Pokaż menu

2. NAPIĘCIA MIGRACYJNE JAKO KATALIZATOR PRZEMIAN SPOŁECZNO-POLITYCZNYCH W EUROPIE

2.2. KONSEKWENCJE POLITYCZNE

Przesunięcie się ciężaru oczekiwań społecznych, które nastąpiło w państwach UE w okresie nasilonego napływu migrantów i pozostało widoczne również po unormowaniu się sytuacji w 2017 roku134, zmieniło dotychczasowe parametry rywalizacji politycznej. Dominacja oczekiwań związanych z bieżącą sytuacją ekonomiczno-bytową, która utrzymywała się w europejskich społeczeństwach do momentu eskalacji kryzysu, dawała poszczególnym rodzinom partii politycznych możliwość mobilizacji wyborców przede wszystkim na podstawie programów i rozwiązań gospodarczych. Nagły wzrost znaczenia problemu niekontrolowanej imigracji oraz zagrożeń terrorystycznych przeniósł uwagę wyborców na kwestie związane z bezpieczeństwem wewnętrznym, które pozostają domeną programową partii utożsamianych z prawą stroną sceny politycznej. A zatem rozpościerającą się od partii chadeckich i konserwatywnych po partie skrajnie prawicowe czy nacjonalistyczne. Rosnąca presja migracyjna na terytorium UE otworzyła tym ugrupowaniom pole do zwiększonej mobilizacji oraz pozyskania nowych wyborców, ale niekoniecznie musiała przełożyć się na doraźne zyski wyborcze, umocnienie lub zdobycie władzy. Poniższa analiza wyników wyborów parlamentarnych, które odbyły się w państwach UE od czerwca 2015 roku do września 2018 roku, pozwala ocenić skalę sukcesów wyborczych partii prawicowych oraz dostrzec ewentualne zmiany sił politycznych u władzy.

Przygotowany wykaz 25 wyborów parlamentarnych dostarcza informacji o miejscu i dacie wyborów, zwycięskiej partii, jej partnerze koalicyjnym, zmianie bądź kontynuacji rządów oraz stosunku zwycięskiej partii do imigracji (zob. tabela poniżej). Wymienione w tabeli ugrupowania są ponadto opisane za pomocą nazw rodzin politycznych, do których się zaliczają. Autor posłużył się w tym wypadku kategoriami przypisanymi do poszczególnych partii w bazie Parties and Elections in Europe135, która była również podstawowym źródłem wyników wyborczych. Jeśli chodzi o stosunek do imigracji, jaki poszczególne partie prezentowały w przededniu wyborów, został on ustalony na podstawie zawartości ich programów. W tym wypadku decydująca była wartość wskaźników, które opisują programy wyborcze dostępne w bazie the Manifesto Project Dataset136, pod kątem zawartości treści pro- lub antyimigracyjnych. W sytuacji braku danych lub odniesień programowych do kwestii imigracji, stosunek poszczególnych partii w tym zakresie – pozytywny lub negatywny – określony został na podstawie doniesień medialnych z okresu przedwyborczego i powyborczych analiz137. Szczególny nacisk położony został na wypowiedzi liderów partyjnych w tym względzie.

Tabela 15. Wybory parlamentarne w krajach UE od czerwca 2015 do września 2018: zwycięskie partie i ich stosunek do imigracji

Data i kraj Zwycięska partia Partner koalicyjny Zmiana Stosunek do imigracji
18.06.2015

Dania (przyśp.)

SiD

(socjaldemokracja)

Brak koalicji

większościowej

NIE Brak danych (negatywny)
20.09.2015

Grecja (przyśp.)

SYRIZA

(demokratyczny socjalizm)

ANEL

(narodowy konserwatyzm)

NIE Umiarkowanie pozytywny (0.867)*
4.10.2015

Portugalia

PS

(socjaldemokracja)

brak TAK Umiarkowanie pozytywny (0.53)
25.10.2015

Polska

PiS (narodowy

konserwatyzm)

brak TAK Brak odniesienia (negatywny)
8.11.2015

Chorwacja

HDZ

(konserwatyzm, chadecja)

MOST

(konserwatyzm)

TAK Brak odniesienia (negatywny)
20.12.2015

Hiszpania

PP

(konserwatyzm, chadecja)

Brak koalicji

większościowej

NIE Umiarkowanie negatywny

(0.252)

2016
26.02.2016

Irlandia

FG

(liberalny konserwatyzm)

brak NIE Umiarkowanie pozytywny

(0.261)

5.03.2016

Słowacja

SMER-SD

(socjaldemokracja)

SNS / MH

(nacjonalizm/ konserwatywny

liberalizm)

NIE Brak odniesienia (negatywny)
22.05.2016

Cypr

DISY

(konserwatyzm, chadecja)

KA

(narodowy konserwatyzm)

NIE Brak odniesienia
26.06.2016

Hiszpania

PP

(konserwatyzm, chadecja)

brak NIE Umiarkowanie

negatywny (0.252)

11.09.2016

Chorwacja (przyśp.)

HDZ

(konserwatyzm, chadecja)

HNS

(socjal-liberalizm)

NIE Brak odniesienia (pozytywny)

 

Data i kraj Zwycięska partia Partner koalicyjny Zmiana Stosunek do imigracji
9.10.2016

Litwa

LVŽS

(centrum, agraryzm)

LSDP

(socjaldemokracja)

TAK Brak odniesienia
11.12.2016

Rumunia

PSD

(socjaldemokracja)

ALDE

(liberalizm)

NIE Brak odniesienia (negatywny)
2017
15.03.2017

Holandia

VVD

(konserwatywny liberalizm)

CDA/D66/CU

(chadecja/socjal- liberalizm)

NIE negatywny (2.809)
26.03.2017

Bułgaria

GERB

(konserwatyzm)

WMRO-BND/ NFSB/ATAKA

(nacjonalizm/ radykalna prawica)

NIE umiarkowanie negatywny (0.883)
3.06.2017

Malta (przyśp.)

PL

(socjaldemokracja)

brak NIE Brak danych (negatywny)
8.06.2017

Wielka Brytania (przyśp.)

CON

(konserwatyzm)

brak NIE negatywny (1.203)
11.06.2017

Francja

En Marche! (liberalizm) MoDem (centrum) TAK umiarkowanie

negatywny (0.829)

24.09.2017

Niemcy

CDU

(chadecja)

SPD/CSU

(socjaldemokracja/ chadecja)

NIE negatywny (1.49)
15.10.2017

Austria

(przyśp.)

ÖVP

(chadecja, konserwatyzm)

FPÖ

(prawicowy populizm)

TAK negatywny (2.218)
20-21.10.2017

Czechy

ANO

(centrum)

ČSSD

(socjaldemokracja)

TAK umiarkowanie

negatywny (0.692)

2018
4.03.2018

Włochy

M5S

(polityka

antykorupcyjna)

Lega

(regionalizm, prawicowy

populizm)

TAK Brak danych (negatywny)
8.04.2018

Węgry

FIDESZ

(narodowy konserwatyzm)

KDNP

(chadecja)

NIE Brak danych (negatywny)
3.06.2018

Słowenia (przyśp.)

SDS

(narodowy konserwatyzm)

LMŠ/SD/SMC

(socjal-liberalizm/

socjaldemokracja/ liberalizm)

NIE Brak danych (negatywny)
9.09.2018

Szwecja

S

(socjaldemokracja)

MP

(ekologizm)

NIE Brak danych

(negatywny)

*Podane w nawiasach wartości stanowią procentowy udział stwierdzeń zakodowanych jako „Imigracja: negatywne” bądź „Imigracja: pozytywne” w zbiorze wszystkich zakodowanych stwierdzeń dla danego programu wyborczego.
Źródła: opracowanie własne na podstawie źródeł wskazanych wcześniej

 

Analiza wyników wyborów parlamentarnych, które odbyły się w państwach UE w przeciągu trzech lat od eskalacji kryzysu migracyjnego (czerwiec 2015)138, pozwala wyciągnąć pięć podstawowych wniosków.

Po pierwsze, w badanym okresie nie nastąpiła gruntowna zmiana sił politycznych będących u władzy w poszczególnych państwach UE przed oraz podczas eskalacji kryzysu. Partie znajdujące się po lewej stronie sceny politycznej, czy też liberałowie, nie były powszechnie zastępowane u władzy przez ugrupowania prawicowe bądź centro-prawicowe. Taka sytuacja wystąpiła jednak w Chorwacji w listopadzie 2015 roku, wraz ze zwycięstwem centro- prawicowej HDZ (Hrvatska demokratska zajednica) oraz w Austrii w październiku 2017 roku, gdzie zwyciężyła konserwatywna ÖVP (Österreichische Volkspartei).

Osobną kwestią jest natomiast zmiana stosunku partii socjaldemokratycznych oraz liberalnych do przyjmowania imigrantów, która nastąpiła w okresie kryzysu i kolejnych latach. W państwach, w których socjaldemokraci lub liberałowie utrzymali władzę, ich stosunek do imigracji był od 2016 roku umiarkowanie negatywny lub negatywny. Oznacza to, że doszło do pewnej korekty programowej – tradycyjnie były to partie przychylne przyjmowaniu imigrantów do swoich krajów. Przejawem takiej korekty jest zawartość programów wyborczych zwycięskich partii liberalnych – konserwatywno-liberalnej VVD w Holandii oraz centrowo-liberalnej La République En Marche! prezydenta Macrona we Francji – z 2017 roku. Znamienny wydaje się również sprzeciw socjaldemokratycznych rządów Słowacji (SMER-SD), Czech (ČSSD) oraz Rumunii (PSD) wobec unijnego planu relokacji migrantów we wrześniu 2015 roku139.

Trzeci wniosek opiera się na obserwacji, że we wszystkich wyborach od początku 2017 roku wygrywały partie, które przyjęły umiarkowanie negatywny lub negatywny stosunek wobec imigracji, bez względu na rodzinę polityczną, z której się wywodziły. Taka prawidłowość utrzymywała się do końca badanego okresu, a zatem do września 2018 roku i wyborów parlamentarnych w Szwecji. Prowadzi to do wniosku, że zwycięstwo w wyborach krajowych po 2016 roku zostało w dużej mierze uzależnione od przyjęcia bardziej restrykcyjnej polityki migracyjnej140.

Pomimo braku gruntownej zmiany sił politycznych rządzących w państwach UE oraz korekty programowej po stronie partii socjaldemokratycznych i liberalnych, w badanym okresie nastąpiło ogólne umocnienie prawej strony sceny politycznej. Począwszy od 2016 roku, żadna z partii prawicowych lub centro-prawicowych nie utraciła władzy na rzecz opozycji141. Taka sytuacja następowała natomiast w przypadku partii socjaldemokratycznych (m.in. we Francji, Austrii oraz we Włoszech). Jedyne zwycięstwo partii należącej do tej rodziny i startującej z ramienia opozycji nastąpiło w Portugalii w październiku 2015 roku, a zatem w kraju o niewielkiej ekspozycji na presję migracyjną.

Ostatni wniosek, który nasuwa się po analizie wyników wyborów, a w szczególności partnerów koalicyjnych w nowych rządach, dotyczy wzrostu znaczenia partii o profilu nacjonalistycznym, skrajnie prawicowym lub prawicowo-populistycznym. W badanym okresie partie zaliczane do tych kategorii i znajdujące się dotychczas na marginesie sceny politycznej weszły w skład czterech koalicji rządowych (SNS na Słowacji, WMRO-BND i ATAKA w Bułgarii, FPÖ w Austrii oraz Lega we Włoszech). Zyskały tym samym bezpośredni, choć ograniczony zapisami umowy koalicyjnej, wpływ na sprawowanie władzy, a także możliwość realizacji antyimigracyjnej agendy142. Ich sukces wyborczy oraz zdobyta zdolność koalicyjna wpisały się w ogólne umocnienie prawej strony sceny politycznej.

134 W 2017 roku liczba wniosków o azyl złożonych w państwach UE-28 nie przekroczyła granicy 80 tys./miesiąc, która po raz pierwszy przekroczona została w czerwcu 2015 roku i symbolizowała początek eskalacji kryzysu migracyjnego; zob. Asylum Quarterly Report, Eurostat, 16.09.2015, https://ec.europa.eu/eurostat/documents/6049358/7005580/Asylum-Quarterly- Report-Q2-2015.pdf/1cb26b1c-69ef-4f39-889f-da07862b414d [dostęp: 11.04.2019].

135 Zob. W. Nordsieck, Parties and Elections in Europe. Parliamentary Elections and Governments since 1945, European Parliament Elections, Political Orientation and History of Parties, 2nd Revised and Enlarged Edition, BoD – Books on Demand, Norderstedt 2018; http://www.parties-and-elections.eu/countries.html [dostęp: 12.04.2019].

136 A. Volkens, W. Krause, P. Lehmann, T. Matthieß, N. Merz, S. Regel, B. Weßels, The Manifesto Data Collection. Manifesto Project (MRG/CMP/MARPOR). Version 2018b, Wissenschaftszentrum Berlin für Sozialforschung (WZB), Berlin 2018; https://doi.org/10.25522/manifesto.mpds.2018b [dostęp: 9.04.2019].

137 Źródła: L. Kirk, Danish elections: A race to the bottom on immigration, EUobserver, 16.06.2015, https://euobserver.com/beyond-brussels/129116 [dostęp: 12.04.2019]; Co o imigrantach sądzą polskie partie polityczne?, Forsal.pl, 16.09.2015, https://forsal.pl/artykuly/894303,sejm-debata-o-imigrantach-co-o-imigrantach-sadza-polskie-partie- polityczne.html [dostęp: 12.04.2019]; A. MacDowall, Croatian election hinges on migration and the economy, Politico, 7.11.2015,   https://www.politico.eu/article/croatia-election-migrants-asylum-borders-election/ [dostęp: 12.04.2019];
Cunningham, We protect Slovakia, Politico, 10.02.2016, https://www.politico.eu/article/slovakia-fico-migrants-refugees- asylum-crisis-smer-election/ [dostęp: 12.04.2019]; M. Seroka, The new face of Croatian right wing, Ośrodek Studiów Wschodnich, 26.10.2016, https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2016-10-26/new-face-croatian-right-wing [dostęp: 12.04.2019]; D.-F. Grecu, Crisis of migration, a Romanian perspective, Środkowoeuropejski Instytut Badań i Analiz Strategicznych, http://cirsa.pl/?p=395&lang=en [dostęp: 9.04.2019]; F. Jean-Baptiste, Malte reconduit son premier ministre, Joseph Muscat, malgré les affaires, La Croix, 5.06.2017, https://www.la-croix.com/Monde/Europe/Malte-reconduit-premier- ministre-Joseph-Muscat-malgre-affaires-2017-06-05-1200852630 [dostęp: 10.04.2019];
Election 2018: M5S manifesto. Basic income, scrapping 400 laws inc. Fornero and Good School, ANSA, 15.02.2018, http://www.ansa.it/english/news/2018/02/15/election-2018-m5s-manifesto_969d5099-d9fe-4da8-a36f-0b623fc521c6.html [dostęp: 10.04.2019]; G. Szakacs, Hungary to hold election on April 8, PM Orban’s Fidesz ahead in polls, Reuters, 11.01.2018, https://www.reuters.com/article/us-hungary-election/hungary-to-hold-election-on-april-8-pm-orbans-fidesz-ahead-in-polls-idUSKBN1F00YW [dostęp: 10.04.2019]; M. Novak, Anti-immigrant stance helps Slovenia’s SDS party to poll lead, Reuters, 22.05.2018, https://www.reuters.com/article/us-slovenia-election/anti-immigrant-stance-helps-slovenias-sds-party-to-poll- lead-idUSKCN1IN1QU [dostęp: 10.04.2019]; E. Schultheis, The Left Stumbles in Sweden, Social Democracy’s Heartland, The Atlantic, 10.10.2018, https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/09/sweden-election-social-democrats-immigration-europe/569764/ [dostęp: 10.04.2019].

138 W czerwcu 2015 roku liczba wniosków o azyl złożonych w państwach UE-28 po raz pierwszy przekroczyła granicę 80 tys./miesiąc, zob. Asylum Quarterly Report…, dz. cyt.; M. Chruściel, Today’s Stance of Ethno-regionalist Parties on European Integration in the Prism of the Migrant Crisis, “L’Europe en Formation”, vol. 1(379) 2016, s. 77–94.

139 Migrant crisis: EU ministers approve…, dz. cyt.

140 Warto w tym miejscu zaznaczyć, że dopiero w 2017 roku widać wyraźną reakcję programową partii na kryzys migracyjny. Przejawia się ona we wzroście odwołań do imigracji w programach wyborczych pochodzących z tego roku, w stosunku do programów z lat poprzednich. W manifestach wyborczych zwycięskich partii z drugiej połowy 2015 oraz z 2016 roku często brakowało bezpośrednich odniesień do kwestii imigracji.

141 Do końca badanego okresu, a zatem do września 2018 roku.