Pokaż menu

1. EUROPA CZTERY LATA OD WYBUCHU KRYZYSU MIGRACYJNEGO

1.6. WPŁYW IMIGRACJI NA RYNEK PRACY I SYTUACJĘ GOSPODARCZĄ WYBRANYCH PAŃSTW UE W OSTATNICH LATACH

1.6.1. Jak mierzyć wpływ imigracji na gospodarkę?

Dla oceny wpływu migracji na rynek pracy i sytuację gospodarczą kraju – oprócz jej skali – ważna jest struktura migracji, oceniana względem wieku, płci, poziomu wykształcenia, a w szczególności wykwalifikowania. Takie informacje pozwolą na ocenę dostosowania migrantów do wymogów rynku pracy i są niezbędne dla polityki ich integracji. Źródłem takich danych powinno być państwo emigracji, co pozwoliłoby określić nie tylko wpływ migracji na państwo przyjmujące, ale również wysyłające oraz wpływ migracji na sytuację samych migrantów115. Kluczowa jest różnica pomiędzy poziomem i jakością wykwalifikowania ludności kraju przyjmującego a imigrantami. Teoretycznie imigranci poprzednich fal są najbardziej konkurencyjni względem nowych, i to głównie ich dotykać będą negatywne skutki migracji dla rynku pracy116.

Wpływ imigracji na sytuację gospodarczą w dużej mierze zależy od podziału wykwalifikowania pomiędzy mieszkańców kraju rodzimego i imigrantów. Ważne jest, że grupa imigrantów rzadko kiedy stanowi odzwierciedlenie struktury społecznej swojego państwa. Jest to grupa, która znalazła wystarczająco wysoką motywację, aby zdecydować się na emigrację. Decyzja o migracji może mieć podłoże ekonomiczne i pozaekonomiczne, i w związku z tym możemy mieć do czynienia z falą migracji osób słabo wykwalifikowanych lub wysoko wykształconych (przeciętny migrant może być lepiej lub gorzej wykształcony od przeciętnego pracownika w swoim kraju macierzystym). Należy też zwrócić uwagę, że poziom wykwalifikowania imigranta może zmieniać się w czasie – po przyjeździe może dostosowywać je do wymogów nowego rynku pracy, a więc jego płaca też będzie się z czasem zmieniać (rosnąć)117.

Następnym uproszczeniem, które może zakłócać postrzeganie problemu, jest powszechnie znane założenie, że fala migracji powoduje wzrost podaży na rynku pracy w kraju przyjmującym, co z kolei prowadzi do ograniczenia wzrostu płac i wzrostu zatrudnienia w krótkim okresie. Tutaj znowu działamy przy założeniu, że migranci stanowią homogeniczną grupę osób, doskonale przystosowaną do potrzeb pracodawców w państwie przyjmującym.

Według tej samej teorii, napływ migrantów w dłuższym okresie nie prowadzi już do ograniczenia czy wręcz obniżenia płac. Wzrost zatrudnienia przy jednoczesnym wykorzystaniu tańszych czynników produkcji (pracy) prowadzi do obniżenia kosztów produkcji, zwiększa zysk przedsiębiorców, co z kolei powoduje zwiększenie poziomu inwestycji, a to z kolei – wzrost zatrudnienia i płac118. Trzeba jednak pamiętać, że w przypadku gwałtownych i nieoczekiwanych fal migracyjnych, ich wpływ na rynek (widoczny poprzez poziom płac i zatrudnienia) będzie szkodliwy119.

Ponadto współczesna debata na temat polityki migracyjnej dotyczy również wpływu imigracji na wydatki państwa w ramach programów społecznych. Często, mówiąc o migrantach, analizuje się jedynie pierwsze pokolenie, pomijając wpływ ich dzieci i wnuków na rynek pracy i sytuację gospodarczą. Według teorii Georga Borjasa z Uniwersytetu w Harvardzie, należy również wskazać określone grupy społeczne, które bez względu na ogólne wskaźniki ekonomiczne będą korzystać lub tracić na imigracji. Dowodzi on, że ludność kraju przyjmującego będzie korzystać z imigracji pod warunkiem, że ludność napływowa będzie różnić się od nich pod względem zdolności/możliwości produkcyjnych. Korzyści będą tym większe, im większe będą te różnice. Grupy, które mają takie same zdolności/możliwości produkcyjne, będą musiały konkurować z imigrantami na rynku pracy – a zatem będą tracić na imigracji120.

Należy więc sprawdzić w wybranych krajach, czy napływ migrantów powoduje wzrost inwestycji, a nie wyłącznie zatrudnienia, oraz w jaki sposób struktura migracji przekłada się na pożądane efekty migracji. W badanych latach 2014-2018, nie tylko migracje będą miały wpływ na poziom wskaźników ekonomicznych, ale również inne, często indywidualne dla danego kraju czynniki. Nie bez znaczenia pozostaje bliska korelacja między migracją a bezpieczeństwem w ostatnich czterech latach w UE. Konflikty zbrojne i ideologicznie powiązane z nimi ataki terrorystyczne, brak stabilizacji w Afryce Północnej, Sahelu i na Bliskim Wchodzie wygenerowały falę migracji nielegalnej do krajów UE. Obecnie polityka migracyjna państw UE nie jest jedynie kształtowana przez wyzwania gospodarczo-demograficzne. Zmiany w ostatnich dwóch latach, dotyczące wzmocnienia ochrony granic (zwłaszcza zewnętrznych UE), przyjmowania uchodźców, prób formowania legalnych kanałów migracyjnych, integracji i odsyłania osób przekraczających granice oraz procedur azylowych, spowodowały spadek liczby nielegalnych migrantów121.

Należy także pamiętać, że wpływ migracji na sytuację ekonomiczną i rynek pracy państwa zależy nie tylko od czynników ekonomicznych i społecznych, ale również pozaekonomicznych. Każde z państw prowadzi odrębną politykę migracyjną, posiada inna strukturę społeczną (część ma migrantów w następnym pokoleniu), a także jest krajem docelowym dla migrantów z różnych części świata i z różnych państw pod względem poziomu rozwoju. Te czynniki pozaekonomiczne mają wpływ na sytuację ekonomiczną omawianych państw po 2014 roku.

1.6.2. Analiza wpływu

Dla dokonania analizy wpływu migracji na rynek pracy i sytuację gospodarczą wybrane zostały państwa UE o wysokim wskaźniku napływu migrantów, przy zachowaniu reprezentacji geograficznej, w tym Czechy jako przykład państwa z byłego bloku komunistycznego. W przypadku niektórych państw część danych jest niedostępna.

Analiza struktury migracji do tych krajów pokazała, że ogółem w badanych latach liczba mężczyzn-migrantów była większa niż kobiet, a dysproporcja ta największa była w Niemczech: tutaj mężczyźni stanowili średnio 58 proc. migracji. Jest to cecha charakterystyczna omawianego kryzysu migracyjnego w Europie, biorąc zwłaszcza pod uwagę, że kobiety stanowią niemal połowę w całości migracji międzynarodowych122. Krajem, do którego imigracja była najbardziej proporcjonalna pod względem płci była Hiszpania i, co więcej, udział w poszczególnych badanych latach był niezmienny – 49 proc. mężczyzn. Spośród omawianych państw, tylko w Hiszpanii i we Francji liczba kobiet-migrantek była wyższa niż mężczyzn. Dane na ten temat przedstawiają poniższe tabele.

Tabela 1. Liczba migrantów w wybranych państwach UE w latach 2014-17

PAŃSTWO/ROK 2014 2015 2016 2017
Czechy 29 897 29 602 64 083 51 847
Niemcy 884 893 1 543 848 1 029 852 917 109
Hiszpania 305 454 342 114 414 746 532 132
Francja 340 383 364 221 378 115 369 964
Włochy 277 631 280 078 300 823 343 440
Szwecja 126 966 134 240 163 005 144 489
Wielka Brytania 631 991 631 452 588 993 644 209

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu, Immigration by age group, sex and citizenship [26.03.2019]

Tabela 2. Liczba mężczyzn-migrantów w wybranych państwach UE w latach 2014-17

PAŃSTWO/ROK 2014 2015 2016 2017
Czechy 16 442 16 324 35 909 29 988
Niemcy 518 252 969 880 591 670 518 530
Hiszpania 151 949 169 626 204 209 260 161
Francja 162 542 177 217 185 211 180 484
Włochy 139 130 151 002 169 091 199 940
Szwecja 69 113 73 599 91 146 77 865
Wielka Brytania 319 327 325 158 313 466 346 661

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu, Immigration by age group, sex and citizenship [26.03.2019]

Tabela 3. Liczba kobiet-migrantek w wybranych państwach UE w latach 2014-17

PAŃSTWO/ROK 2014 2015 2016 2017
Czechy 13 455 13 278 28 174 21 859
Niemcy 366 641 573 968 438 182 398 579
Hiszpania 153 505 172 488 210 537 271 971
Francja 177 841 187 004 192 904 189 480
Włochy 138 501 129 076 131 732 143 500
Szwecja 57 853 60 641 71 859 66 624
Wielka Brytania 312 664 306 294 275 527 297 548

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu, Immigration by age group, sex and citizenship [26.03.2019]

 

Największa liczba migrantów do wybranych państw UE to osoby w wieku 20-29 lat. Dla rynku pracy jest to pozytywne zjawisko tylko w przypadku podjęcia pracy – imigranci są w stanie dostosować swoje kwalifikacje do potrzeb rynku pracy i istnieje duża szansa na założenie (sprowadzenie) rodziny. Jednak w przypadku niepodjęcia pracy (z jakichkolwiek przyczyn), taka struktura imigracji może stać się zagrożeniem: zwiększa obciążenia socjalne państwa, zagrożenie ubóstwem i innymi rodzajami wykluczenia społecznego, a przede wszystkim nie przyczynia się do rozwoju gospodarczego państwa.

Tabela 4. Liczba migrantów w wieku 20-24 lata w wybranych państwach UE w latach 2014-17

PAŃSTWO/ROK 2014 2015 2016 2017
Czechy 3 445 3 660 9 604 9 797
Niemcy 144 242 256 111 159 866 141 552
Hiszpania 38 341 41 401 49 317 65 932
Francja 67 330 73 084 74 699 71 651
Włochy 33 399 36 615 44 156 54 927
Szwecja 15 922 16 458 20 461 15 555
Wielka Brytania : : : :

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu, Immigration by age group, sex and citizenship [26.03.2019]

Tabela 5. Liczba migrantów w wieku 25-29 lat w wybranych państwach UE w latach 2014-17

PAŃSTWO/ROK 2014 2015 2016 2017
Czechy 5 872 6 077 11 971 10 025
Niemcy 143 767 241 615 159 535 145 307
Hiszpania 43 648 49 365 59 883 80 803
Francja 52 468 58 277 58 703 56 721
Włochy 47 395 49 062 51 035 56 970
Szwecja 20 558 21 258 25 338 22 183
Wielka Brytania : : : :

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu, Immigration by age group, sex and citizenship [26.03.2019] 

 

Dane pokazują, że najwyższa liczba migrantów do wybranych państw UE w latach 2014-17 pochodzi z krajów o średniej wartości Wskaźnika Rozwoju Społecznego HDI (miara oparta na wyliczeniu średniej ze wskaźników obejmujących sferę zdrowia, edukacji oraz dochodu przypadającego na głowę mieszkańca)123. Należy pamiętać, że struktura fali emigracyjnej z jednego kraju nie stanowi wiernego odwzorowania jego struktury społeczno-ekonomicznej. Decyzja o emigracji podejmowana jest przez jednostki pragnące zmiany, posiadające informacje (prawdziwe lub fałszywe) o tym, jakie działania podjąć, aby poprawić los swój i swojej rodziny. Liczba imigrantów z krajów o niskim HDI w większości państw w omawianych latach była niższa niż z krajów o wysokim HDI. Wyjątkiem była Szwecja, gdzie proporcje były odwrotne we wszystkich latach.

Tabela 6. Liczba migrantów spoza UE, EFTA, krajów kandydujących do członkostwa w UE z wysokim Wskaźnikiem Rozwoju Społecznego (HDI)

PAŃSTWO/ROK 2014 2015 2016 2017
Czechy 6 356 6 469 15 056 17 050
Niemcy 128 712 166 435 132 442 128 290
Hiszpania 79 164 94 253 130 099 184 900
Francja 54 016 58 336 56 988 59 921
Włochy 55 187 54 707 59 170 66 312
Szwecja 11 890 12 200 13 762 15 523
Wielka Brytania 50 397 48 233 43 037 34 883

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu, Immigration by age group, sex and citizenship level of human development of the country of birth [26.03.2019]

Tabela 7. Liczba migrantów spoza UE, EFTA, krajów kandydujących do członkostwa w UE ze średnim Wskaźnikiem Rozwoju Społecznego (HDI)

PAŃSTWO/ROK 2014 2015 2016 2017
Czechy 2 269 3 487 8 730 8 269
Niemcy 139 941 521 914 234 517 172 164
Hiszpania 68 038 77 251 95 992 125 910
Francja 47 382 52 776 54 448 58 905
Włochy 68 795 61 574 58 951 61 875
Szwecja 42 417 47 930 70 904 46 975
Wielka Brytania 128 728 129 703 130 802 168 170

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu, Immigration by age group, sex and citizenship level of human development of the country of birth [26.03.2019]

Tabela 8. Liczba migrantów spoza UE, EFTA, krajów kandydujących do członkostwa w UE z niskim Wskaźnikiem Rozwoju Społecznego (HDI)

PAŃSTWO/ROK 2014 2015 2016 2017
Czechy 217 268 754 934
Niemcy 61 493 201 586 100 412 54 410
Hiszpania 17 183 17 516 20 863 23 172
Francja 38 990 47 170 56 797 55 065
Włochy 47 446 61 672 76 837 103 773
Szwecja 19 091 19 345 21 270 24 813
Wielka Brytania 40 401 36 292 37 906 52 465

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu, Immigration by age group, sex and citizenship level of human development of the country of birth [26.03.2019]

 

We wszystkich wybranych państwach poziom bezrobocia w latach 2014-18 sukcesywnie spadał, chociaż dynamika spadku była różna. Oznacza to, że kryzys migracyjny nie spowodował wzrostu bezrobocia w UE. Jednocześnie nie w każdym kraju towarzyszyło temu obniżenie kosztów pracy. W Czechach, Hiszpanii, Francji, Włoszech i Wielkiej Brytanii koszty te wzrosły, co może wskazywać na fakt, że imigranci (tańsza siła robocza przy zwiększonym zatrudnieniu) na rynku pracy nie przyczynili się do znacznego zwiększenia zysku przedsiębiorców. Może to wynikać z niekorzystnej konfiguracji ich wykwalifikowania w stosunku do rodzimych pracowników lub z małej elastyczności rynku pracy, przejawiającej się w ścisłej regulacji i ochronie zatrudnienia, wysokiej płacy minimalnej i rozbudowanych świadczeniach socjalnych124.

Tabela 9. Stopa bezrobocia w wybranych państwach UE w latach 2014-18

PAŃSTWO/ROK 2014 2015 2016 2017 2018
Czechy 3,9 3,3 2,6 1,9 :
Niemcy 3,4 3,2 2,9 2,6 :
Hiszpania 16,0 14,5 12,8 11,2 9,9
Francja 6,2 6,3 6,1 5,7 5,5
Włochy 7,1 6,7 6,6 6,4 :
Szwecja 5,7 5,4 5,0 4,9 4,6
Wielka Brytania 4,2 3,7 3,3 3,0 2,8

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu, Unemployment by sex and age – annual average [27.03.2019]

Tabela 10. Koszty pracy w wybranych państwach UE w latach 2016 i 2018

PAŃSTWO/ROK 2016 – kwartał 1 2018 – kwartał 4
Czechy 3,8 7,4
Niemcy 2,9 2
Hiszpania 0,3 1,1
Francja 2 2,5
Włochy -1,3 2,2
Szwecja 4,2 2,3
Wielka Brytania 1,7 3,5

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu, Labour cost index by NACE [27.03.2019]

 

Jednocześnie we wszystkich badanych państwach w omawianym okresie obserwować można wzrost PKB per capita. Wzrost ten ma podobną dynamikę we wszystkich państwach, bez względu na różnice w liczbie imigrantów przybyłych w tych latach. Można założyć, że wynika on z innych niż migracje uwarunkowań ekonomicznych.

Tabela 11. PKB per capita w wybranych państwach UE w latach 2014-18

PAŃSTWO/ROK 2014 2015 2016 2017 2018
Czechy 15 400 16 200 16 500 17 200 17 600
Niemcy 34 100 34 400 34 900 35 500 35 900
Hiszpania 22 300 23 100 23 800 24 500 25 000
Francja 31 300 31 600 31 800 32 500 32 900
Włochy 25 400 25 600 26 000 26 400 26 700
Szwecja 40 500 41 900 42 500 42 800 43 300
Wielka Brytania 31 000 31 500 31 800 32 200 32 400

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu [27.03.2019] 

 

Poziom płac w większości badanych państw, poza Szwecją, wzrósł. W Wielkiej Brytanii wzrastał do 2016 r., aby w 2017 r. ulec obniżeniu. W Szwecji poziom płac spadł, pomimo że koszty pracy uległy obniżeniu niemal o połowę, przy jednoczesnym spadku bezrobocia. Możliwe, że będzie wzrastał w dłuższym okresie.

Tabela 12. Mediana rocznych wynagrodzeń netto w euro w wybranych państwach UE w latach 2014-17

PAŃSTWO/ROK 2014 2015 2016 2017
Czechy 7622 7423 7838 8282
Niemcy 19 733 20 668 21 275 21 920
Hiszpania 13 269 13 352 13 681 14 203
Francja 21 199 21 415 21 713 22 077
Włochy 15 759 15 846 16 247 16 542
Szwecja 25 838 25 306 25 164 25 376
Wielka Brytania 20 528 21 028 21 136 20 995

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu, Median equivalised net income [27.03.2019]

 

Zarówno w Szwecji, jak i Wielkiej Brytanii, w tym samym czasie wzrósł odsetek osób zagrożonych ubóstwem; podobnie we Włoszech. W Czechach, Hiszpanii, a przede wszystkim w Niemczech, gdzie dotarła największa liczba imigrantów, odsetek ten malał. We Francji utrzymywał się na tym samym poziomie. Dane te pokazują, że w tych ostatnich krajach imigranci bądź podjęli pracę, bądź korzystają z form pomocy społecznej.

Tabela 13. Zagrożenie ubóstwem: odsetek osób o dochodzie poniżej progu zagrożenia ubóstwem w wybranych krajach w latach 2014-17

PAŃSTWO/ROK 2014 2015 2016 2017
Czechy 9,7 9,7 9,7 9,1
Niemcy 16,7 16,7 16,5 16,1
Hiszpania 22,2 22,1 22,3 21,6
Francja 13,3 13,6 13,6 13,3
Włochy 19,4 19,9 20,6 20,3
Szwecja 15,6 16,3 16,2 15,8
Wielka Brytania 16,8 16,6 15,9 17

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu [27.03.2019]

 

Poziom inwestycji we wszystkich wybranych krajach w omawianym okresie wzrósł, jednak dynamika tego wzrostu w okresie 2014-18 najwyższa była w Szwecji (2,3 proc.), a najniższa w Wielkiej Brytanii (0,4 proc.). Różny wzrost poziomu inwestycji nie jest skorelowany ze wzrostem poziomu płac, ale ma związek ze spadkiem bezrobocia.

Tabela 14. Poziom inwestycji (proc. PKB) w wybranych krajach w latach 2014-18

PAŃSTWO\ROK 2014 2015 2016 2017 2018
Czechy 25,1 26,5 24,9 24,8 26,1
Niemcy 20,0 19,9 20,1 20,3 20,8
Hiszpania 19,3 19,9 19,9 20,5 21,2
Francja 21,8 21,5 21,9 22,5 23,0
Włochy 16,7 16,9 17,2 17,6 18,0
Szwecja 23,1 23,6 23,9 25,0 25,4
Wielka Brytania 16,6 16,8 16,8 17,1 17,0

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu, Gross fixed capital formation by AN_F6 asset type [28.03.2019]

115 Power from Statistics: data, information and knowledge. OUTLOOK REPORT 2018 edition, Eurostat, Publications Office of the European Union, Luxembourg 2018, s. 6-7, https://ec.europa.eu/eurostat/documents/7870049/9087487/KS-FT-18-005-EN- N.pdf/8c143a88-a67c-46ca-a24d-c34046fc4a49 [dostęp: 15.03.2019].116 A. Edo, The Impact of Immigration on the Labor Market, “Journal of Economic Surveys”, s. 3. DOI:10.1111/joes.12300

117 G. J. Borjas, The Economic Analysis of Immigration, w: Handbook of Labour Economics 1999, vol.3, cz. A, rozdział 28, s. 1710-1717, https://sites.hks.harvard.edu/fs/gborjas/publications/journal/Handbook1999.pdf [dostęp: 16.03.2019].

118 K. Bördős, M. Csillag, A. Oro, The Impact of Immigration on Labour Market Situation of the Employees of Recipient Countries in Europe – Summary of Empirical Findings, w: Z. Blasko, K. Fazekas (red.), The Hungarian Labour Market 2016, Hungarian Academy of Sciences, Budapest 2016, s. 142-147, http://www.econ.core.hu/file/download/HLM2016/32.pdf [dostęp: 20.03.2019]

119 A. Edo, The Impact of Immigration on the Labor Market, “Journal of Economic Surveys”, s. 3. DOI:10.1111/joes.12300

120 G. J. Borjas, The Economic Analysis of Immigration, w: Handbook…, dz. cyt., s. 1699-1710.

121 Frontex Risk Analysis for 2019, From crisis response to preparedness: changing priorities in Member States’ migration Policy, https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Risk_Analysis_for_2019_0.pdf [dostęp: 24.03.2019].

122 Migration and gender, OECD, http://www.oecd.org/dev/migration-development/migration-gender.htm [dostęp: 20.04.2019].

123 L. Nowak, Wskaźnik Rozwoju Społecznego, w: Raport o Rozwoju Społecznym Polska 2004: W trosce o pracę, UNDP, http://www.unic.un.org.pl/nhdr/nhdr2004/roz12_hdi.pdf [dostęp: 26.03.2019]; zob. Ranking państw wg HDI na rok 2017: http://hdr.undp.org/en/composite/HDI [dostęp: 12.04.2019].

124 A. Edo, The Impact of Immigration on the Labor Market, “Journal of Economic Surveys”, s. 3. DOI:10.1111/joes.12300.