Pokaż menu

2. NAPIĘCIA MIGRACYJNE JAKO KATALIZATOR PRZEMIAN SPOŁECZNO-POLITYCZNYCH W EUROPIE

2.1. NOWE OCZEKIWANIA SPOŁECZNE

Zasadnicza zmiana oczekiwań społecznych wobec władz krajowych oraz unijnych, która nastąpiła w ciągu 2015 roku dowodzi skali zaniepokojenia, jakie kryzys migracyjny wywołał wśród społeczeństw krajów UE. Jeśli spojrzymy na wyniki badań Eurobarometru dotyczące dwóch najpoważniejszych kwestii, które stanowią w danym momencie wyzwanie dla władz krajowych oraz – niezależnie – instytucji unijnych, widzimy zmianę, jaka nastąpiła w okresie nasilenia się kryzysu migracyjnego.

Najczęściej wskazywane wyzwania wobec władz krajowych przed rozpoczęciem kryzysu, a zatem oczekiwania społeczne, dotyczyły aspektów ekonomiczno-bytowych (bezrobocie, sytuacja gospodarcza, wzrost kosztów życia). Począwszy od 2014 roku można natomiast zaobserwować stały wzrost odpowiedzi wskazujących na imigrację jako jeden z dwóch głównych problemów przed rządami krajowymi (zob. wykres 1). Z końcem 2015 roku imigracja stała się wręcz głównym problemem wskazywanym w państwach członkowskich, na równi z bezrobociem. Drugim z wyzwań, którego znaczenie zaczęło rosnąć od połowy 2014 roku, był zdaniem badanych terroryzm.

Wykres 1. Najpoważniejsze wyzwania stojące przed państwami UE w opinii ich obywateli w latach 2010–2018

Źródło: Komisja Europejska [15.05.2019]

 

Zmiana oczekiwań społecznych w okresie nasilenia się kryzysu migracyjnego w 2015 roku jest jeszcze bardziej wyraźna w stosunku do instytucji unijnych. Pod koniec szczytowej fazy kryzysu, która przypadła na drugą połowę 2015 roku, aż 60 proc. badanych Europejczyków wskazywało na imigrację jako podstawową kwestię problemową, przed którą stoi Unia Europejska i jej instytucje (zob. wykres poniżej). Drugim spośród najpoważniejszych wyzwań stojących przed UE pod koniec 2015 roku był – w opinii Europejczyków – terroryzm.

Warto w tym miejscu zauważyć, że w obliczu nasilających się ataków w państwach Europy Zachodniej, dokonywanych przez zwolenników tzw. Państwa Islamskiego, znaczenie przypisywane terroryzmowi wzrastało systematycznie od połowy 2014 roku, a na półmetku roku 2017 stał się wręcz najpilniejszą kwestią, wskazywaną przez 45 proc. badanych. Na szczególną uwagę zasługuje również fakt, że zarówno imigracja, jak i terroryzm, były w większym stopniu postrzegane jako wyzwania stojące przed UE niż przed poszczególnymi państwami członkowskimi. Taki wynik może sugerować jednocześnie dwie rzeczy: Europejczycy uznali Unię Europejską za podmiot właściwy do stawienia czoła wskazywanym wyzwaniom (które przerastają zdolności poszczególnych państw), ale również mogli w ten sposób przypisywać UE i jej działaniom odpowiedzialność za niekontrolowany przebieg kryzysu i zmniejszające się poczucie bezpieczeństwa na kontynencie.

Wykres 2. Najpoważniejsze wyzwania stojące przed Unią Europejską w opinii obywateli UE w latach 2010–2018


Źródło: Komisja Europejska [15.05.2019]

 

Niezależnie od powodów skierowania nowych oczekiwań społecznych przede wszystkim w stronę UE, zasadnicza zmiana w ich hierarchii odzwierciedla wpływ kryzysu migracyjnego na przemianę zachodzącą w europejskich społeczeństwach. Dotychczasowe nastawienie na wzrost gospodarczy oraz ogólny dobrobyt ekonomiczny, które warunkowały nastroje społeczne wewnątrz Unii, przeniosło się w dużej mierze na kwestię bezpieczeństwa wewnętrznego – a zatem dziedzinę pozostającą w wyłącznej kompetencji władz krajowych. Takie przesunięcie oczekiwań sprzyjało kształtowaniu się postaw izolacjonistycznych, a także powrotowi do partykularyzmów narodowych. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że jednostronnie prowadzona polityka migracyjna wybranych państw133 oraz unijny mechanizm obowiązkowej relokacji migrantów również przyczyniły się do wzmacniania tych postaw. Osobną rzeczą pozostaje natomiast, na ile zostały one wykorzystane oraz podtrzymane przez siły polityczne otwarcie sprzeciwiające się przyjmowaniu migrantów, w tym również uchodźców. Nie ulega jednak wątpliwości, że kwestia imigracji stała się w państwach UE przedmiotem politycznego sporu, który zdeterminował kształt debaty politycznej po 2015 roku.

131 M. Jaroszewicz, Czego można oczekiwać po zniesieniu wiz dla obywateli Europy Wschodniej, „Biuletyn Migracyjny” 2014,  nr 48, s. 2, http://biuletynmigracyjny.uw.edu.pl/pliki/pdf/biuletynmigracyjny48.pdf [dostęp: 7.04.2019].

132 Według danych Eurobarometru w 2015 roku „umiarkowanie negatywny” lub „zdecydowanie negatywny” stosunek do imigracji spoza UE miało 81 proc. Czechów, 85 proc. Słowaków, 62 proc. Polaków oraz 81 proc. Węgrów, przy średniej unijnej na poziomie 59 proc.; zob. http://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Chart/getChart/themeKy/59/ groupKy/279 [dostęp: 7.04.2019].

133 Szczególne kontrowersje w tym zakresie wywołała polityka „otwartych drzwi” kanclerz Angeli Merkel i związana z nią deklaracja otwarcia granic Niemiec dla wszystkich osób ubiegających się o azyl; zob. M. Mayer, Germany’s Response to the Refugee Situation: Remarkable Leadership or Fait Accompli?, Bertelsmann Foundation, https://www.bfna.org/research/germanys-response-to-the-refugee-situation-remarkable-leadership-or-fait-accompli/ [dostęp: 7.04.2019].