Pokaż menu

1. EUROPA CZTERY LATA OD WYBUCHU KRYZYSU MIGRACYJNEGO

1.2. MIGRACJE – PODSTAWOWE LICZBY I STRUKTURA

1.2.1. Liczba migrantów, kraje pochodzenia i przybycia

Na całym świecie, według szacunków z 2015 roku, 3,3 proc. mieszkańców (tj. 244 mln osób) stanowili migranci międzynarodowi. W stosunku do roku 2000 (kiedy stanowili 2,8 proc.) jest to wzrost o 155 mln osób w skali globalnej[16].

Liczba osób zamieszkujących Unię Europejską, a posiadających obywatelstwo państwa nienależącego do UE, wyniosła w 2017 roku 21,6 mln (tj. 4,2 proc. ogółu mieszkańców UE). Liczba zaś imigrantów posiadających obywatelstwo innego państwa członkowskiego wynosiła 16,9 mln osób. W krajach Unii zamieszkuje obecnie 36,9 mln osób urodzonych poza UE oraz 20,4 mln, które urodziły się w innym państwie Wspólnoty. Jak wskazuje Eurostat, liczba osób urodzonych w innym państwie członkowskim UE była wyższa od liczby osób urodzonych poza Unią jedynie na Węgrzech, w Irlandii, Luksemburgu, na Słowacji i Cyprze[17].

W wartościach bezwzględnych największa liczba cudzoziemców przebywających w państwach członkowskich UE (na dzień 1 stycznia 2017 r.) mieszkała w Niemczech (9,2 mln osób), w Wielkiej Brytanii (6,1 mln), we Włoszech (5,0 mln), we Francji (4,6 mln) oraz Hiszpanii (4,4 mln). Mieszkający tam cudzoziemcy stanowili w sumie 76 proc. łącznej liczby cudzoziemców osiedlonych we wszystkich państwach Unii, przy czym ludność tych samych pięciu krajów członkowskich to 63 proc. ogółu ludności UE.

Warto zaznaczyć fakt niedoszacowania liczby imigrantów w takich krajach jak Niemcy, Francja czy Wielka Brytania, który wynika z naturalizacji przybyłych. W każdym z tych krajów do całkowitej liczby imigrantów należy dodać jeszcze kolejne 2-3 mln osób, które posiadają korzenie imigranckie.

Państwem członkowskim UE o najwyższym odsetku cudzoziemców był Luksemburg (2017), gdzie stanowili oni 48 proc. ludności ogółem. Wysoki odsetek cudzoziemców (co najmniej 10 proc. populacji rezydentów) odnotowano również na Cyprze, w Austrii, Estonii, na Łotwie, w Belgii, Irlandii, na Malcie i w Niemczech.

Z drugiej strony cudzoziemcy stanowili mniej niż 1 proc. ludności w Polsce i Rumunii (po 0,6 proc.) oraz na Litwie (0,7 proc.). W 2016 r. Belgia, Irlandia, Cypr, Luksemburg, Węgry, Malta, Niderlandy, Słowacja oraz Wielka Brytania były jedynymi państwami członkowskimi Wspólnoty, w których większość zamieszkałych cudzoziemców pochodziła z państwa nienależącego do UE. W przeważającej części krajów UE większość cudzoziemców stanowili obywatele państw spoza UE. W przypadku Łotwy i Estonii, jak wskazuje Eurostat, „odsetek mieszkańców pochodzących z państw trzecich jest szczególnie wysoki ze względu na dużą liczbę uznanych bezpaństwowców – „nieobywateli” (głównie obywateli byłego Związku Radzieckiego, którzy na stałe mieszkają w tych państwach, lecz nie nabyli żadnego innego obywatelstwa)” [18].

1.2.2. Napływ imigrantów

W 2016 r. łącznie 4,3 mln imigrantów zasiedliło kraje Unii Europejskiej, w tym 2 mln osób reprezentowało kraje spoza Wspólnoty. W tym samym roku państwa członkowskie UE nadały obywatelstwo blisko 1 mln cudzoziemców. Liczba osób, które otrzymały obywatelstwo państwa członkowskiego UE, wyniosła 994,8 tys., co oznacza wzrost o 18 proc. w porównaniu z 2015 r.

Najwięcej osób uzyskało obywatelstwo Włoch (201,6 tys., czyli 20 proc. łącznej liczby obywatelstw nadanych w UE), Hiszpanii (150,9 tys.), Wielkiej Brytanii (149,4 tys.), Francji (119,2 tys.) oraz Niemiec (112,8 tys.). W wartościach bezwzględnych największy wzrost w porównaniu z 2015 r. odnotowano w Hiszpanii, gdzie obywatelstwo tego kraju uzyskało o 36 600 więcej osób, a następnie w Wielkiej Brytanii (31 400), we Włoszech (23 600), w Grecji (19 300) oraz w Szwecji (12 300). Największe spadki w ujęciu bezwzględnym odnotowano natomiast w Irlandii (w porównaniu z 2015 r. – o 3 500 mniej osób otrzymało obywatelstwo tego kraju) i w Polsce (o 300 mniej)[19].

Podobnie jak w poprzednich latach, największą grupę nowych obywateli państw członkowskich UE stanowili obywatele Maroka (101 300, czyli 10,2 proc. wszystkich przypadków nabycia obywatelstwa), Albanii (67 500 – 6,8 proc.), Indii (41 700 – 4,2 proc.), Pakistanu (32 900 – 3,3 proc.) oraz Turcji (32 800 – 3,3 proc.). W porównaniu z 2015 r. liczba obywateli Maroka, którzy nabyli obywatelstwo państwa członkowskiego UE, wzrosła o 17,7 proc. Większość Marokańczyków otrzymała obywatelstwo Hiszpanii (37 proc.), Włoch (35 proc.) lub Francji (18 proc.), zaś większość Albańczyków nabyła obywatelstwo Włoch (55 proc.) lub Grecji (42 proc.). Przeważająca większość obywateli Indii (59 proc.) otrzymała obywatelstwo brytyjskie, podobnie jak ponad połowa Pakistańczyków (51 proc.), zaś połowa Turków – obywatelstwo Niemiec (50 proc.).

W 2016 r. unijne obywatelstwo nabyło łącznie 863,3 tys. obywateli państw spoza UE, zamieszkałych w jednym z państw członkowskich UE – było to o 19 proc. więcej niż w 2015 r. Obywatele państw trzecich stanowili zatem 87 proc. wszystkich osób, które otrzymały obywatelstwo państwa członkowskiego UE w 2016 r. Ci nowi obywatele UE pochodzili głównie z Afryki (30 proc. łącznej liczby przypadków nabycia obywatelstwa), Azji (21 proc.), Europy poza UE (20 proc.) oraz Ameryki Północnej i Południowej (15 proc.). Liczba obywateli państw członkowskich UE, którzy nabyli obywatelstwo innego państwa członkowskiego UE, wyniosła 120,2 tys.; stanowili oni 12,1 proc. wszystkich osób, które uzyskały obywatelstwo w UE.

W wartościach bezwzględnych najliczniejszą grupą mieszkańców Wspólnoty, którzy nabyli obywatelstwo innego państwa członkowskiego UE, byli obywatele Rumunii zamieszkujący Włochy (13,0 tys. osób) lub Republikę Federalną Niemiec (3,8 tys.), Polacy, którzy otrzymali obywatelstwo niemieckie (6,7 tys.) lub brytyjskie (4,4 tys.), Włosi – osiedleni w Niemczech (3,6 tys.) lub Wielkiej Brytanii (1,3 tys.), Bułgarzy – którzy nabyli obywatelstwo Niemiec (1,7 tys.) lub Wielkiej Brytanii (1,2 tys.), Brytyjczycy – obywatelstwo niemieckie (2,7 tys.) lub szwedzkie (1,0 tys.) oraz Portugalczycy, który stali się obywatelami Francji (2,6 tys.) lub Luksemburga (1,1 tys.). W Luksemburgu i na Węgrzech większość osób, które otrzymały obywatelstwo, pochodziła z innych państw członkowskich UE. W przypadku Luksemburga największy odsetek stanowili Portugalczycy, Francuzi, Włosi, Niemcy oraz Belgowie, zaś w przypadku Węgier nabywającymi obywatelstwo tego kraju byli prawie wyłącznie Rumuni[20].

Istotnym trendem z punktu widzenia zjawiska migracji jest wzrost liczby zezwoleń na pobyt w krajach Unii Europejskiej. W 2017 roku wydano  ok. 3,1 mln (tj. 4  proc. więcej niż w 2016 roku) zezwoleń na pobyt w krajach UE obywatelom państw trzecich, z których 32 proc. przyjechało do Europy z przyczyn ekonomicznych, 26 proc. – rodzinnych, 17 proc. edukacyjnych oraz innych, m.in. spowodowanych konfliktami społeczno-politycznymi czy katastrofami (24 proc.)[21]. Głównymi beneficjentami stali się obywatele Ukrainy oraz Syrii[22]. Najwyższą liczbę zezwoleń pobytowych wydano w Polsce (22 proc.), Niemczech (17 ) oraz Wielkiej Brytanii (16 proc.). W porównaniu do innych krajów UE (Francja – 8 proc., Hiszpania – 7 proc., Włochy – 6 proc., Szwecja – 4 proc.) liczba ta wydaje się bardzo wysoka, zwłaszcza jeśli chodzi o Polskę.

1.2.3. Struktura migracji

Wg zrealizowanej przez Eurostat analizy struktury wiekowej ludności, w UE populacja cudzoziemców jest młodsza niż populacja obywateli. W dniu 1 stycznia 2017 r. mediana wieku krajowej ludności UE wynosiła 44 lata, natomiast mediana wieku cudzoziemców mieszkających w UE to 36 lat. Zdecydowana większość imigrantów jest w tzw. wieku mobilnym (między 20 a 45 rokiem życia), co można przeciwstawić populacji rdzennej zamieszkującej Europę w tej samej grupie wiekowej, która jest o połowę mniejsza niż imigrancka. Rdzenni Europejczycy reprezentują przede wszystkim grupę niemobilną, tj. powyżej 45 roku życia oraz w wieku emerytalnym[23].

Jeśli chodzi o rozkład według płci, to w 2016 r. wśród osób imigrujących do państw członkowskich UE było więcej mężczyzn niż kobiet (55 proc. w porównaniu z 45 proc.). Państwem członkowskim, które odnotowało najwyższy odsetek imigrantów płci męskiej była Słowenia (63 proc.); natomiast Francja odnotowała najwyższy odsetek imigrujących kobiet (51 proc.)[24].

Imigrantów można sklasyfikować według kategorii obejmujących: imigrantów postkolonialnych, zarobkowych, rodzinnych oraz uchodźców. Te cztery grupy przybyłych stanowią fundament wielokulturowych społeczeństw w całej niemal Europie.

Imigranci postkolonialni (m.in. Hindusi i Pakistańczycy, Algierczycy, Surinamczycy, Senegalczycy) zasiedlili Wielką Brytanię, Francję oraz Holandię. Zarobkowi (m.in. Włosi, Turcy, Marokańczycy, Hiszpanie) skoncentrowali się głównie w Niemczech, Szwajcarii, Austrii, Belgii, Holandii, Francji, Wielkiej Brytanii, Danii oraz Szwecji. Imigranci „rodzinni” (przybyli w ramach programu łączenia rodzin) zamieszkali w granicach krajów aktywnych imigracyjnie od lat 60 .XX wieku, tj. Wielkiej Brytanii, Francji, Holandii i Niemczech[25]. Natomiast uchodźcy, stanowiący najbardziej zróżnicowaną grupę cudzoziemców w krajach europejskich dopełnioną liczebnie i etnicznie na skutek wydarzeń zwanych Arabską Wiosną w Tunezji (2010), Egipcie, Libii (2011) i w innych krajach Afryki Północnej oraz Bliskiego Wschodu – skoncentrowani są zwłaszcza w Niemczech, Holandii, Francji oraz Najliczniejszą grupę stanowią Syryjczycy, których blisko 5 mln w okresie kryzysu szukało azylu w Europie.

Oprócz uchodźców emigrowali również imigranci ekonomiczni z krajów nieobjętych wojnami i konfliktami, ale mniej lub bardziej niestabilnymi politycznie i gospodarczo, m.in. z Afganistanu, Pakistanu, Iranu, Iraku, Albanii czy Kosowa[26].

Migracje do Europy na przestrzeni lat rozkładały się w sposób nierównomierny – formy i salda migracji były zróżnicowane. Również w konkretnych krajach europejskich widoczne były wyraźne podziały, charakteryzujące się saldem ujemnym lub dodatnim w zakresie osiedlających się na terenie danego kraju migrantów (np. podział „północ/południe” w krajach skandynawskich, Francji czy we Włoszech). W przypadku Szwecji imigracyjny bilans dodatni jest widoczny w południowej części kraju, w Holandii imigranci skupieni są w rejonie największych aglomeracji miejskich (Rotterdam, Amsterdam, Utrecht), zaś we Francji obszar północno-wschodni jest najmniej zasiedlony przez imigrantów. Specyficzna jest sytuacja Republiki Federalnej Niemiec, na terenie której 70 proc. imigrantów zamieszkuje cztery zachodnie landy (Badenię-Wirtembergię, Bawarię, Hesję oraz Nadrenię Północną-Westfalię).

[16] World Migration Report 2018, Międzynarodowa Organizacja do Spraw Migracji, https://www.iom.int/sites/default/files/country/docs/china/r5_world_migration_report_2018_en.pdf [dostęp: 11.04.2019].

[17] Statystyki dotyczące migracji i populacji migrantów, Eurostat, http://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Migration_and_migrant_population_statistics/pl [dostęp: 11.04.2019].

[18] Statystyki dotyczące migracji i populacji migrantów, Eurostat, https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Migration_and_migrant_population_statistics/pl&oldid=174838 [dostęp: 29.04.2019].

[19] Tamże.

[20] Tamże.

[21] First residence permits issued in the EU Member States remain above 3 million in 2017, Eurostat Newsrelease (166/2018 – 25.10.2018), https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/9333446/3-25102018-AP-EN.pdf/3fa5fa53-e076-4a5f-8bb5-a8075f639167 [dostęp: 16.04.2019].

[22] Tamże.

[23] Marek Okólski, Europa…, dz. cyt., s. 21.

[24] Statystyki dotyczące migracji i populacji migrantów, Eurostat, https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Migration_and_migrant_population_statistics/pl&oldid=174838 [dostęp: 29.04.2019].

[25] A. Skowron-Nalborczyk, Islam w Europie – zagrożenie czy wyzwanie?, http://www.arabia.pl/content/viev/263763/55 [dostęp: 21.04.2017].

[26] V. Gul-Rechlewicz, Udział organizacji pozarządowych w holenderskiej polityce wobec uchodźców, PU Compus, Kielce 2017, s. 7-8.