Pokaż menu

2. NAPIĘCIA MIGRACYJNE JAKO KATALIZATOR PRZEMIAN SPOŁECZNO-POLITYCZNYCH W EUROPIE

2.3. POLITYKA IMIGRACYJNA FORSOWANA PRZEZ NOWE SIŁY POLITYCZNE W EUROPIE

Wejście partii określanych jako skrajnie prawicowe143 w skład koalicji rządowych w kilku państwach UE, a także ich wzrastające poparcie wyborcze w następstwie kryzysu migracyjnego, nakazują przyjrzeć się dokładniej forsowanej przez nie polityce imigracyjnej. Do wglądu w proponowane z ich strony rozwiązania skłania ponadto fakt, że w dwóch znaczących krajach unijnych – w Austrii oraz we Włoszech – reprezentanci partii skrajnie prawicowych objęli stanowisko ministra spraw wewnętrznych (w Austrii taka sytuacja utrzymywała się do maja 2019 roku)144. Przejęli tym samym odpowiedzialność za prowadzenie krajowej polityki imigracyjnej oraz zyskali wpływ na kształtowanie się tej polityki na szczeblu unijnym. W innych państwach członkowskich ugrupowania zaliczane do tej grupy – a zatem postulujące restrykcyjną politykę imigracyjną – wprowadziły silną reprezentację do parlamentów krajowych, uzyskując często drugie lub trzecie wyniki wyborcze. Taki scenariusz miał miejsce m.in. we Francji (Front Narodowy145 Marine Le Pen), w Holandii (Partia Wolności Geerta Wildersa), w Szwecji (Szwedzcy Demokraci Jimmiego Åkessona) oraz w Niemczech (Alternatywa dla Niemiec Alexandra Gaulanda oraz Alice Weidel). Pomimo, iż nie uzyskały one bezpośredniego wpływu na rządy oraz politykę migracyjną w swoich krajach, zwiększyły swój potencjał do wywierania politycznego nacisku na rządzących, jako jedne z głównych sił parlamentarnej opozycji.

W związku z tym, poniższa analiza polityki imigracyjnej partii skrajnie prawicowych – jako nowych, relewantnych sił politycznych w Europie – opiera się na trzech przypadkach. W pierwszej kolejności rozpatrzone zostaną rozwiązania inspirowane przez polityków tych partii w ramach utworzonych koalicji rządowych we Włoszech (2018) oraz w Austrii (2017–2019). Będą to zatem rozwiązania pochodzące z kraju pierwszego kontaktu, znajdującego się na zewnętrznej granicy UE, oraz z kraju w mniejszym stopniu narażonego na bezpośrednią presję migracyjną, ale doświadczonego falą migrantów zmierzających w 2015 i 2016 roku do Niemiec. Ostatni przypadek będzie natomiast dotyczył polityki imigracyjnej forsowanej przez partię znajdującą się w opozycji, która po ostatnich wyborach do Bundestagu (2017) urosła do rangi trzeciej siły politycznej w RFN, jaką stała się Alternatywa dla Niemiec (AfD).

2.3.1 Przypadek włoskiej Legi

Założenia polityki imigracyjnej, które zostały zaprezentowane przez lidera włoskiej Legi (wcześniej Lega Nord) w trakcie kampanii przed wyborami z marca 2018 roku, bazowały na serii bezkompromisowych rozwiązań. Matteo Salvini proponował m.in. użycie marynarki wojennej do cofania łodzi z migrantami, płynących w kierunku Włoch z wybrzeży Libii, oraz wydłużenie okresu przetrzymywania nielegalnych migrantów w ośrodkach detencyjnych w celu dopełnienia procedury deportacji146. Po objęciu stanowiska ministra spraw wewnętrznych Włoch, przewodniczący Legi odstąpił od postulatu wykorzystania floty do zawracania łodzi z migrantami, natomiast zablokował możliwość przybijania do włoskich portów statkom organizacji pozarządowych, pomagającym imigrantom-rozbitkom na Morzu Śródziemnym147.

Wyrazem nowej polityki imigracyjnej rządu stał się tzw. dekret Salviniego, przyjęty przez włoski parlament 27 listopada 2018 roku148. Do jego najważniejszych rozwiązań należą:

  • zniesienie możliwości przyznawania azylu (w tym zezwolenia na pobyt) ze względów humanitarnych,
  • rozszerzenie możliwości odmowy lub odebrania azylu osobom winnym przestępstwa, zastraszania lub grożenia urzędnikom publicznym czy kradzieży,
  • wydłużenie maksymalnego czasu przetrzymywania nielegalnych migrantów w ośrodkach detencyjnych z 90 do 180 dni, celem dopełnienia procedury deportacji,
  • możliwość zatrzymania osób ubiegających się o azyl w centrach recepcyjnych (tzw. hotspotach) przez 30 dni, w celu ustalenia tożsamości i obywatelstwa149.

Wśród niezrealizowanych postulatów ministra Salviniego z początku jego urzędowania pozostaje natomiast utworzenie ośrodków identyfikacji migrantów (hotspotów) poza terytorium Włoch, które miały się znaleźć na terenie południowej Libii150, a zatem próba utworzenia swego rodzaju kordonu sanitarnego wokół zewnętrznych granic UE.

2.3.2 Przypadek austriackiej FPÖ

Utworzenie w Austrii koalicji rządowej między konserwatywną ÖVP oraz zaliczaną do skrajnie prawicowych FPÖ przyniosło korektę dotychczasowej polityki imigracyjnej tego kraju. Podobnie jak w przypadku Legi we Włoszech, FPÖ jako mniejszy partner koalicyjny otrzymało do obsadzenia m.in. ministerstwo spraw wewnętrznych, na czele którego stanął sekretarz generalny tej partii, Herbert Kickl151. Antyimigracyjna postawa ugrupowania, opierająca się na założeniu, że ochrona tożsamości kulturowej oraz ładu społecznego w Austrii wymaga zatrzymania imigracji152, przełożyła się na politykę nowego rządu w tym zakresie. W związku z planowanym objęciem przez Austrię prezydencji w Radzie UE w drugiej połowie 2018 roku, rząd przygotował nieformalne propozycje rozwiązania problemu niekontrolowanej migracji na terytorium UE. Wśród proponowanych rozwiązań znalazły się m.in.: wymóg składania aplikacji o azyl przed dostaniem się na terytorium UE (w ramach unijnego systemu azylowego), utworzenie obozów recepcyjnych na terenie północnej Afryki, do których trafialiby migranci próbujący przedostać się do Europy drogą morską, a także odsyłanie migrantów, którzy nie otrzymali azylu w krajach UE do ośrodków utworzonych poza jej terytorium153.

Część z tych propozycji znalazło odzwierciedlenie w priorytetach programowych austriackiej prezydencji. W dokumencie z czerwca 2018 odnaleźć można postulat reformy wspólnego europejskiego systemu azylowego (CEAS), wraz ze wzmocnieniem unijnej polityki w zakresie powrotu imigrantów154, jak również nacisk na wzmocnioną ochronę zewnętrznych granic UE. W tym zakresie prezydencja austriacka przyjęła sobie za cel rozwój zdolności operacyjnych Europejskiej Agencji Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex) oraz dostosowanie jej mandatu do możliwości kontrolowania i zamykania szlaków nielegalnej migracji155. W odniesieniu do wewnętrznej polityki imigracyjnej, jednym z kluczowych rozwiązań mających ograniczyć napływ nowych migrantów do Austrii było uzależnienie wypłaty świadczeń socjalnych od kryterium znajomości języka niemieckiego156.

2.3.3. Przypadek niemieckiej AfD

na wzór kanadyjski, zakładającego punktację za umiejętności i coroczne limity przyjmowanych imigrantów. Dostrzegała jednocześnie potrzebę napływu do Niemiec wykwalifikowanych i chętnych do integracji osób, a także przekonywała, że osoby prześladowane politycznie muszą mieć możliwość ubiegania się w Niemczech o azyl158. Kolejny dokument programowy AfD, przyjęty na kongresie partii z przełomu kwietnia i maja 2016 roku159, poświęca imigracji zdecydowanie więcej miejsca. W odpowiedzi na wzmożony napływ migrantów do kraju, który nastąpił od połowy 2015 roku160, oraz politykę „otwartych drzwi” kanclerz Angeli Merkel, AfD opowiedziało się za przyjęciem wyjątkowych środków. Zaliczały się do nich całkowite zamknięcie granic zewnętrznych UE dla imigrantów oraz przywrócenie ścisłej kontroli na niemieckich przejściach granicznych – w tym również ochrona „zielonej granicy”161. Wszystkie osoby, które nie otrzymały azylu w Niemczech powinny być natychmiast deportowane do krajów swojego pochodzenia. Rozpatrywanie wniosków o azyl powinno się z kolei odbywać w ośrodkach recepcyjnych poza UE, utworzonych w miejscach pochodzenia migracji i tranzytu we współpracy z lokalnymi władzami. Do tego typu ośrodków miałyby również trafiać osoby oczekujące na decyzję o przyznaniu azylu w Niemczech162. Przyznanie ochrony nie dawałoby jednak bezwarunkowego prawa do ściągnięcia rodziny uchodźcy – jako zbyt obciążającego dla systemu opieki społecznej163.Pierwsze założenia polityki imigracyjnej AfD zawarte zostały w programie wyborczym partii z kwietnia 2013 roku, a zatem jeszcze przed nasileniem się kryzysu migracyjnego i falą masowej migracji do Niemiec. Co znamienne, rozwiązania dotyczące systemu przyjmowania imigrantów określone zostały jako „polityka integracyjna” (Integrationspolitik) i znalazły się na końcu dokumentu157. W jej ramach partia domagała się reorganizacji prawa imigracyjnego

Pozycja programowa AfD wobec imigracji zaostrzyła się jeszcze bardziej przed wyborami do Bundestagu w 2017 roku, w wyniku których partia stała się największą siłą opozycyjną w Niemczech. W nowym programie ugrupowania znalazł się m.in. postulat ujemnego salda migracji do Niemiec (Minuszuwanderung) i utrzymania takiej sytuacji przez kilka następnych lat164. Przedstawiciele AfD wezwali do „negatywnej imigracji” na poziomie co najmniej 200 tys. osób rocznie, osiągniętej poprzez zaostrzenie warunków przyznawania azylu, a także przyśpieszenie deportacji165. W ich postulatach znalazło się również wprowadzenie minimalnej kwoty deportacji, która powinna być corocznie wypełniania166. Restrykcyjna polityka imigracyjna partii znalazła kontynuację w programie na wybory europejskie 2019, w którym AfD domagała się m.in. całkowitego powrotu kompetencji w dziedzinie imigracji i azylu na poziom narodowy167.

Wspólnym mianownikiem polityki imigracyjnej forsowanej przez włoską, austriacką oraz niemiecką skrajną prawicę jest zatrzymanie imigrantów napływających do Europy poza terytorium UE. Rozwiązaniem postulowanym przez wszystkie trzy partie było utworzenie obozów recepcyjnych na obszarach, z których migranci próbują przedostać się do Europy.

Najczęściej podawaną lokalizacją dla takich obozów była Afryka Północna. Wspólna była również koncepcja odsyłania migrantów, którzy nie otrzymali azylu w danym państwie UE do ośrodków utworzonych poza terytorium Unii. W działaniach podejmowanych przez liderów partii współtworzących koalicje rządowe (Lega, FPÖ) widać jednak odejście od najbardziej radykalnych rozwiązań z okresu kampanii, takich jak wykorzystanie sił zbrojnych do zablokowania napływu migrantów czy całkowite zatrzymanie imigracji. Przykład AfD pokazuje natomiast, że polityka antyimigracyjna może się zaostrzać wraz z pozostawaniem w opozycji i pomimo stopniowego zmniejszania się liczby migrantów napływających do kraju.

142 L. Davis, S. S. Deole, Immigration and the Rise of Far-Right Parties in Europe, ifo DICE Report, ifo Institute – Leibniz Institute for Economic Research at the University of Munich, vol. 15(4) 2018, s. 10–15.

143 Do tej kategorii zaliczane są partie, które akcentują znaczenie suwerenności narodowej, wyrażają sceptycyzm wobec integracji europejskiej w ramach UE, postulują restrykcyjną politykę imigracyjną oraz dostęp do opieki społecznej i usług publicznych uwarunkowany spełnieniem kryteriów przynależności do wspólnoty narodowej (np. znajomości języka narodowego); zob. D. Halikiopoulou, “Far right” groups may be diverse – but here’s what they all have in common, The Conversation, 27.09.2018, https://theconversation.com/far-right-groups-may-be-diverse-but-heres-what-they-all-have- in-common-101919 [dostęp: 14.04.2019].

144 W wyniku skandalu politycznego z udziałem wicekanclerza Austrii a zarazem przewodniczącego FPÖ, Heinza-Christiana Strachego, dotychczasowa koalicja ÖVP z FPÖ została rozwiązana a Herbert Kickl (były sekretarz FPÖ) przestał być ministrem spraw wewnętrznych 22 maja 2019 roku. Dalszym efektem skandalu był upadek rządu kanclerza Sebastiana Kurza (28 maja), a także zaprzysiężenie przejściowego rządu eksperckiego z kanclerz Brigitte Bierlein do czasu przyśpieszonych wyborów we wrześniu 2019 roku.

145 Z początkiem czerwca 2018 roku Front Narodowy zmienił nazwę na Zjednoczenie Narodowe (Rassemblement national).

146 These are the promises Italy’s political parties have made to voters, The Local, 23.01.2018, https://www.thelocal.it/20180123/italian-election-2018-party-pledges-manifesto-democratic-m5s-northern-league-forza- italia [dostęp: 14.04.2019].

147 Italy to block naval vessels carrying migrants from docking: Interior Minister Matteo Salvini, Deutsche Welle, 9.07.2018, https://p.dw.com/p/313Bt [dostęp: 14.04.2019].

148 Decreto-legge 4 ottobre 2018, n. 113; zob. A. Camilli, Cosa prevede il decreto sicurezza e immigrazione, Internazionale, 27.11.2018, https://www.internazionale.it/bloc-notes/annalisa-camilli/2018/11/27/decreto-sicurezza-immigrazione-cosa- prevede [dostęp: 20.06.2019].

149 C. A. Matamoros, Italy’s new security decree clamps down on immigration, Euronews, 30.11.2018, https://www.euronews.com/2018/11/29/italy-s-new-security-decree-clamps-down-on-immigration [dostęp: 20.06.2019].

150 P. Wintour, Italian minister calls for migrant reception centres south of Libya, The Guardian, 25.06.2018, https://www.theguardian.com/world/2018/jun/25/matteo-salvini-calls-for-migrant-reception-centres-in-southern-libya [dostęp: 14.04.2019].

151 Kickl pełnił urząd ministra do 22 maja 2019 roku. Jego odwołanie ze stanowiska przez prezydenta van der Bellena, na wniosek kanclerza Kurza, doprowadziło do wyjścia z rządu pozostałych ministrów z FPÖ, a w rezultacie upadek gabinetu kanclerza Kurza.

152 S. Meret, The Danish People’s Party, the Italian Northern League and the Austrian Freedom Party in a Comparative Perspective: Party Ideology and Electoral Support, Institut for Historie, Internationale Studier og Samfundsforhold, Aalborg Universitet, Spirit PhD Series, No. 25 (2010), s. 196–200.

153 M. Peel, J. Politi, Austria to push hardline migration policy in EU presidency, Financial Times, 25.06.2018.

154 Programme of the Austrian Presidency. Presidency of the Council of the European Union 1 July – 31 December 2018, Wiedeń, czerwiec 2018, s. 34.

155 Tamże, s. 34.

156 J. Luyken, Austria to cut benefits for immigrants with poor language skills, The Telegraph, 3.12.2018, https://www.telegraph.co.uk/news/2018/12/03/austria-cut-benefits-immigrants-poor-language-skills/ [dostęp: 14.04.2019].

157 Wahlprogramm Parteitagsbeschluss vom 14.04.2013, Alternative für Deutschland, s. 4, https://manifesto-project.wzb.eu//down/originals/41953_2013.pdf [dostęp: 17.04.2019].

158 Tamże, s. 4.

159 Manifesto for Germany. The Political Programme of the Alternative for Germany, Alternative für Deutschland, 30.04. – 1.05.2016, https://www.afd.de/grundsatzprogramm/#englisch [dostęp: 20.06.2019].

160 Warto w tym miejscu zaznaczyć, że w okresie największego nasilenia kryzysu migracyjnego (lata 2015–2016) Niemcy przyjęły największą liczbę osób ubiegających się o azyl spośród wszystkich krajów UE, która osiągnęła niespełna 1,2 mln; zob. Asylum and first time asylum applicants by citizenship, age and sex – Annual aggregated data (rounded), Eurostat, https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-datasets/-/MIGR_ASYAPPCTZA [dostęp: 17.04.2019].

161 Manifesto for Germany…, dz. cyt., s. 57–58.

162 Tamże, s. 58–59.

163 Tamże, s. 62.

164 Themen & Positionen – Zuwanderung/Asyl, Alternative für Deutschland, https://www.afd.de/zuwanderung-asyl/ [dostęp: 17.04.2019].

165 M. Martin, Germany’s AfD calls for ‘negative immigration’ of 200,000 people, Reuters, 9.06.2017, https://www.reuters.com/article/us-germany-election-afd-idUSKBN16G2KZ [dostęp: 20.06.2019].

166 Tamże.

167 Europawahlprogramm. Programm der Alternative für Deutschland für die Wahl zum 9. Europäischen Parlament 2019, Alternative für Deutschland, s. 38.