1.6. WPŁYW IMIGRACJI NA RYNEK PRACY I SYTUACJĘ GOSPODARCZĄ WYBRANYCH PAŃSTW UE W OSTATNICH LATACH

1.6.1. Jak mierzyć wpływ imigracji na gospodarkę?

Dla oceny wpływu migracji na rynek pracy i sytuację gospodarczą kraju – oprócz jej skali – ważna jest struktura migracji, oceniana względem wieku, płci, poziomu wykształcenia, a w szczególności wykwalifikowania. Takie informacje pozwolą na ocenę dostosowania migrantów do wymogów rynku pracy i są niezbędne dla polityki ich integracji. Źródłem takich danych powinno być państwo emigracji, co pozwoliłoby określić nie tylko wpływ migracji na państwo przyjmujące, ale również wysyłające oraz wpływ migracji na sytuację samych migrantów¹¹⁵. Kluczowa jest różnica pomiędzy poziomem i jakością wykwalifikowania ludności kraju przyjmującego a imigrantami. Teoretycznie imigranci poprzednich fal są najbardziej konkurencyjni względem nowych, i to głównie ich dotykać będą negatywne skutki migracji dla rynku pracy¹¹⁶.

Wpływ imigracji na sytuację gospodarczą w dużej mierze zależy od podziału wykwalifikowania pomiędzy mieszkańców kraju rodzimego i imigrantów. Ważne jest, że grupa imigrantów rzadko kiedy stanowi odzwierciedlenie struktury społecznej swojego państwa. Jest to grupa, która znalazła wystarczająco wysoką motywację, aby zdecydować się na emigrację. Decyzja o migracji może mieć podłoże ekonomiczne i pozaekonomiczne, i w związku z tym możemy mieć do czynienia z falą migracji osób słabo wykwalifikowanych lub wysoko wykształconych (przeciętny migrant może być lepiej lub gorzej wykształcony od przeciętnego pracownika w swoim kraju macierzystym). Należy też zwrócić uwagę, że poziom wykwalifikowania imigranta może zmieniać się w czasie – po przyjeździe może dostosowywać je do wymogów nowego rynku pracy, a więc jego płaca też będzie się z czasem zmieniać (rosnąć)¹¹⁷.

Następnym uproszczeniem, które może zakłócać postrzeganie problemu, jest powszechnie znane założenie, że fala migracji powoduje wzrost podaży na rynku pracy w kraju przyjmującym, co z kolei prowadzi do ograniczenia wzrostu płac i wzrostu zatrudnienia w krótkim okresie. Tutaj znowu działamy przy założeniu, że migranci stanowią homogeniczną grupę osób, doskonale przystosowaną do potrzeb pracodawców w państwie przyjmującym.

Według tej samej teorii, napływ migrantów w dłuższym okresie nie prowadzi już do ograniczenia czy wręcz obniżenia płac. Wzrost zatrudnienia przy jednoczesnym wykorzystaniu tańszych czynników produkcji (pracy) prowadzi do obniżenia kosztów produkcji, zwiększa zysk przedsiębiorców, co z kolei powoduje zwiększenie poziomu inwestycji, a to z kolei – wzrost zatrudnienia i płac¹¹⁸. Trzeba jednak pamiętać, że w przypadku gwałtownych i nieoczekiwanych fal migracyjnych, ich wpływ na rynek (widoczny poprzez poziom płac i zatrudnienia) będzie szkodliwy¹¹⁹.

Ponadto współczesna debata na temat polityki migracyjnej dotyczy również wpływu imigracji na wydatki państwa w ramach programów społecznych. Często, mówiąc o migrantach, analizuje się jedynie pierwsze pokolenie, pomijając wpływ ich dzieci i wnuków na rynek pracy i sytuację gospodarczą. Według teorii Georga Borjasa z Uniwersytetu w Harvardzie, należy również wskazać określone grupy społeczne, które bez względu na ogólne wskaźniki ekonomiczne będą korzystać lub tracić na imigracji. Dowodzi on, że ludność kraju przyjmującego będzie korzystać z imigracji pod warunkiem, że ludność napływowa będzie różnić się od nich pod względem zdolności/możliwości produkcyjnych. Korzyści będą tym większe, im większe będą te różnice. Grupy, które mają takie same zdolności/możliwości produkcyjne, będą musiały konkurować z imigrantami na rynku pracy – a zatem będą tracić na imigracji¹²⁰.

Należy więc sprawdzić w wybranych krajach, czy napływ migrantów powoduje wzrost inwestycji, a nie wyłącznie zatrudnienia, oraz w jaki sposób struktura migracji przekłada się na pożądane efekty migracji. W badanych latach 2014-2018, nie tylko migracje będą miały wpływ na poziom wskaźników ekonomicznych, ale również inne, często indywidualne dla danego kraju czynniki. Nie bez znaczenia pozostaje bliska korelacja między migracją a bezpieczeństwem w ostatnich czterech latach w UE. Konflikty zbrojne i ideologicznie powiązane z nimi ataki terrorystyczne, brak stabilizacji w Afryce Północnej, Sahelu i na Bliskim Wchodzie wygenerowały falę migracji nielegalnej do krajów UE. Obecnie polityka migracyjna państw UE nie jest jedynie kształtowana przez wyzwania gospodarczo-demograficzne. Zmiany w ostatnich dwóch latach, dotyczące wzmocnienia ochrony granic (zwłaszcza zewnętrznych UE), przyjmowania uchodźców, prób formowania legalnych kanałów migracyjnych, integracji i odsyłania osób przekraczających granice oraz procedur azylowych, spowodowały spadek liczby nielegalnych migrantów¹²¹.

Należy także pamiętać, że wpływ migracji na sytuację ekonomiczną i rynek pracy państwa zależy nie tylko od czynników ekonomicznych i społecznych, ale również pozaekonomicznych. Każde z państw prowadzi odrębną politykę migracyjną, posiada inna strukturę społeczną (część ma migrantów w następnym pokoleniu), a także jest krajem docelowym dla migrantów z różnych części świata i z różnych państw pod względem poziomu rozwoju. Te czynniki pozaekonomiczne mają wpływ na sytuację ekonomiczną omawianych państw po 2014 roku.

1.6.2. Analiza wpływu

Dla dokonania analizy wpływu migracji na rynek pracy i sytuację gospodarczą wybrane zostały państwa UE o wysokim wskaźniku napływu migrantów, przy zachowaniu reprezentacji geograficznej, w tym Czechy jako przykład państwa z byłego bloku komunistycznego. W przypadku niektórych państw część danych jest niedostępna.

Analiza struktury migracji do tych krajów pokazała, że ogółem w badanych latach liczba mężczyzn-migrantów była większa niż kobiet, a dysproporcja ta największa była w Niemczech: tutaj mężczyźni stanowili średnio 58 proc. migracji. Jest to cecha charakterystyczna omawianego kryzysu migracyjnego w Europie, biorąc zwłaszcza pod uwagę, że kobiety stanowią niemal połowę w całości migracji międzynarodowych¹²². Krajem, do którego imigracja była najbardziej proporcjonalna pod względem płci była Hiszpania i, co więcej, udział w poszczególnych badanych latach był niezmienny – 49 proc. mężczyzn. Spośród omawianych państw, tylko w Hiszpanii i we Francji liczba kobiet-migrantek była wyższa niż mężczyzn. Dane na ten temat przedstawiają poniższe tabele.

Tabela 1. Liczba migrantów w wybranych państwach UE w latach 2014-17

PAŃSTWO/ROK	2014	2015	2016	2017
Czechy	29 897	29 602	64 083	51 847
Niemcy	884 893	1 543 848	1 029 852	917 109
Hiszpania	305 454	342 114	414 746	532 132
Francja	340 383	364 221	378 115	369 964
Włochy	277 631	280 078	300 823	343 440
Szwecja	126 966	134 240	163 005	144 489
Wielka Brytania	631 991	631 452	588 993	644 209