2. Zakres analizy

2.1. Czym są wolności obywatelskie?

Aby odpowiedzieć na pytanie o poziom wolności (swobód) obywatelskich, trzeba przede wszystkim zdefiniować to pojęcie. Tematyka wolności poruszana jest w art. 31 Konstytucji, który głosi, że:

  1. Wolność człowieka podlega ochronie prawnej.
  2. Każdy jest obowiązany szanować wolności i prawa innych. Nikogo nie wolno zmuszać do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje.
  3. Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw.

Drugi rozdział Konstytucji RP, dotyczący wolności, praw i obowiązków człowieka i obywatela, wskazuje na trzy grupy wolności:

  • wolności osobiste;
  • wolności polityczne;
  • wolności ekonomiczne, socjalne i kulturalne.

Aby przystąpić do tworzenia definicji, należałoby przede wszystkim rozpocząć od samej wolności. Należy zwrócić uwagę, że w języku polskim słowa „wolność” używamy w odniesieniu do różnych kwestii (brak choćby rozróżnienia między angielską „freedom” (wolnością absolutną) i „liberty” (wolnością dotyczącą konkretnej czynności/obszaru).

W kontekście niniejszego opracowania nie mówimy o kwestiach filozoficznych i metafizycznych (np. o kwestii wolności woli), lecz o tym, co dzieje się między obywatelami a państwem oraz wewnątrz społeczeństwa między poszczególnymi obywatelami i ich grupami. Niniejsze opracowanie mówi o ang. „liberties”, czyli – jak już była wyżej mowa – swobodach dotyczących realizacji konkretnych czynności przez obywateli. Wg Thomasa Hobbesa wolność oznacza przede wszystkim nieistnienie zewnętrznych przeszkód materialnych w osiąganiu celów jednostki (brak przymusu). Czy jednak sam brak przymusu to już wolność? Należałoby tu dodatkowo wprowadzić rozróżnienie (obecne w filozofii od czasów klasycznych, a szczegółowo omawiane przez Ericha Fromma8 i Isaiaha Berlina9) na wolność negatywną, oznaczającą, jak u Hobbesa, sytuację braku przymusu i zewnętrznych przeszkód do działania, i pozytywną, oznaczającą potencjał wykonywania działań zgodnych z własną wolą, bycia panem samego siebie, rozwoju i poszerzania obszaru własnego panowania.

Czym są zatem wolności obywatelskie, które chcemy badać w niniejszym opracowaniu? W dużej mierze należą one do obszaru wolności negatywnej – są to:

  1. sytuacje, w których dane czynności wykonywane przez jednostki lub grupy nie są ograniczane przez państwo;
  2. sytuacje, w których możliwość wykonywania danych czynności jest gwarantowana przez państwo.

 

  • 8 Fromm E., Ucieczka od wolności, Czytelnik 2014.
  • 9 Berlin I., Two Concepts of Liberty, w: Four Essays on Liberty, Oxford University Press, Oxford 1959, http://faculty.www.umb.edu/steven.levine/courses/Fall%202015/What%20is%20Freedom%20Writings/Berlin.pdf, dostęp: 23.01.2018 r.