Systemowe podejście cechuje także politykę Chin wobec innych regionów. Jest to najbardziej widoczne w Afryce, Ameryce Łacińskiej i na Bliskim Wschodzie, zwłaszcza tam, gdzie obecność rywali geopolitycznych (przede wszystkim USA i w mniejszym stopniu państw europejskich) była mniejsza lub uległa osłabieniu³⁷. Przykładowo w Ameryce Południowej głównymi partnerami Chin są takie państwa jak Brazylia lub Wenezuela, które mają chłodne lub wręcz wrogie stosunki ze Stanami Zjednoczonymi³⁸. Nie jest też przypadkiem, że Chiny zmniejszyły na początku XXI wieku wymianę handlową z Arabią Saudyjską (sojusznikiem USA i przeciwnikiem Iranu) a zwiększyły z Iranem, Egiptem i Rosją. Pierwszoplanowe znaczenie miała wymiana handlowa, ekspansja inwestycyjna oraz dostęp do surowców³⁹. Te ostatnie były niezbędne dla utrzymania wysokiego tempa wzrostu ChRL. Należy zwrócić uwagę na bardzo dużą dynamikę chińskiego zaangażowania w wymienionych regionach. Przykładowo wymiana handlowa z Afryką w ciągu kilkunastu lat wzrosła 20-krotnie sięgając 200 mld $ w 2012 roku i znacząco przewyższając podobny wskaźnik dla państw zachodnich⁴⁰.

Relacje gospodarcze służą celom geopolitycznym, m.in. wzmocnieniu wpływów w danym regionie względem pozycji innych mocarstw, a także uzyskaniu poparcia ze strony zaprzyjaźnionych państw na forum organizacji międzynarodowych, przykładowo w ramach instytucji ONZ⁴¹. Tradycyjnym warunkiem politycznym stawianym przez Chiny jest zaprzestanie kontaktów dyplomatycznych z Tajwanem. Instrumenty ekonomiczne – takie jak inwestycje infrastrukturalne, pożyczki inwestycyjne lub anulowanie wcześniejszych długów poszczególnych krajów – służą więc celom politycznym, a nie tylko ekonomicznym. Naukowcy zwracają uwagę⁴², że w przeciwieństwie do państw zachodnich Chiny realizują swoje obietnice szybko i sprawnie, co poprawia ich wiarygodność międzynarodową. Jest to rezultat wysokich nadwyżek finansowych tego państwa. W odniesieniu do chronicznego zadłużenia największych państw Zachodu świadczy to o znaczeniu jakie ma akumulacja kapitału dla prowadzenia aktywnej geopolityki. Chiny w coraz większym stopniu instytucjonalizowały swoją obecność zarówno w Azji, jak i w innych regionach. Poczynając od wprowadzania instytucji finansowych (typu funduszy inwestycyjnych dla państw danego regionu) poprzez intensywne relacje bilateralne (m.in. układy o wolnym handlu) oraz organizacje parasolowe. Te ostatnie gromadzą państwa pod egidą Chin i są podstawą dla późniejszej współpracy dwustronnej. Przykładem jest m.in. Chińsko-Afrykańskie Forum Współpracy⁴³; Chińsko-Karaibskie Forum Współpracy Gospodarczej i Handlowej⁴⁴, Chińsko-Arabskie Forum Współpracy⁴⁵, Inicjatywa 16 + 1⁴⁶ itp.

Szczególne znaczenie miały zamorskie specjalne strefy ekonomiczne Pekinu w regionach o strategicznym znaczeniu, a więc w Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej, Ameryce Łacińskiej i Afryce

Nowatorskim instrumentem geoekonomii chińskiej są zamorskie specjalne strefy ekonomiczne⁴⁷. Zainicjowane zostały jeszcze w latach 90-tych, ale od roku 2006 były prowadzone w ramach programu rządowego zakładającego powstanie 50 takich stref w różnych częściach świata. Szczególne znaczenie miał omawiany instrument w regionach o strategicznym znaczeniu, a więc w Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej, Ameryce Łacińskiej i Afryce. Były one wspierane finansowo i dyplomatycznie przez państwo oraz nadzorowane przez Ministerstwo Handlu. Władze państwowe wydawały nie tylko zgodę na utworzenie strefy, ale dbały o jej racjonalność ekonomiczną. Dlatego udziałowcami każdego projektu były przedsiębiorstwa z wybranych branż (najczęściej państwowe). Zapewnione było zdecentralizowane wdrażanie poprzez udział władz prowincjonalnych, które koordynowały też inwestycje miejscowych firm. Warto zauważyć, że strefy były wzorowane na doświadczeniach krajowej polityki regionalnej i nawiązywały do koncepcji klastrów w wybranych sektorach wytwórczych lub usługowych, które generują impuls rozwojowy wynikający ze skupienia inwestycji.

Budowanie zamorskich specjalnych stref ekonomicznych było w pełni zgodne ze strategią „go global”. Można je określić jako chińskie lotniskowce gospodarcze, które służyły celom geoekonomicznym. Pełniły przy tym rolę systemową, związaną z ekspansją i zakorzenieniem tych inwestycji, kształtowaniem asymetrycznych relacji gospodarczych i dążeniem do dominacji chińskich podmiotów w sieciach współpracy z lokalnymi kooperantami.

Omawiane działania miały m.in. na celu zwiększanie chińskich inwestycji zagranicznych, zgodnie z polityką „go global” (lub „go out policy”), zainagurowanej w 2000 roku. W latach 2010-2012 ich wartość skumulowana wyniosła ponad 300 mld $⁴⁸, a niewiele później, bo w samym tylko 2016 roku inwestycje wyniosły już 200 mld $⁴⁹. Później, w wyniku zaostrzenia kontroli chińskich inwestycji w Europie i USA poziom fuzji i przejęć ze strony chińskich przedsiębiorstw się zmniejszył, przykładowo w UE spadł w roku 2018 (do 37 mld $), co stanowiło zaledwie połowę zaangażowania kapitału z tego kraju w stosunku do roku 2016. Niemniej rosły inwestycje w branże wysokiej techniki (usługi finansowe, firmy zajmujące się medycyną i biotechnologiami, sektor samochodowy itp). W związku z brexitem, liderem inwestycji chińskich firm i funduszy w Europie stała się Wielka Brytania (dwukrotnie wyższy poziom lokaty kapitału, aniżeli w drugich w kolejności Niemczech)⁵⁰.

W związku z brexitem, liderem inwestycji chińskich firm i funduszy w Europie stała się Wielka Brytania (dwukrotnie wyższy poziom lokaty kapitału, aniżeli w drugich w kolejności Niemczech

Innym przykładem działań o charakterze terytorialnym są dwie dalekosiężne inicjatywy przewodniczącego Xi z 2013 roku nawiązujące do istniejącego od czasów starożytnych jedwabnego szlaku, mianowicie droga lądowa (ang. One Road) i droga morska (ang. One Belt). Są to inicjatywy geoekonomiczne, które mają na celu ekspansję ekonomiczną i geopolityczną ChRL⁵¹. W przypadku linii lądowej dotyczy to rozszerzenia wpływów w Azji Środkowej, na Bliskim Wschodzie aż po Europę Środkowo-Wschodnią, a w odniesieniu do linii morskiej – od Azji Północnej, przez Wschodnią, dalej Azję Południowo-Wschodnią i Południową, po Afrykę Wschodnią i Morze Śródziemne⁵². Linia morska jest stopniowo poszerzana m.in. o Amerykę Łacińską⁵³. Obie inicjatywy wykraczają więc daleko poza najbliższy dla Chin region i łączą inwestycje infrastrukturalne (linie transportowe, porty itp.) z promocją celów ekonomicznych i politycznych, w tym również o charakterze militarnym (niektóre instalacje i umowy zawierane z partnerami mają służyć celom wojskowym)⁵⁴. Wśród dążeń gospodarczych należy wymienić przede wszystkim ekspansję chińskiego eksportu na nowe rynki zbytu, w tym również usług w zakresie budowy infrastruktury przez chińskie przedsiębiorstwa, co ma przy okazji rozwiązać problem nadmiaru zdolności produkcyjnych w wielu branżach (np. produkcji stali, cementu i dóbr przemysłowych)⁵⁵. Innym celem jest zapewnienie linii dla transportu surowców do ChRL, co ma rozwiązać dylematy bezpieczeństwa surowcowego dla gospodarki tego kraju. Trwałe szlaki komunikacyjne mają ugruntować długofalowe relacje gospodarcze z partnerami, a docelowo ich uzależniać od dostaw produktów i kapitału chińskiego. Jest to m.in. powiązane z kredytami udzielanymi na omawiane inwestycje przez instytucje chińskie i międzynarodowe (w tym Azjatycki Bank Inwestycji Infrastrukturalnych⁵⁶), jak również długoletnimi dzierżawami lub chińską własnością budowanych instalacji⁵⁷.

Duże znaczenie ma współpraca z Turcją i Pakistanem, gdzie celem geopolitycznym jest m.in. zmniejszanie wpływów USA w obu krajach

Tak jak wspomniałem obie inicjatywy mają realizować cele geopolityczne. Chodzi przede wszystkim o ugruntowanie wpływów politycznych (a w niektórych przypadkach także wojskowych) we wszystkich państwach objętych tymi szlakami. Tworzy to infrastrukturalne podstawy dla sino-centrycznego ładu międzynarodowego⁵⁸. Szczególnie ważna jest współpraca z Iranem, gdzie zbliżenie między obu krajami dotyczy wspólnej rewizjonistycznej i antyzachodniej perspektywy, mającej z jednej strony odbudować obie starożytne potęgi, a z drugiej rugować wpływy mocarstw zachodnich⁵⁹. Duże znaczenie ma współpraca z Turcją i Pakistanem, gdzie celem geopolitycznym jest m.in. zmniejszanie wpływów USA w obu krajach. Linia lądowa ma na celu pogłębić oddziaływanie ChRL w Azji Środkowej, a tym samym ograniczać rolę Rosji w jej dotychczasowej strefie wpływów. Rozmach obu omawianych szlaków prowadzi w dużym stopniu do otoczenia Rosji przez państwa powiązane z Pekinem, co ma duże konsekwencje strategiczne dla wzajemnych relacji między tymi mocarstwami. Z kolei linia morska jest jednym z kluczowych instrumentów mających odbudować chińską potęgę morską⁶⁰, która zdaniem samych elit chińskich jest niezbędną podstawą dla uzyskania statusu globalnego mocarstwa⁶¹. Co ciekawe, obie inicjatywy Xi nawiązywały do wcześniejszego pomysłu Hillary Clinton (z 2011 roku), aby odnowić jedwabny szlak w celu odbudowy gospodarczej Afganistanu i jego powiązania ze światem zewnętrznym⁶². Późniejsze inicjatywy Chińskie, nie tylko zostały wcielone w życie z wielkim rozmachem, ale mogą się również walnie przyczynić do ograniczenia wpływów USA w Azji. Co więcej, szlak morski będzie obejmował inwestycje w Ameryce Łacińskiej (m.in. w Chile, Ekwadorze, Panamie, Wenezueli i na Kubie), a więc na „podwórku” geopolitycznym USA, co budzi rosnące obawy administracji amerykańskiej⁶³.

Chińczycy odwołują się do „wspólnych” doświadczeń kolonialnych np. z państwami afrykańskimi, przypominając okres dominacji mocarstw zachodnich w Państwie Środka na przełomie XIX i XX wieku

Niektórzy obserwatorzy⁶⁴ określają politykę ChRL jako „konsensus pekiński”, będący całkiem inną koncepcją modernizacji dla państw rozwijających się niż tzw. konsensus waszyngtoński. Chińczycy odwołują się do „wspólnych” doświadczeń kolonialnych np. z państwami afrykańskimi, przypominając okres dominacji mocarstw zachodnich w Państwie Środka na przełomie XIX i XX wieku. Opierają się na podejściu pragmatycznym, a więc bez promowania własnej ideologii politycznej lub rozwiązań ustrojowych, jak zwykły to czynić państwa Zachodu. Deklarują nieingerowanie w miejscowy porządek polityczny. Nie zawsze jest to prawdą, czego przykładem było wsparcie finansowe i militarne dla rządu Sudanu⁶⁵. Jak wcześniej wspomniałem Chińczycy byli także przez długie lata przywiązani do idei „pokojowego wzrostu” oraz „obustronnej wygranej”, co pozwalało uśpić czujność zarówno ze strony największych rywali geopolitycznych, jak i miejscowych elit w danym regionie. Wbrew tej retoryce wymienione działania były bowiem najczęściej asymetrycznie korzystne dla strony chińskiej, jak również miały istotne cele geopolityczne. Wprawdzie niektórzy naukowcy uznają, że słabsze państwa mogą odnosić korzyści w negocjacjach z ChRL⁶⁶, ale wielu innych⁶⁷ uznaje politykę Chin za neokolonialną, która nie różni się zasadniczo od działań podejmowanych przez mocarstwa zachodnie. Podobnie oceniają to elity niektórych państw objętych inwestycjami Pekinu⁶⁸. Prezydent Brazylii Jair Bolsonaro jeszcze w trakcie swojej kampanii wyborczej w 2018 roku uznał, że Chiny „wykupują” jego kraj⁶⁹. W takim przypadku oficjalna retoryka ChRL odwołująca się do „pokojowego wzrostu” lub „obustronnej wygranej” może pełni funkcję kamuflującą i ułatwiającą realizację chińskiej strategii geoekonomicznej.