 do 18 w Polsce wynosi 10,5; średnia dla krajów OECD o wysokich dochodach – 11,0, a dla najlepszej pod tym względem Australii – 15,5.

W raporcie Index of Economic Freedom zmieniły się zastosowane wskaźniki. Wskaźnik „wolności od korupcji” zastąpiły wskaźniki „uczciwości instytucji publicznych” i „efektywności sądów”. Nieznacznie na lepsze zmieniła się ocena w zakresie prawa własności.

Ocena ta jest stosunkowo niska w każdym z ww. obszarów.

Wykres 5. Ocena indeksu IEF w obszarze prawa własności i praworządności w zakresie działalności gospodarczej w Polsce

Źródło: https://www.heritage.org/index/country/poland

Pod względem średniej oceny prawa własności i praworządności w zakresie działalności gospodarczej, Polska wg Index of Economic Freedom znajduje się na 46 miejscu wśród 185 zbadanych państw świata (co oznacza jednak spadek o 5 miejsc), a w rankingu europejskim jest 25 na 45 badanych państw.

W przypadku raportu Doing Business, wskazane wcześniej wskaźniki nie zmieniły się.

W raporcie Freedom In The World respektowanie prawa własności i prowadzenia niezależnej działalności gospodarczej zostało ocenione optymalnie (4/4), przy jednoczesnej krytyce nowych regulacji dotyczących obrotu ziemią rolną (2016 r.).

3.7.2. Udział państwa w gospodarce

W 2014 r. oceniane były w tym obszarze dwa wskaźniki: wolność fiskalna i poziom wydatków publicznych (im wyższy ich udział, tym niższa liczba punktów). O ile wolność fiskalna była oceniana pozytywnie, o tyle ganiono bardzo duży udział wydatków publicznych w ogólnej strukturze PKB i wysoki dług publiczny.

Obciążenia podatkowe ocenia też raport Doing Business, odnosząc je do wartości przychodów przedsiębiorstw. W Polsce obciążenia te wg raportu wynosiły 40,1%, co równe jest średniej dla krajów OECD o wysokich przychodach.

W raporcie Index of Economic Freedom także w tym obszarze zmienił się sposób mierzenia – pozostawiono wskaźnik poziomu wydatków publicznych (w tym zakresie ocena Polski wzrosła, ale jedynie o 0,7%), natomiast zamiast wskaźnika „wolności fiskalnej” zaproponowano dwa wskaźniki: „zdrowia fiskalnego” i „obciążeń podatkowych”. Autorzy raportu chwalą stosunkowo niskie obciążenia podatkowe (choć zwracają uwagę na to, że rosły one w porównaniu do poprzednich lat) oraz zdrowie fiskalne (na które składa się deficyt budżetowy oraz dług publiczny jako procent PKB), natomiast krytykują szczególnie wysoki poziom wydatków publicznych, które wg autorów stanowiły 41,7% PKB (wg Eurostatu – w 2016 r. było to 41,1%, w 2017 r. – 41,2%)¹⁷.

Dane na ten temat przedstawia poniższy wykres.

Wykres 6. Wskaźniki Poziomu udziału rządu w polskiej gospodarce wg IEF

Źródło: https://www.heritage.org/index/country/poland

Pod względem średniej oceny tych trzech wskaźników, Polska znajduje się na 107 miejscu na 185 krajów świata i na 25 miejscu na 45 krajów Europy.

Wzrost obciążeń podatkowych zauważa też raport Doing Business (40,5% wobec średniej dla krajów OECD o wysokich przychodach wynoszącej 40,1%). Spośród państw UE tymi o niższych obciążeniach od Polski są Luksemburg, Chorwacja, Dania, Bułgaria, Wielka Brytania, Słowenia, Łotwa, Rumunia, Finlandia i Portugalia.

3.7.3. Stopień wolności prowadzenia działalności gospodarczej i regulacje państwowe

Raport Index of Economic Freedom w 2014 r. w tym zakresie opiera się na trzech wskaźnikach:

• wolność działalności gospodarczej (na którą składa sięin. czas, procedury i koszt rozpoczynania i zamykania działalności gospodarczej);
• wolność rynku pracy (m.in. stosunek minimalnego wynagrodzenia do średniej wartości dodanej na 1 pracownika, sztywność godzin pracy, trudność ze zwalnianiem pracowników, obowiązkowe odprawy itp.);
• wolność monetarna (w tym średnia wartość inflacji za ostatnie trzy lata i stopień kontroli cen).

Wolność prowadzenia działalności gospodarczej oceniana była niewiele wyżej niż średnia światowa (67,3/100). Wskazywano m.in. na ograniczenia biurokratyczne, że założenie własnej działalności trwa około miesiąca. Jeszcze niżej oceniano wolność rynku pracy (63,9/100 – mniej niż średnia światowa) – polski kodeks pracy został oceniony jako „rygorystyczny” (101. miejsce w skali światowej). Wysoko oceniona została wolność monetarna (81,3/100).

Z kolei raport Doing Business ocenia zakładanie działalności gospodarczej i związane z tym obciążenia. Porównano obciążenia związane z zakładaniem spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Jak się okazuje, w Polsce zarówno mamy do czynienia z wysokim kosztem zakładania działalności (13,1% przychodu per capita wobec 3,1% w krajach OECD o wysokich dochodach oraz 0% w najlepszej pod tym względem Wielkiej Brytanii), jak i długim czasem zakładania działalności (średnio 37 dni; w krajach OECD o wysokich dochodach – średnio 8,5 dnia; w najlepszej pod tym względem Nowej Zelandii – średnio pół dnia).

W 2018 r. w raporcie IEF mierzono te same wskaźniki, co w 2015 r. Wolność prowadzenia działalności gospodarczej oceniana była nieznacznie niżej niż w 2014 r. Wzrosła – także nieznacznie – ocena wolności rynku pracy (63,9/100 – wskazywano na wysokie koszty pozapłacowe zatrudnienia), natomiast większy wzrost odnotowano w przypadku wolności monetarnej (85,0/100).

Wykres 7. Wolność działalności gospodarczej w Polsce i różne jej aspekty wg indeksu IEF

Źródło: https://www.heritage.org/index/country/poland

3.7.4. Otwartość rynków

Autorzy Index Of Economic Freedom wyróżniają tutaj trzy wskaźniki:

• wolność handlu (bariery celne i pozataryfowe);
• wolność inwestycji (restrykcje wobec inwestycji krajowych i zagranicznych, kontrola kapitału);
• wolność finansowa (regulacja rynków finansowych przez państwo, interwencje w banki etc.).

Autorzy chwalą wysoki poziom wolności handlu w Polsce (88,0/100, 11 miejsce w świecie), wskazując, że „Polska generalnie traktuje zagranicznych i krajowych inwestorów równo z punktu widzenia prawa”. Stosunkowo wysoka w porównaniu do średniej światowej jest też wolność finansowa (70,0/100) i wolność inwestycji (jw.).

Sytuacja Polski pod tym względem nadal jest oceniana bardzo dobrze. Szczególnie wysoko, choć nieco niżej niż w 2014, oceniono wolność handlu. Rośnie ocena poziomu wolności inwestycji. Jak wskazują autorzy:

Bariery pozataryfowe częściowo utrudniają handel, jednak ogólnie rzecz biorąc, polityka rządu nie wpływa znacząco na inwestycje zagraniczne. Rosnący sektor bankowy stał się bardziej konkurencyjny, a rynki kapitałowe rozwijają się¹⁷.

Dane na temat tych wskaźników przedstawia poniższy wykres.

Wykres 8. Wskaźniki otwartości rynków w Polsce wg IEF

Źródło: https://www.heritage.org/index/country/poland