Celem geoekonomii – jako strategii władz publicznych – jest zwiększanie korzyści w wymianie międzynarodowej, w tym tworzenie systemowych i trwałych rozwiązań zapewniających długofalowe możliwości akumulacji kapitału i rozwoju krajowej gospodarki. Zwiększa to wpływ na kształtowanie instytucji i regulacji międzynarodowych oraz przyczynia się do autonomii wobec nacisków ze strony innych podmiotów5. Dotyczy takiego kształtowania współzależności gospodarczej w dobie globalizacji, aby nie tylko maksymalizować korzyści własne, ale również zmieniać relacje współzależności na bardziej hierarchiczne, dążąc do stopniowego podporządkowania sobie innych aktorów światowej gospodarki. Potencjał krajowej gospodarki i instrumenty zewnętrznej polityki gospodarczej mają znaczenie dla poprawy pozycji geopolitycznej danego państwa w skali regionalnej i światowej oraz osłabiania konkurentów. Umożliwiają też kształtowanie jak najbardziej korzystnych dla niego warunków ładu międzynarodowego.
Zdaniem chińskich naukowców, dotychczasowy ład zachodni był dysfunkcyjny, nie tylko dlatego, że przynosił kryzysy, ale cechował się egoizmem największych potęg, zwłaszcza USA. Ład chiński ma być w założeniach znacznie bardziej zrównoważony, stabilny i korzystny dla innych państw
Nadrzędnym celem geopolitycznym Chin jest zbudowanie sinocentrycznego ładu, najpierw w regionie, a później w skali globalnej6. Chodzi o zmianę porządku międzynarodowego, który powstał po II wojnie światowej, a który jest w opinii miejscowych elit niekorzystny dla ChRL. W odniesieniu do regionu został on bowiem zdominowany przez USA i Japonię7. Celem jest więc nie tylko zdobycie przez Pekin dominującej pozycji w regionie, ale jednocześnie wypchnięcie z tego obszaru wpływów amerykańskich i zepchnięcie Tokio na pozycje zależne od Chin. Zdaniem chińskich naukowców, dotychczasowy ład zachodni był dysfunkcyjny, nie tylko dlatego, że przynosił dotkliwe dla wszystkich kryzysy, ale cechował się silnym egoizmem największych potęg, przede wszystkim USA. Ład chiński ma być w założeniach znacznie bardziej zrównoważony, stabilny i korzystny dla innych państw8. Elementem zmiany ładu międzynarodowego jest stopniowe wprowadzanie przez Chińczyków własnych instytucji (na przykład takich jak Azjatycki Bank Inwestycji Infrastrukturalnych9), które w części uzupełniają, a w części stanowią wyzwanie dla zachodnich instytucji utworzonych w Bretton Woods. Innym elementem systemu chińskiego jest dążenie do tworzenia reguł międzynarodowych, które będą zgodne z interesami Państwa Środka i będą wiązać słabsze państwa10. Podstawowym instrumentarium dla realizowania tych wszystkich celów były narzędzia gospodarcze, zgodnie z założeniem, że najpierw należy zbudować potęgę przemysłową, aby następnie stać się potęgą geopolityczną11.
Xi Jinping rozpoczął rozbudowę sił zbrojnych (w tym również morskich), podjął kilka ważnych projektów geoekonomicznych o znaczeniu strategicznym (m.in. Jeden pas i Jedną drogę oraz rozbudowę wysp na Morzu Południowochińskim).
Chińska strategia zmieniała się w czasie dostosowując się elastycznie do uwarunkowań zewnętrznych. W wyniku kryzysu finansowego po roku 2007 osłabły dominujące potęgi zachodnie, przede wszystkim USA i UE. Sprawiło to, że chińscy intelektualiści domagali się coraz częściej, aby ich państwo budowało nie tylko siłę gospodarczą, ale również wojskową, w tym zintensyfikowało zbrojenia w zakresie potęgi morskiej. W ten sposób mogłoby skuteczniej poszerzać wpływy geopolityczne w regionie i w skali globalnej, a w przyszłości – gwarantować stabilność ładu chińskiego12. Zrealizowanie tych aspiracji nastąpiło po objęciu władzy przez przewodniczącego Xi Jinpinga (2013)13. Nie tylko rozpoczął on rozbudowę sił zbrojnych (w tym również morskich), ale podjął kilka ważnych projektów geoekonomicznych o znaczeniu strategicznym (m.in. Jeden pas i Jedną drogę14 oraz rozbudowę wysp na Morzu Południowochińskim). Modernizacja wojska opierała się na nowoczesnych technologiach, które w dużym stopniu były wynikiem skokowego rozwoju chińskich innowacji i przemysłu, choć również rezultatem kradzieży technologii na masową skalę15. Strategia chińska stała się też bardziej asertywna na arenie międzynarodowej, a nawet ofensywna, w tym sięgająca do przymusu ekonomicznego lub politycznego. W ten sposób polityka Xi odbiegała od wcześniejszej maksymy Deng Xiaopinga „trzymania niskiego profilu” w polityce międzynarodowej16. Przewodniczący Xi przeprowadził również wewnętrzne zmiany w partii komunistycznej, odbudowując jej autorytet w społeczeństwie (m.in. w wyniku wieloletniej kampanii antykorupcyjnej), a także wzmocnił chiński nacjonalizm i politykę historyczną17, które są podstawą dla spójności społecznej i legitymacji władzy komunistów. Kluczowym elementem jego strategii była polityka rozwoju gospodarczego, w coraz większym stopniu opierająca się na nowoczesnych technologiach i ekspansji na nowe rynki zbytu18.
Państwo chińskie stara się równoważyć „odgórne” kierowanie strategiczne przez „oddolne” mechanizmy aktywności społecznej (m.in. w wyniku decentralizacji zarządzania).
Odbudowa historycznej potęgi Chin opierała się w dużym stopniu na gospodarce, a Chińczycy są uznawani za najlepiej stosujących zasady geoekonomii w skali światowej19. Wzrost gospodarki od lat 80-tych XX wieku wynosił w ciągu roku średnio 10 proc.20, słabnąc dopiero w drugiej dekadzie XXI wieku (w 2018 roku wyniósł ponad 6 proc.21). Podstawowym narzędziem geoekonomii jest w Chinach silne państwo, które steruje rozwojem, wykorzystując jednocześnie politykę zagraniczną, jak i polityki krajowe. Opiera się na kontroli własnościowej w gospodarce, moderowaniu rywalizacji rynkowej, ochronie i wsparciu dla strategicznych sektorów przemysłowych. Państwo stara się równoważyć „odgórne” kierowanie strategiczne przez „oddolne” mechanizmy aktywności społecznej (m.in. w wyniku decentralizacji zarządzania). W ramach omawianego modelu państwo ściśle nadzoruje rynki finansowe i kontroluje przepływ kapitałów. Wykorzystuje politykę kursu walutowego do pobudzania eksportu. Prowadzi aktywną politykę przemysłową, która jest powiązana z polityką innowacyjną, naukową i edukacyjną. Głównym celem w polityce wewnętrznej jest endogeniczny rozwój opierający się na budowaniu trwałych przewag konkurencyjnych miejscowych przedsiębiorstw. Natomiast w polityce zewnętrznej – od samego początku transformacji – celem było nie tyle włączanie do regionalnej i światowej wymiany gospodarczej, ale raczej budowanie systemowych rozwiązań dających długofalowe korzyści w sferze ekonomicznej i politycznej. Podstawowe znaczenie mają działania holistyczne i asymetryczne. Geoekonomię Chin cechuje też elastyczność zarządzania w zależności od etapu rozwoju i oceny uwarunkowań zewnętrznych.
5 Por.A. Subramanian, The Inevitable Superpower. Why China’s Dominance Is a Sure Thing, Foreign Affairs, 2011, vol. 90, nr 5, s. 66-78; A. Walter, G. Sen, Analyzing the Global Political Economy, Princeton University Press, Princeton – Oxford 2009, s. 101; T.G. Grosse, Monetary Power in Transatlantic Relations. Study of the relationship between economic policy and geopolitics in the European Union, Natolin Papers, nr 35, Natolin European Centre, Warsaw 2009.
6 Ch.Y. Woon, China’s Contingencies: Critical Geopolitics, Chinese Exceptionalism and the Uses of History, Geopolitics, 2018, vol. 23, no. 1, s. 67, 76; G. Allison, Destined for War. Can America and China escape Thucydides’s Trap? Scribe, Melbourne – London 2018, s. 107-132.
7 J. Holslag, Geoeconomics in a globalized world: the case of China’s export policy, Asia Europe Journal, 2016, vol. 14, s. 178.
8 T.Y. Zhao, Tianxia Tizhi: Shijie Zhidu Zhexue Daolun [The All-under-Heaven System: A Philosophy for the World System], Nanjing: Jiaoyu Chubanshe 2005.
9 Ang. Asian Infrastructure Investment Bank.
10 H. Yu, Motivation behind China’s One Belt, One Road’ Initiatives and Establishment of the Asian Infrastructure Investment Bank, Journal of Contemporary China, 2017, vol. 26, no. 105, s. 357, 361-362.
11 J. Holslag, op. cit., s. 176.
12 Por. M.F. Liu, Zhongguo Meng: Hou Meiguo Shidai De Daguo Siwei Yu Zhenlue Dingwei [China Dream: Great Power Considerations and Fixing Strategy in the Post-American Era], Beijing: Zhonguo Youyi Chubanshe 2010; R. Jiang, Lang Tuteng [Wolf Totem], Wuhan: Changjiang Wenyi Chubanshe, 2004.
13 B. Góralczyk, Wielki renesans. Chińska transformacja i jej konsekwencje, Wyd. Akademickie Dialog, Warszawa 2018, s. 351-391.
14 Ang. One Belt One Road.
15 J. Holslag, op. cit., s. 178.
16 H. Yu, op. cit., s. 356.
17 Szerzej np.: H.W. French, Everything Under the Heavens. How the Past Helps Shape China’s Push for Global Power, Scribe, Melbourne – London 2017.
18 G. Allison, op. cit., s. 107-132.
19 R.D. Blackwill, J.M. Harris, War by Other Means. Geoeconomics and Statecraft, Belknap Press, Harvard University Press, Cambridge 2016, s. 11.
20 G. Allison, op. cit., s. 3-25.
21 Por. G. Wildau, E. Feng, China growth cut to 3-decade low by trade war and debt crackdown, Financial Times, 22 January 2019, s. 1.