Pokaż menu

2. NAPIĘCIA MIGRACYJNE JAKO KATALIZATOR PRZEMIAN SPOŁECZNO-POLITYCZNYCH W EUROPIE

2.5. JAK ZMIANY POLITYKI UE I WYBRANYCH PAŃSTW WPŁYNĄ NA RUCH MIGRACYJNY

Ruch migracyjny z państw trzecich do UE pozostaje w dużym stopniu zależny od czynników zewnętrznych, takich jak sytuacja ekonomiczna i społeczna w państwach emigracji czy też konflikty zbrojne na obszarach znajdujących się w strategicznym sąsiedztwie Unii175. Dostosowanie polityki migracyjnej i azylowej UE do współczesnego charakteru migracji może jednak zdecydowanie zredukować presję migracyjną odczuwaną przez poszczególne państwa członkowskie.

Cechą charakterystyczną migracji do Europy, która nasiliła się wraz z eskalacją konfliktu syryjskiego i problemów społeczno-gospodarczych w państwach Afryki Północnej, jest przemieszanie się migrantów ekonomicznych z osobami uciekającymi przed prześladowaniami i zagrożeniem życia w wyniku konfliktów zbrojnych, a zatem uprawnionymi do uzyskania azylu. Koncepcja polityki „otwartych drzwi”, która zakładała przyjęcie na terytorium UE wszystkich osób napływających do granic Europy, doprowadziła do niewydolności systemów rozpatrywania wniosków azylowych i procedur deportacji osób, którym nie przyznano azylu. Co więcej, masowe przepuszczanie migrantów do celu ich podróży, jakim były głównie państwa Europy Zachodniej i Skandynawii, z Niemcami i Szwecją na czele, doprowadziło do złamania ustaleń rozporządzenia Dublin II. Zakłada ono bowiem, że odpowiedzialność za rozpatrzenie wniosku spoczywa przede wszystkim na państwie członkowskim, które odegrało największą rolę we wjeździe lub pobycie wnioskodawcy na terytorium UE176.

Korekta polityki migracyjnej UE i poszczególnych państw członkowskich, która nastąpiła w 2016 roku i znalazła swój wyraz w porozumieniu UE-Turcja o readmisji osób nielegalnie dostających się do Grecji, pozwoliła ograniczyć skalę migracji z kierunku Bliskiego Wschodu. Po roku od zawarcia porozumienia z 18 marca 2016, średnia liczba migrantów przybywających dziennie z Turcji na wyspy greckie spadła o 97 proc. w stosunku do średniej z października 2015 roku i utrzymywała się na podobnym poziomie przez kolejne lata177. W umowie zapisano m.in., że: „wszyscy nowi migranci o nieuregulowanym statusie przedostający się z Turcji do Grecji będą odsyłani do Turcji”, a także że: „każdemu odesłaniu Syryjczyka z wysp greckich do Turcji będzie towarzyszyć przesiedlenie innego Syryjczyka z Turcji do UE”178. Wprowadzenie mechanizmu kary za próbę nielegalnego dostania się na terytorium UE osłabiało tzw. czynniki przyciągające imigrantów.

Przejawem tej polityki była również koncepcja hotspotów we Włoszech i Grecji, które miały usprawnić rejestrację i identyfikację migrantów o nieuregulowanym statusie, a także poddawać ich kontroli bezpieczeństwa (m.in. pobranie odcisków palców)179. Brak możliwości identyfikacji migranta powodował jego relokację do innego państwa członkowskiego (jeśli była taka możliwość) lub odesłanie do kraju pochodzenia. Utworzenie pierwszych hotspotów pod koniec 2015 roku i kolejnych w przeciągu 2016 roku nie zmniejszyło jednak presji migracyjnej z kierunku południowego. Co więcej, napływ nielegalnych migrantów z terytorium Afryki Północnej i Subsaharyjskiej do Włoch wzrósł w 2016 roku o 18 proc. w stosunku do roku poprzedniego i pozostał na wysokim poziomie w 2017 (powyżej 100 tys. migrantów)180. Taka sytuacja pokazała, że wprowadzenie bardziej restrykcyjnych środków w zakresie przyjmowania migrantów i rozpatrywania wniosków azylowych nie przyniosło oczekiwanego rezultatu na wszystkich szlakach wiodących do Europy.

Wśród przyszłych zmian polityki migracyjnej UE, które mogą znacząco wpłynąć na dalsze obniżenie się poziomu migracji do Europy, pozostaje koncepcja centrów recepcyjnych poza terytorium UE – m.in. w państwach Afryki Północnej – jako miejsc przyjmowania i rozpatrywania wniosków o azyl. Takie rozwiązanie, forsowane przez większość partii o profilu skrajnie prawicowym, znalazło częściowe odzwierciedlenie w koncepcji regionalnych platform wysiadkowych, która pojawiła się na agendzie unijnej pod koniec czerwca 2018 roku. Rada Europejska wezwała wówczas w swoich konkluzjach Komisję i Radę UE, aby zbadały możliwość utworzenia takich platform (regional disembarkation platforms) w ścisłej współpracy z państwami trzecimi181. Pomimo iż Komisja wykluczyła możliwość tworzenia ośrodków detencyjnych oraz obozów dla migrantów poza terytorium UE, podjęła się stworzenia platformy współpracy z państwami basenu Morza Śródziemnego, aby usprawnić proces zawracania migrantów na ląd. W jej ramach przewidziane zostało wsparcie finansowe i operacyjne na rzecz służb granicznych tych krajów, ale również możliwość sprowadzenia na ich terytorium migrantów przejętych na morzu przez jednostki państw UE182. Utworzenie tego typu współpracy z krajami trzecimi może mieć w przyszłości decydujące znaczenie w kontrolowaniu ruchu migracyjnego do Europy – pozwala bowiem w znaczący sposób zmniejszyć presję migracyjną na zewnętrzne granice Unii. Podjęcie tej inicjatywy dowodzi jednocześnie, że propozycje programowe partii skrajnie prawicowych w sprawie imigracji przebijają się do głównego nurtu polityki europejskiej i zaczynają być brane pod uwagę jako praktyczne rozwiązania.

175 Strategiczne lub rozszerzone sąsiedztwo UE obejmuje obszar od regionu Sahelu po Zatokę Perską i od Azji Środkowej po Arktykę, zob. Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie nowej strategii na rzecz polityki zagranicznej i polityki bezpieczeństwa UE, Dz.U. UE C 264 z 20.07.2016 r., s. 7.

176 Wspólny europejski system azylowy, Komisja Europejska, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Luksemburg 2014, s. 7.

177 EU-Turkey Statement One Year On, Komisja Europejska, 17 marca 2017, https://ec.europa.eu/home- affairs/sites/homeaffairs/files/what-we-do/policies/european-agenda-migration/background- information/eu_turkey_statement_17032017_en.pdf [dostęp: 20.04.2019].

178 Oświadczenie UE-Turcja (18 marca 2016), Komunikat prasowy Rady Europejskiej, 18.03.2016, https://www.consilium.europa.eu/pl/press/press-releases/2016/03/18/eu-turkey-statement/ [dostęp: 20.04.2019].

179 „Hotspot” zdefiniowano jako obszar na granicy zewnętrznej UE poddany wyjątkowej presji migracyjnej, na którym Unia powinna udzielić wsparcia operacyjnego, aby zapewnić rejestrację przybywających migrantów; zob. Podejście „Hotspot” – unijna odpowiedź na kryzys uchodźczy, Europejski Trybunał Obrachunkowy, Luksemburg 2017.

180 Zob. Risk Analysis for 2017, Frontex, Warszawa 2017, s. 20; oraz Risk Analysis for 2018, Warszawa 2018, s. 18.

181 Posiedzenie Rady Europejskiej (28 czerwca 2018 r.) – konkluzje, Rada Europejska, Bruksela, 28.06.2018, https://www.consilium.europa.eu/media/35952/28-euco-final-conclusions-pl.pdf [dostęp: 20.04.2019].

182 Zarządzanie migracjami: Komisja rozwija koncepcje dotyczące sprowadzania na ląd i centrów kontroli, Komunikat prasowy Komisji Europejskiej, Bruksela, 24.07.2018, http://europa.eu/rapid/press-release_IP-18-4629_pl.htm [dostęp: 25.06.2019].