W numerze:

Nowe wojny o światową gospodarkę. Skąd przyjdzie kryzys?

Robert Kuraszkiewicz 3

Czarne chmury nad światową gospodarką. Tym razem Chiny nie pomogą

prof. Kazimierz Dadak 4

Iran na celowniku. Jak izraelskie lobby wpływało na relacje Waszyngtonu z Teheranem

John J. Mearsheimer 5

Stephen Martin Walt 5

Chaos w Pakistanie. Nowe kłopoty Erdoğana | Niezbędnik Zagraniczny NK 5-12.05.2023

dr Tomasz Gajewski 6

Gra polskich autorów, wydawców i posłów z pruską cenzurą

prof. Grzegorz Kucharczyk 7

Po wojnie porządek geopolityczny wokół Polski zmieni się. Musimy liczyć przede wszystkim na siebie

Bartłomiej Radziejewski 8

Kontrofensywa Ukrainy zaczyna się? Spada produkcja w Chinach | Niezbędnik Zagraniczny NK 28.04-5.05.202

dr Tomasz Gajewski 9

Macron rozmawiał z Xi, Niemka czekała za drzwiami | Z Centrum Świata, kwiecień 2023

dr Krzysztof M. Zalewski 10

Jeśli Rosja wygra, to w sposób pyrrusowy. Góralczyk, Budzisz i Radziejewski o przyszłości wojny

Marek Budzisz 11

prof. Bogdan Góralczyk 11

Bartłomiej Radziejewski 11

Li Hui w Kijowie. NATO wraca do planów wojennych | Niezbędnik Zagraniczny NK 12-19.05.2023

dr Tomasz Gajewski 12

Czy uda nam się osiągnąć „słodki punkt”? Wyjście z inflacji bez kryzysu jest możliwe, ale trudne

prof. Aneta Zelek 13

Postmodernity. An ex-centric look at the pressing problems of the modern world

Przemysław Gębala 14

Terlikowski proponuje pesymistyczny realizm. Takie podejście oznacza śmierć konserwatyzmu

Robert Kuraszkiewicz 15

Pokraczna apokalipsa czy żydowski „Władca Pierścieni”?

Michał Chudoliński 16

Nowe wojny o światową gospodarkę.

Skąd przyjdzie kryzys?

Robert Kuraszkiewicz

W latach 80-tych działacz opozycji antykomunistycznej

w Ruchu Młodzieży Niezależnej i Ruchu Młodej Polski,

jeden z założycieli Zjednoczenia Chrześcijańsko Narodowego,

publicysta, przedsiębiorca i menadżer

Zakończenie epoki globalizacji kosztowej jest początkiem nowej ery konkurencji. Dominować w niej będą Stany Zjednoczone i Chiny. Przegrywa Rosja, spore kłopoty będzie miała też Europa

W 1998 roku ukazało się pierwsze wydanie książki Daniela Yergina i Josepha Stanislawa pt. „Wielkie bitwy o światową gospodarkę”. Została ona napisana w szczytowym momencie „końca historii” i u progu wejścia w najbardziej intensywną fazę globalizacji, wkrótce przed przyjęciem Chin na uprzywilejowanych warunkach do Światowej Organizacji Handlu. Stany Zjednoczone wydawały wówczas na zbrojenia tyle, co reszta świata, a konsensus waszyngtoński królował na globalnych rynkach. W USA dominowało przekonanie, że najlepszą receptą na integrację rosnącej chińskiej potęgi jest włączenie jej w globalny obieg gospodarczy, bo przecież bogacąca się klasa średnia zażąda wraz z upływem czasu wolności politycznych i liberalnej demokracji jako systemu politycznego. W tym czasie, kiedy wszystko wydawało się oczywiste, Yergin i Stanislaw rozważali temat bitew o światową gospodarkę. Analizowali je w dwóch wymiarach: po pierwsze w wymiarze sporu keynesistów z Miltonem Friedmanem na poziomie idei, a po drugie – w wymiarze konfliktów politycznych, które fundamentalnie wpływały na decyzje gospodarcze. Z analizy tej płynie taki wniosek, że nie istnieje żaden idealny i obiektywny model gospodarczy, a polityka jest czynnikiem dominującym nad gospodarką. Doskonale widzimy to dzisiaj, kiedy jesteśmy w fazie nowych bitew o światową gospodarkę. Modelowe myślenie o systemie ekonomicznym przeplata się z bieżącą polityką, determinującą decyzje dotyczące gospodarki. Pola starcia pozostają podobne jak w przeszłości, ale są korygowane poprzez rozwój technologiczny i zmieniające się potencjały największych światowych graczy. Najważniejsze z nich to: rola dolara jako globalnej waluty rezerwowej w świecie wielobiegunowym, dostawy energii w trakcie przechodzenia na gospodarkę zdekarbonizowaną oraz rozwój nowych technologii cyfrowych i energetycznych.

Ku nowemu systemowi… i kryzysowi

Jeżeli mielibyśmy szukać momentu początkowego budowy nowego systemu światowej gospodarki, to zdecydowanie byłby to okres pandemii COVID-19. Rosyjska agresja na Ukrainę przyspieszyła tylko ten proces. Przed pandemią w elitach zachodnich narastało przekonanie, że korzyści z globalizacji rozkładają się nierównomiernie, czyli zbyt korzystnie dla Pekinu. Nie można było zamykać oczu na to, że Pekin, korzystając z otwartości globalnej gospodarki, gra nieuczciwie, wymuszając między innymi transfer technologii i wspierając finansowo swoje przedsiębiorstwa. Pandemia ukazała skalę uzależnienia od Chin w wielu sektorach gospodarki i ich narastającą asertywność polityczną. Antychińskie działania Trumpa oznaczały zakończenie globalizacji, jaką znaliśmy od zakończenia zimnej wojny. Nie oznacza to, że światowa gospodarka wraca w stare koleiny, raczej poszukuje nowych kierunków rozwoju. Wojna przyspieszyła ten proces.

Od wielu miesięcy trwa poszukiwanie źródeł nadchodzącego kryzysu gospodarczego. Zazwyczaj kryzys zaczynał się od załamania któregoś z segmentów świata finansów, lub związany był z cyklem surowcowym, który przeradzał się w supercykl. Po zapaści finansowej z lat 2008-09 w świecie panowała niska inflacja, a czasami nawet deflacja, i ekstremalnie niskie stopy procentowe. Miały one przyczyniać się do wspierania rozwoju gospodarczego. Strach (nieważne w tej chwili, jak bardzo uzasadniony) przed nieobliczalnymi skutkami pandemii doprowadził do zamknięcia gospodarek i eksperymentu ekonomicznego, polegającego na przekazywaniu pieniędzy z budżetów państw bezpośrednio obywatelom i firmom. Banki centralne dodatkowo dostarczały płynność sektorowi finansowemu. To wszystko doprowadziło do ekspansji monetarnej, czasami popieranej również ekspansją fiskalną w postaci obniżek wielu podatków w celu ratowania gospodarki przed upadkiem. W związku z tym, że przez dłuższy czas nie pojawiała się inflacja, rozwijały się koncepcje takie jak Nowa Teoria Pieniądza, według której w nowoczesnej gospodarce państwa dysponujące suwerenną kontrolą nad pieniądzem fiducjarnym mogą emitować jego dowolną ilość. W związku z tym, że pieniądz de facto służy obsłudze transakcyjnej gospodarki, inflacja się nie pojawi. Kiedy kończyła się pandemia i gospodarki wracały do swojego normalnego funkcjonowania – wybuchła wojna, a wraz z nią znacząco wzrosły surowców energetycznych. Oba te czynniki spowodowały, że inflacja w krajach Zachodu pojawiła się w dawno niewidzianej wysokości, a nowe teorie pieniądza zostały odesłane do lamusa. Inflacja wymusiła podnoszenie stóp procentowych przez banki centralne. Trudności z dostosowaniem się banków i innych instytucji finansowych do wysokich stóp procentowych są dzisiaj główną przyczyną potencjalnego kryzysu. Nadpłynność sektora i brak możliwości lokowania w inne instrumenty finansowe spowodowały, że instytucje te po prostu obejmowały instrumenty dłużne emitowane przez państwa i banki centralne. Powstało w ten sposób błędne koło. W związku z tym, że praktycznie wszystkie tego rodzaju instrumenty są oparte na stałej stopie procentowej, zmiany stóp i negatywne wyceny powodują, że banki wpadają w straty. Dlatego eksperci „The Economist” twierdzą, że najgorsze, co może obecnie spotkać sektor finansowy w USA to wysoki wzrost gospodarczy wraz z wysoką inflacją, ponieważ wymusi to dalsze podnoszenie stóp i spadek cen papierów wartościowych o stałym oprocentowaniu, czyli powiększanie strat przez banki.

W USA depozyty klientów są gwarantowane przez Federal Deposit Insurance Corporation do wysokości 250 tys. dolarów. W związku z tym banki, które mają wielu bogatych klientów z wyższymi depozytami, są szczególnie narażone na ich odpływ. Taka sytuacja miała miejsce w przypadku Silicon Valley Bank. Powiększająca się strata wynikająca z negatywnej wyceny papierów wartościowych doprowadziła do wycofywania większych depozytów, co prowadziło do utraty płynności i ryzyka upadłości banku. W tej sytuacji Janet Yellen, amerykańska sekretarz skarbu, czyli minister finansów, ogłosiła, że w ramach „systemic risk exception” w Silicon Valley Bank oraz w będącym podobnej sytuacji Signature Bank wszystkie depozyty podlegają gwarancji FDIC. Problem polega na tym, że FDIC dysponuje kapitałem w wysokości jedynie 130 mld dol., czyli zaledwie 0,7% wszystkich depozytów. Dodatkowo ponad 40% depozytów w amerykańskim systemie bankowym ma wartość ponad 250 tys. dol., a więc nie podlega formalnym gwarancjom. Administracja i analitycy uspokajają, że sytuacja jest pod kontrolą. Amerykańskie banki są w trakcie publikowania raportów kwartalnych. Powinniśmy więc już wkrótce zobaczyć, czy problem dotyczy kilku banków, czy ma charakter dużego ryzyka systemowego. Podobnie problem wygląda w bankach europejskich, ponieważ mechanizm jest z grubsza podobny. Nadzieją na to, że nie dojdzie do większych problemów, jest spadająca inflacja, która pozwoli przynajmniej zatrzymać dalsze podnoszenie stóp procentowych przez banki centralne.

Chiny, Bliski Wschód i Południe

Innym globalnym zagrożeniem wciąż pozostaje zadłużenie chińskiego sektora nieruchomości i rządów regionalnych. Jak zawsze problemem w przypadku Chin pozostaje wiarygodność danych. Oficjalnie inflacja wynosi zaledwie 0,7%, a wzrost gospodarczy – ok. 4,5%, co jest pozytywnym zaskoczeniem po zakończeniu covidowej izolacji. Niezależnie od zjawisk kryzysowych, trwa zmiana pozycji dolara jako podstawowej waluty rezerwowej. Dzisiaj około 60% rezerw walutowych nadal jest utrzymywanych w dolarze. Wojna i zmiany geopolityczne przyspieszyły jednak proces zastępowania dolara w niektórych transakcjach. Chiny prowadzą politykę zwiększania wymiany handlowej w swojej walucie i z różnych powodów osiągają w tym sukces. Rosja, zwiększając swój handel z Chinami, nie za bardzo ma wyjście i handel rozlicza w juanach, a z Indiami – w rupiach. Część rezerw walutowych Bank Rosji również utrzymuje w chińskiej walucie przy pełnej już rezygnacji z dolara. Rezerwy dolarowe Moskwy zostały zajęte w ramach sankcji z początku wojny. Chiny podpisały również porozumienia o rozliczaniu w juanie dwustronnego handlu z Arabią Saudyjską, Iranem oraz Brazylią. Widać w tym przemyślaną strategię wprowadzania własnej waluty jako zastępującej dolara w transakcjach dwustronnych. Daleko jeszcze do pełnego umiędzynarodowienia juana, ponieważ wymagałoby to zbudowania globalnie dostępnych zasobów tej waluty i poddania jej warunkom rynkowym, czego Pekin nie chce. Inne państwa poza tym na razie nie wykazują chęci do prowadzenia handlu w chińskiej walucie ze stronami trzecimi między innymi z powodu braku płynności.

Ciekawe zjawisko obserwujemy również w arabskich krajach Zatoki Perskiej, które są największym finansowym beneficjentem wojny. Wysokie ceny surowców spowodowały, że osiągnęły one dodatkowe dochody w wysokości ponad 200 mld dol. Nie lokują tych środków, tak jak to było we wcześniejszych okresach, w obligacjach amerykańskich bądź europejskich, ale inwestują we własnych państwach i lokują środki w regionie, np. w Egipcie czy w Turcji. Jakkolwiek są one nadal utrzymywane w dolarze, to zmniejsza to możliwości wpływu Waszyngtonu. Zapewne między innymi właśnie z powodu zmniejszonego popytu kurs amerykańskiej waluty utrzymuje się na niskim poziomie. Kraje Globalnego Południa szukają już alternatyw wobec lokowania wszystkich zasobów w dolarze i coraz częściej akceptują wymianę handlową we własnych walutach. Państwa te – często autorytarne – obawiają się, że w sytuacji kryzysu politycznego ich środki ulegną zablokowaniu, tak jak było to w przypadku Rosji. Dlatego z Waszyngtonu płyną uspokajające głosy, że nie ma możliwości użycia zajętych rezerw Banku Rosji na poczet ewentualnych odszkodowań dla Ukrainy. Środki te po okresie zamrożenia powinny wrócić do dyspozycji właściciela.

Nieudany szantaż Putina

Przystępując do wojny, Putin liczył na to, że szantaż surowcowy zniechęci państwa europejskie do popierania Ukrainy. Tak się jednak nie stało, prezydent Rosji chciał więc doprowadzić do kryzysu energetycznego. Miał nadzieję, że braki w paliwach kopalnych i ich wysokie ceny doprowadzą do kryzysu ekonomicznego, a następnie społecznego w Europie. Jakkolwiek Europa ponosi największe koszty prowadzenia wojny w Ukrainie ze strony Zachodu, to jednak atak Putina się nie powiódł. Światowa gospodarka nie jest dzisiaj zagrożona kryzysem energetycznym wynikającym z polityki Moskwy. Relatywnymi beneficjentami tej sytuacji są – w kolejności: kraje Zatoki Perskiej, Chiny i Indie, a także – z innych przyczyn – Stany Zjednoczone. Największe koszty ponosi Europa, ale rosyjski szantaż nie zniszczył jej gospodarki i przyspieszył tylko transformację energetyczną, która jeszcze bardziej odetnie Rosję od dochodów.

Gaz nie był największym źródłem dochodów walutowych dla Rosji, ale miał zdecydowanie większą rentowność niż ropa. Poza tym Rosjanie zakładali, że nie ma możliwości zastąpienia rosyjskich dostaw innymi gazociągami, więc Europa padnie. Z drugiej strony nie ma fizycznych możliwości istotnego zwiększenia dostaw ze strony Rosji na kierunkach innych niż europejskie. Dlatego eksport gazu z Rosji w 2023 roku spadnie do poziomu 136 mld m3 z ponad 241 mld w roku 2021. Jeszcze w zeszłym roku Rosjanie palili we flarach ogromne ilości gazu, którego nie byli w stanie wyeksportować. W tym roku będą musieli istotnie zmniejszyć produkcję, a za kilka lat Stany Zjednoczone zastąpią Rosję jako największy eksporter gazu na świecie. Chiny nie są ratunkiem, ponieważ Xi Jinping niechętnie patrzy na budowę Siły Syberii II – dlatego, że zbytnio uzależniłoby to jego kraj od rosyjskiego importu. Eksport do Chin nie może w żaden sposób zastąpić Rosji rynku europejskiego. Dlatego pozostaje im rozbudowa potencjału LNG w ramach budującego się rynku globalnych dostaw tego surowca. Ale do tego potrzebny jest zachodni kapitał, a przede wszystkim technologie, których obecnie Rosja nie ma. Przede wszystkim na w pełni globalnym rynku LNG Rosja straci pozycję strony dyktującej warunki.

Po europejskim embargu i wzroście cen na świecie, również rynek ropy wskazuje na tendencje stabilizujące ze szkodą dla Rosji. Rynek ropy i paliw z niej pochodzących ma charakter globalny i po okresie wstrząsów zawsze dąży do równowagi. Po szokowym wzroście cen w zeszłym roku następuje stabilizacja. Ogromną rolę w tym odegrała modyfikacja sankcji nałożonych na Rosję. Po krótkim okresie wahań, państwa G7 zaproponowały mechanizm „price cap” (pułapu cenowego). Cena na poziomie 60 dol. miała zachęcić Rosję do eksportu, ograniczyć jej dochody, ale zapewnić podaż na światowych rynkach. Mechanizm ten się sprawdził. Rosja zmniejszyła swoją produkcję o 500 tysięcy baryłek dziennie, bo i tak nie miała gdzie tej ropy sprzedać. Państwa OPEC starają się wykorzystać sytuację i dorzuciły swoje ograniczenia produkcji w celu uzyskania wyższych cen. Po krótkim okresie wzrostu, ceny stabilizują się w okolicach 80 dol. za baryłkę, a Rosja osiąga średnią cenę poniżej 60 dol. Dzisiaj większy wpływ na ceny ropy mają szacunki dotyczące chińskiego wzrostu gospodarczego i stanu amerykańskiej gospodarki niż szantaż Putina. Ograniczenia w eksporcie rosyjskich paliw kopalnych powodują, że dochody Moskwy spadają i nie zapewniają bieżącego finansowania wojny. Już od końca ubiegłego roku Rosja musi zużywać na to swoje uzbierane wcześniej fundusze.

Wojna technologiczna z Chinami

Rosja jako podmiot będzie więc odgrywała coraz mniejszą rolę w tworzeniu się nowej gospodarki światowej. Z perspektywy amerykańskiej potwierdziła tylko swoje słabości. Inaczej jest z Chinami. Trump rozpoczął ograniczanie wpływu Chin, a Biden tę politykę kontynuuje. Na tym etapie ograniczanie wpływu Chin nie będzie miało postaci pełnowymiarowej wojny handlowej. Wszyscy straciliby na takiej wojnie za dużo, a zwłaszcza Stany Zjednoczone. Precyzyjne uderzenia mają pozbawić Chiny potencjału w wyścigu technologicznym. Najlepszym przykładem są półprzewodniki – wół roboczy albo maszyna parowa gospodarki XXI wieku. Chiny są obecnie największym ich producentem na świecie, ale nie potrafią wytwarzać między innymi najbardziej zaawansowanych chipów graficznych, niezbędnych np. do rozwoju sztucznej inteligencji. Dlatego Waszyngton buduje koalicję państw, które mają (bądź już to zrobiły) wstrzymać eksport do Chin najnowocześniejszych układów scalonych. Krytyczną wręcz rolę odgrywa w tym procesie holenderska firma ASML, która jako jedyna potrafi produkować urządzenia zdolne do „nadrukowywania” takich układów na niewyobrażalnie małych płytkach wielkości 2 nanometrów. To już jest technologiczna ściana, którą potrafi przełamać tylko technologia kwantowa. Firma i rząd holenderski zgodziły się pod presją amerykańską wdrożyć embargo na eksport tych urządzeń do Chin.

Z drugiej strony Stany, a za nimi i Europa, wdrażają programy rządowego wsparcia dla technologii przyszłości. W USA jest to Chips and Science Act oraz Inflation Reduction Act, a w Unii przyjęty niedawno European Chips Act oraz pakiety wsparcia dla rozwoju technologii energetycznych. Zachód chce w ten sposób odzyskać pozycję lidera w dziedzinie najbardziej zaawansowanych technologii. Strategia polega również na tym, aby zbudować cały ciąg technologiczno-surowcowy, który będzie pod własną kontrolą i będzie niezależny od Chin. Dlatego pojawiają się nowe projekty wydobywcze dotyczące kobaltu i litu, a przede wszystkim – poszukiwania metali ziem rzadkich, gdyż w tym zakresie Chiny wciąż mają pozycję niekwestionowanego lidera. Mówiąc w skrócie; w zamyśle Waszyngtonu Stany Zjednoczone nie zamierzają prowadzić pełnej wojny handlowej, ale zagwarantować sobie pozycję lidera w najnowszych technologiach wraz z ich pełnym zapleczem surowcowym. I to jest kwintesencja kolejnego etapu rozwoju gospodarki światowej. W związku z tym, że następuje świadoma rezygnacja z najtańszych źródeł dostaw – musi być drożej. Aby technologie były konkurencyjne, muszą powstać strefy handlu – na tyle duże, by zapewnić efektywność ekonomiczną, strategiczną kontrolę i na tyle zdeterminowane, by nie wpuszczać tańszej konkurencji ze strony Chin. I tutaj pojawia się największe zagrożenie dla Unii Europejskiej. Stany Zjednoczone uważają bowiem, że jako podstawowa strefa ekonomiczna wystarcza im Ameryka Północna. Pakiety ustaw, wspierające najnowsze technologie, nie uwzględniają interesów Starego Kontynentu. Owszem, firmy europejskie mogą z nich skorzystać, ale pod warunkiem przeniesienia się na kontynent północnoamerykański. Zapowiada nam się więc transatlantyckie rozdzielenie (decoupling).

Aby zachować kontrolę, ale jednocześnie osiągać ekonomiczny efekt skali na świecie, powstają i rozwijają się regionalne strefy wolnego handlu, takie jak RCEP (Regional Comprehensive Economic Partnership) i CPTPP (Comprehensive and Progressive Trans Pacific Partnership) w Azji, Afrykańska Kontynentalna Strefa Wolnego Handlu w Afryce, MERCOSUR w Ameryce Płd. i Porozumienie USA-Kanada-Meksyk (dawna NAFTA) w Ameryce Płn. Strefy te będą odgrywały coraz większą rolę w gospodarce światowej. Aby odnaleźć się po brexicie w tworzącym się porządku światowej gospodarki, Wielka Brytania przystąpiła do CPTPP – i to, a nie stary Commonwealth, będzie główne odniesienie dla jej polityki gospodarczej.

Zakończenie epoki globalizacji kosztowej i wiary w samoczynne zwycięstwo konsensusu waszyngtońskiego jest początkiem nowej ery konkurencji między państwami funkcjonującymi w obszarach większych stref ekonomicznych. W związku z tym, że czynniki polityczne będą przeważały nad czynnikami ekonomicznymi, wzrośnie znaczenie rządów, które będą starały się zdobyć przewagę w najnowocześniejszych technologiach. Największe państwa będą starały się zbudować cały ciąg technologiczno-surowcowy w obszarze własnych stref. Stany Zjednoczone mają wszystkie dane, żeby pozostać największą i najważniejszą gospodarką światową. Ich udział w światowej gospodarce według nominalnego PKB wcale się nie zmniejszył w ostatnich 30 latach. Struktura demograficzna USA nadal będzie najbardziej sprzyjać rozwojowi gospodarczemu.

Wydarzeniem bez precedensu jest na pewno pojawienie się unikalnego konkurenta w postaci Chin. Konkurencja chińska doprowadzi do wyścigu technologicznego – również w zakresie technologii kosmicznych, militarnych i broni nuklearnej. Wielobiegunowość świata i wielkość gospodarki chińskiej mogą wpłynąć na podważenie fundamentu amerykańskiej siły ekonomicznej, czyli dolara jako podstawowej waluty w tworzeniu rezerw i handlu międzynarodowym. Geopolityczne znaczenie paliw kopalnych będzie z czasem malało, chociaż nadal wielkie korzyści z produkcji ropy i gazu będą odnosiły państwa arabskie z Zatoki Perskiej. Europa przetrwała szantaż surowcowy Putina, ale będzie miała problem w dotrzymaniu kroku USA i Chinom w wyścigu technologicznym. Tym bardziej że Stany nie uważają powołania transatlantyckiej strefy wolnego handlu za zgodne z ich interesem – nawet w zakresie najnowszych technologii. Wreszcie, w efekcie wojny Rosja straciła swoje ostatnie efektywne narzędzie w walce o globalne wpływy gospodarcze, czyli dysponowanie paliwami kopalnymi. Ich znaczenie w związku ze zmianami technologicznymi będzie malało, a sankcje i logistyczne kłopoty Moskwy powodują spadek rentowności, ograniczenie popytu i degradację technologiczną sektora paliw kopalnych w Rosji.

Czarne chmury nad światową gospodarką. Tym razem Chiny nie pomogą

prof. Kazimierz Dadak

Profesor ekonomii i finansów (Hollins University). Główne obszary zainteresowań naukowych: europejska integracja gospodarcza, makroekonomia porównawcza, polityka pieniężna, ekonomiczna i polityczna transformacja Europy Środkowo-Wschodniej po 1989 r. oraz historia gospodarcza Polski

Stan finansów publicznych największych gospodarek zachodniego świata jest fatalny. Wysokość zadłużenia USA jest większa niż po zakończeniu II wojny światowej. W grze są czynniki polityczne i skłonność elit do rozdawnictwa

Od ponad roku trwa wojna rosyjsko-ukraińska. W rzeczy samej jest to bardziej starcie pomiędzy Rosją i USA, czy też – szerzej – NATO. Nie trzeba przypominać, że Rosja i USA posiadają zdecydowanie największe arsenały atomowe; z tego powodu jest to wydarzenie o światowym znaczeniu. Każdy konflikt, szczególnie pomiędzy takimi potęgami, niesie w sobie wielkie ryzyko. Nikt nie jest w stanie przewidzieć, czy nie dojdzie do eskalacji i bezpośredniego starcia rosyjsko-amerykańskiego. Dlatego działania na wschodzie Ukrainy mają istotny wpływ na sytuację gospodarczą na całym świecie, bo podwyższone ryzyko nie sprzyja podejmowaniu decyzji o inwestowaniu.

Na szczęście rosyjska napaść ma dużo mniejszy wpływ na stan europejskiej gospodarki, niż zapowiadało się to latem zeszłego roku. Szantaż gazowy nie wypalił. Owszem, niemały wpływ na to zjawisko miała łagodna zima, niemniej okazało się, że niemiecka gospodarka nie była aż tak bardzo zależna od dostaw ze wschodu, jak głosili niektórzy pesymiści. Niemniej, zerwanie wielu połączeń gospodarczych pomiędzy Europą i Rosją odbija się ujemnie na tempie wzrostu gospodarczego na Starym Kontynencie. Niemcy zanotowały drugi kwartał ujemnego wzrostu, więc zgodnie z definicją ich gospodarka jest w stanie recesji. Spadki PKB są płytkie (0,3% w I kwartale bieżącego roku i 0,5% w IV kwartale roku ubiegłego), więc nie ma mowy o ekonomicznej zapaści.

Mniej globalizacji

Gorąca wojna nakłada się na trwającą od szeregu lat nową zimną wojnę, tę pomiędzy Chinami i USA. W tym przypadku od wojny celnej strony przeszły do wojny handlowej, zwłaszcza w zakresie najbardziej zaawansowanych technologii. W komunikacie z ostatniego szczytu grupy G7 znajdujemy uspokajające zapewnienie, że Zachodowi nie chodzi o „odłączenie” (decoupling) jego gospodarek od chińskiej, tylko o zmniejszenie stopnia ryzyka związanego z łańcuchami dostaw. Niemniej trend jest oczywisty, największe potęgi gospodarcze zakładają zmniejszenie poziomu wymiany handlowej, inwestycji międzynarodowych i powrót do protekcjonizmu. W teorii protekcjonizm ma obowiązywać tylko branże najbardziej istotne z punktu widzenia bezpieczeństwa kraju, ale praktyka pokazuje, że na ogół ma on szeroki zasięg. Ten fakt na pewno będzie mieć ujemny wpływ na tempo rozwoju gospodarczego w świecie.

Globalizacja, mimo wszelkich kłopotów z nią związanych, miała wielki pozytywny wpływ na rozwój gospodarczy i poziom życia w wielu krajach. Dzięki oparciu wymiany międzynarodowej na rachunku ekonomicznym cała gospodarka światowa szybciej się rozwijała. Odkryte jeszcze przez Davida Ricardo w XIX w. korzyści płynące z podziału pracy opartego na względnej przewadze kosztowej (zwanej również przewagą komparatywną, comparative advantage) zostały wykorzystane w dużo większym zakresie i skutkiem tego gospodarka światowa stała się bardziej wydajna. Odejście od globalizacji i powrót do protekcjonizmu spowoduje, że znaczna część tych pożytków zostanie zmarnowana, a co za tym idzie, ucierpi efektywność gospodarowania.

Pierwsze poważne skutki tego stanu rzeczy są już widoczne gołym okiem. Z powodu ograniczeń w produkcji spowodowanych najpierw pandemią, a później wojną technologiczną, brakuje półprzewodników. Według niektórych szacunków, z powodu niedoboru tego kluczowego składnika produkcji, do końca tego roku firmy samochodowe wyprodukują 18 mln samochodów mniej, niż planowały.

Notowane w wielu państwach podwyższone tempo inflacji jest w niemałym stopniu skutkiem zimnej wojny. Chiny nie bez powodu zostały nazwane „fabryką świata” i wkładu tego kraju do światowej produkcji nie da się zastąpić w mgnieniu oka. Wytworzenie nowych łańcuchów dostaw – we własnym lub przyjaznym państwie – podniesie koszty produkcji, ponieważ w Azji robocizna jest nadal dużo tańsza. Tak więc amerykańskie i europejskie plany postulujące przenoszenie produkcji z Chin do własnego kraju z definicji oznaczają utratę efektywności gospodarowania. Dobitnie świadczą o tym subsydia idące w dziesiątki miliardów dolarów, które podatnicy tych państw będą musieli przekazać przemysłowi, aby plany te mogły być wcielone w życie.

Problemy natury politycznej

Ogólnie rzecz biorąc, w tej chwili nie mamy do czynienia z poważniejszymi kłopotami natury strukturalnej, brak jest stanu poważnej nierównowagi w poszczególnych branżach, czy regionach. W ostatnich latach, pomimo niekonwencjonalnej polityki pieniężnej (luzowania ilościowego), nie doszło do pojawienia się baniek spekulacyjnych, na przykład takich jakie miały miejsce na rynku nieruchomości w niektórych krajach anglosaskich przed bankructwem banku Lehman Brothers. Problemy wynikają z czynników politycznych. Właśnie czynniki polityczne powodują reakcje inwestorów, które są nieproporcjonalne w stosunku do skali kłopotów.

Doskonałym tego przykładem jest nadanie wielkiego rozgłosu bankructwu trzech średniej wielkości banków w USA. Wywołało to spekulacje na temat powtórki z roku 2008, tymczasem żaden z wielkich amerykańskich banków nie przeżywa najmniejszych kłopotów. W rzeczy samej, największy z nich, JPMorgan Chase, przejął upadły First Republic Bank i z tego powodu spodziewa się osiągnąć większe obroty i zyski. W USA nie mamy do czynienia z odpływem depozytów z systemu bankowego, tylko z takim zjawiskiem w przypadku banków średnich. Wkłady, które przekraczają 250 tys. dol., czyli wysokość, do której są ubezpieczone w systemie federalnym, są przenoszone do wielkich banków, co świadczy o zaufaniu do ich stabilności.

Jeśli chodzi o amerykański system finansowy, obecnie istnieje zagrożenie związane z pożyczkami udzielonymi na inwestycje w nieruchomości. Na skutek pandemii wiele przedsiębiorstw w większym stopniu zezwala na pracę zdalną i tym samym spadło zapotrzebowanie na biura, co może spowodować bankructwa, ale jest bardzo mało prawdopodobne, żeby zjawisko to mogło mieć charakter masowy.

Przejściowe trudności niektórych instytucji finansowych są wykorzystywane przez spekulantów giełdowych, którzy grają na bessę. Ten rodzaj spekulacji polega na sprzedaży akcji danej spółki, które są pożyczone, a nie nabyte. Tego typu strategia przynosi zyski tylko wówczas, jeśli cena sprzedanego waloru spada i gracz, który akcje sprzedał, odkupuje je po niższej cenie i zwraca właścicielowi. Normalnie jest to bardzo ryzykowne posunięcie, ponieważ przeciętnie ceny akcji idą w górę. Niemniej, w sytuacji, gdy na rynku panuje daleko idący pesymizm, mogą to być intratne transakcje.

First Republic Bank nie zdołał pozyskać dodatkowych funduszów właśnie na skutek zmasowanego ataku spekulantów, którzy spowodowali drastyczny spadek cen jego akcji. W tej chwili obiektem podobnego ataku jest firma znanego inwestora Carla Icahna. Hindenburg Research, „śledcza” firma finansowa, opublikowała raport, w którym wytyka Icahn Enterprises rzekome rozliczne przekłamania w księgowości mające na celu zawyżenie wartości jej majątku i rentowności. Uprzednio Hindenburg Research przyczynił się do ogromnych kłopotów jednego z największych konglomeratów hinduskich, Adani Group. W wyniku śledztwa przeprowadzonego przez parlament Indii Adani Group została oczyszczona z zarzutów podobnych do tych, o jakie jest obecnie posądzana firma Icahna.

Rozprzestrzenianie fałszywych wiadomości mających na celu obniżenie czy też podwyższenie ceny papierów wartościowych jest w USA nielegalne, niemniej bardzo trudno jest komuś udowodnić złą wolę. Stąd, ataki spekulacyjne związane z różnymi pogłoskami są na porządku dziennym. Gdyby nie zwiększony poziom ryzyka związany z czynnikami politycznymi, gorącą i zimną wojną, te przypadki nie byłyby w kręgu zainteresowania przeciętnych obywateli.

Finanse publiczne leżą

Główne zagrożenie dla ogólnoświatowej prosperity leży w stanie finansów publicznych największych gospodarek zachodniego świata. Na skutek krachu z 2008 r. i ostatniej pandemii niepomiernie wzrósł poziom zadłużenia sektora publicznego. Z tego powodu rządy wielu krajów mają mniejszą zdolność do sprostania kryzysom gospodarczym poprzez ekspansywną politykę fiskalną (wzrost wydatków państwa, obniżka podatków, albo kombinacje obu tych kroków). Tabela 1 obrazuje ogromny przyrost zadłużenia pomiędzy rokiem 2007 i 2021 (nie ma jeszcze danych dla wszystkich krajów za rok 2022) oraz skok w wielkości deficytów budżetowych (średnie dla lat 2005-2007 i 2019-2021) w czołowych potęgach gospodarczych OECD. Trzeba podkreślić, że OECD i na przykład Eurostat stosują inne metodologie badania poziomu zadłużenia państwa. Ta druga instytucja pomija niektóre kategorie długu i w związku z tym zaniża poziom zadłużenia.

Przytoczone dane wskazują na ogromny skok w obu interesujących nas kategoriach. Jedynie Niemcy i Korea Płd. zdołały utrzymać stosunkowo niski poziom zadłużenia i ustrzec się ogromnych deficytów budżetowych w obliczu pandemii. Natomiast wysokość zadłużenia USA (w stosunku do PKB) obecnie wynosi więcej niż po zakończeniu II wojny światowej. Wypada podkreślić, że ogromne deficyty budżetowe zostały zanotowane na przykład w okresie stosunkowo niskiego poziomu bezrobocia i solidnego tempa wzrostu PKB w roku 2021 (tabela 2).

Stopa bezrobocia nie była wysoka, dla całego OECD w latach 2005-2019 wyniosła średnio 7,0%. Tempo wzrostu gospodarczego był dużo powyżej długookresowego trendu – w latach 2000-2021 państwa OECD notowały wzrost PKB w przeciętnym tempie 1,9% rocznie. Zatem, z jednej strony wydatki państwa na programy pomocy społecznej winny być w najgorszym przypadku zbliżone do średniej wieloletniej, a z drugiej – przychody z podatków są solidne, więc należałoby się spodziewać niskiego poziomu deficytu budżetowego. Tymczasem, jak wykazują dane z tabeli 1, w większości państw deficyty budżetowe były nadzwyczaj wysokie. Świadczy to o nadmiernych wydatkach państwa, o skłonności polityków do wydawania pieniędzy podatnika pod byle pretekstem.

Wyzwania, przed jakimi stoją czołowe potęgi gospodarcze Zachodu, związane są z toczącymi się wojną rosyjsko-ukraińską i zimną wojną amerykańsko-chińską, a także z transformacją energetyczną, której koszty zamierzają ponieść wysoko rozwinięte kraje Zachodu, szczególnie UE. W tym kontekście rodzi się pytanie o zdolność wielu z tych państw do pozyskania funduszy w przypadku kolejnego potężnego wstrząsu gospodarczego. Jest to pytanie tym bardziej palące, że do niedawna Chiny były największym nabywcą amerykańskich rządowych papierów wartościowych i na skutek napięć w stosunkach amerykańsko-chińskich źródło to szybko wysycha.

Czas ryzyka

W ostatnich piętnastu latach gospodarka światowa przeszła przez dwa ciężkie wstrząsy. Na skutek tych zaburzeń istotnie wzrosło zadłużenie czołowych potęg gospodarczych Zachodu. W tej chwili świat stoi w obliczu kolejnych, tym razem politycznych wstrząsów, które rodzą obawy co do gospodarczej przyszłości. Mamy zatem do czynienia z równoczesnym występowaniem niekorzystnych trendów natury ekonomicznej i politycznej. Świat wkracza w okres cechujący się podwyższonym ryzykiem i pogarszającą się zdolnością rządów największych państw do zaradzania możliwym zaburzeniom gospodarczym. Po upadku Lehman Brothers kryzys został przezwyciężony dzięki współpracy amerykańsko-chińskiej, dziś na taki korzystny rozwój sytuacji liczyć nie można.

Na te niepokojące trendy w polityce międzynarodowej nakładają się budzące obawy zmiany w polityce wewnętrznej, które mają miejsce w wielu państwach – elity rządzące wykazują duże skłonności do rozdawnictwa. Dzięki tarczom antykryzysowym zrodziły się precedensy pozwalające rządzącym rozszerzać programy pomocy społecznej ponad to, co jest konieczne, żeby zaradzić palącym potrzebom. Widać to doskonale w naszym kraju, gdzie na przykład każdemu emerytowi, bez względu na poziom dochodów, wypłaca się już nie tylko 13, ale i 14 emeryturę, władze przyznają bony turystyczne, itd. Ponieważ podnoszenie podatków nie przynosi politykom popularności, programy te finansuje się w drodze zaciągania długu. Ten stan rzeczy doskonale obrazują dane zamieszczone w tabeli 1.

Obecnie w gospodarce światowej nie występują poważne stany nierównowagi. Niepokój budzą natomiast zjawiska o charakterze politycznym. Eskalacja napięć pomiędzy NATO i Rosją oraz pomiędzy USA i Chinami stwarza wiele punktów zapalnych, które mogą doprowadzić do nieobliczalnych konsekwencji. Z drugiej strony, w wielu państwach Zachodu poziom zadłużenia sektora publicznego osiągnął niepokojące rozmiary i rodzą się wątpliwości co do możliwości skutecznego stawienia czoła przyszłym kryzysom.

Iran na celowniku.

Jak izraelskie lobby wpływało na relacje Waszyngtonu z Teheranem

John J. Mearsheimer

Amerykański politolog, badacz i wykładowca akademicki, profesor Uniwersytetu w Chicago, zaliczany do szkoły realistycznej. Uważany za jednego z najsłynniejszych politologów świata. Twórca realizmu ofensywnego.

Stephen Martin Walt

Profesor stosunków międzynarodowych w John F. Kennedy School of Government na Uniwersytecie Harvarda. Jest przedstawicielem neorealistycznej szkoły myślenia o stosunkach międzynarodowych

Izrael i jego lobby starają się zapobiec zmianie kursu przez Stany Zjednoczone i wyciągnięciu ręki w kierunku Teheranu. W zamian dążą do realizacji coraz bardziej agresywnej i nieproduktywnej polityki. Fragment książki „Izraelskie lobby a polityka zagraniczna USA”

Relacje pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Iranem nie są najlepsze od 1979 r., kiedy to w wyniku rewolucji powstała Islamska Republika. Biorąc pod uwagę zaangażowanie Stanów Zjednoczonych w Iranie, a w szczególności zamach stanu w 1953 r., który dał władzę szachowi Mohammadowi Rezie Pahlawiemu, a także poparcie nowego reżimu dla licznych ruchów radykalnych, nie dziwi to, jak rzadko te dwa kraje ze sobą współpracowały, a jak często patrzyły na siebie z niechęcią. Iran stanowi o wiele większe wyzwanie dla Stanów Zjednoczonych i Izraela niż Syria. Zarówno Damaszek, jak i Teheran wspierają Hezbollah, Hamas i Islamski Dżihad, oba też są wrogo nastawione wobec Al-Kaidy. Oba posiadają broń chemiczną, a być może także biologiczną, aczkolwiek nie ma na to przekonujących dowodów. Między Syrią a Iranem istnieją jednak trzy fundamentalne różnice.

Trzy problemy z Iranem

Po pierwsze, Iran dąży do opanowania technologii dającej dostęp do energii jądrowej, co pozwoliłoby mu na budowę broni atomowej w dowolnym momencie. Rozwija też rakiety, które mogłyby dostarczyć głowice nuklearne na terytorium swoich sąsiadów, także Izraela. Dlatego też Izraelczycy często odnoszą się do Iranu jako do „zagrożenia egzystencjalnego”. W najbliższej przyszłości Iran nie będzie w stanie uderzyć na amerykańskie ziemie za pomocą rakiet uzbrojonych w głowice jądrowe, jednak broń, którą aktualnie rozwija, będzie mogła zostać wykorzystana przeciwko amerykańskim wojskom stacjonującym na Bliskim Wschodzie i w Europie.

Po drugie, niektórzy przywódcy irańscy, a w szczególności prezydent Mahmud Ahmadineżad, wypowiadali niezwykle niepokojące stwierdzenia na temat Holocaustu oraz prawa Izraela do istnienia. Nawet jeśli jego słowa wzywające do tego, by Izrael „zniknął ze stronic czasu” (lub też „zniknął z kart historii”), często bywają źle tłumaczone jako nawoływanie do fizycznego zniszczenia tego kraju (np. by „zmieść go z mapy”), to wciąż są to oburzające poglądy, które z pewnością nie podobają się Izraelczykom, a także ludziom innych narodowości. To, że Iran sponsorował w grudniu 2006 r. konferencję o Holokauście, na której występowali znani kłamcy oświęcimscy oraz inni zdyskredytowani radykałowie, tylko podkreśliło ogólnoświatowe obawy na temat jego intencji.

Po trzecie, Iran jest jednym z najpotężniejszych muzułmańskich krajów w Zatoce Perskiej, z potencjałem zdominowania tego bogatego w ropę naftową regionu. Problem ten nabrał szczególnego znaczenia w świetle tego, co stało się z Irakiem po amerykańskiej inwazji w marcu 2003 r. Irak od zawsze był głównym wrogiem Iranu, jednak teraz pozostał zaledwie podzielonym, skłóconym wojną społeczeństwem, które nie jest w stanie stworzyć przeciwwagi dla Iranu. Iran kontaktuje się z głównymi frakcjami szyickimi w Iraku, co daje mu o wiele większy wpływ na ten kraj niż wtedy, gdy w Bagdadzie urzędował Saddam Husajn. Ta dramatyczna zmiana w układzie sił sprawia, że wiele osób uważa Iran za „zwycięzcę w wojnie w Iraku”. Naturalnie, przewaga Iranu uwydatniłaby się jeszcze bardziej, gdyby zdobył broń atomową.

Iran w szachu

Umacnianie się Iranu nie służy interesom Stanów Zjednoczonych, które od dawna starają się zapobiec dominacji jednego kraju nad całym regionem Zatoki Perskiej. To właśnie dlatego administracja Reagana poparła Saddama w latach osiemdziesiątych, gdy wydawało się, że to Iran może odnieść zwycięstwo w krwawej wojnie, którą toczyły między sobą te kraje. Stanom Zjednoczonym zależy też na powstrzymaniu Iranu przed zdobyciem dostępu do arsenału jądrowego. Izrael także jest przeciwny irańskiej dominacji w Zatoce Perskiej, ponieważ mogłoby to stanowić wielkie zagrożenie strategiczne. Perspektywa Iranu posiadającego arsenał atomowy jest najgorszym możliwym scenariuszem dla wielu izraelskich przywódców. Jednak Izrael nie jest jedynym krajem zaniepokojonym sytuacją Iranu. Wielu arabskich sąsiadów niepokoi się jego atomowymi ambicjami i rosnącymi wpływami w regionie. Obawiają się, że zbyt silny Iran mógłby zmuszać je do różnych rzeczy, a nawet wszcząć wojnę, tak samo jak zrobił to Husajn w sierpniu 1990 r., kiedy to najechał Kuwejt. Patrzą podejrzliwym okiem na Iran, jako że nie jest to kraj arabski, a perski, oraz dlatego, że chcą zachować równowagę pomiędzy sunnitami a szyitami w krajach islamskich. Iranem rządzi głęboko wierzący szyita, co niepokoi przywódców krajów sunnickich, takich jak Arabia Saudyjska, Kuwejt i Zjednoczone Emiraty Arabskie, którzy obawiają się rosnących wpływów szyickich w świecie arabskim. Po raz pierwszy to szyici rządzą Irakiem, a Hezbollah, szyicka organizacja, zyskała znaczne wpływy w Libanie zaraz po wojnie z Izraelem w 2006 r. Co gorsza, Teheran jest mocno powiązany z przywódcami irackimi i od dawna wspiera Hezbollah.

Stany Zjednoczone, Izrael, a także jego arabscy sąsiedzi, w tym wielu amerykańskich sojuszników w rejonie Zatoki Perskiej mają interes w tym, by Iran nie miał dostępu do broni nuklearnej, oraz by nie został regionalnym hegemonem. Waszyngton z pewnością trzymałby Iran w szachu, nawet gdyby Izrael nie istniał, aby zapobiec pobiciu lub zastraszeniu innych krajów przez Teheran. Wsparcie ze strony krajów arabskich ułatwiłoby utrzymanie równowagi sił w rejonie Zatoki Perskiej, a dostęp do tego wsparcia wymaga efektywnej strategii.

Przez ostatnie piętnaście lat Izrael i jego lobby pchały Stany Zjednoczone w kierunku nieodpowiedzialnej polityki wobec Iranu. To głównie one stoją za stwierdzeniami o likwidacji irańskich obiektów jądrowych za pomocą wojska, padającymi na Kapitolu i w administracji Busha. Niestety, retoryka ta utrudnia atomowe rozbrojenie Iranu. W latach dziewięćdziesiątych Izrael wraz ze swoimi amerykańskimi zwolennikami namawiał administrację Clintona do agresywnej polityki względem Iranu, mimo że Iran zainteresowany był poprawą relacji pomiędzy obydwoma krajami. Sytuacja powtórzyła się na początku kadencji Busha, a także w grudniu 2006 r., kiedy to Izrael wraz ze swoim lobby połączyły wysiłki celem podważenia rad udzielanych przez Iracką Grupę Badawczą dotyczących negocjacji prezydenta Busha z Iranem. Gdyby nie działania lobby, Ameryka niemal na pewno prowadziłaby inną, lepszą politykę względem Iranu. Relacje Stanów Zjednoczonych z Iranem pogarszają się również na skutek agresywnych działań Izraela na Palestyńskich Terytoriach Okupowanych. Utrudniają one współpracę Izraela z innymi krajami arabskimi. Był to główny powód, dla którego sekretarz stanu Condoleezza Rice rozpoczęła starania o arabsko-izraelski pokój w grudniu 2006 r. Wtedy to Arabia Saudyjska uznała, że nie może ustalić z Waszyngtonem efektywnej polityki wobec Iranu tak długo, jak sprawa palestyńska będzie powodować gniew mieszkańców krajów arabskich na Stany Zjednoczone. Jak mówiliśmy w rozdziale siódmym, jej wysiłki prawdopodobnie spełzną na niczym, jako że obecni rządzący Izraelem nie zamierzają zezwolić na utworzenie niezależnego państwa palestyńskiego, natomiast lobby utrudni Bushowi, a także każdemu innemu prezydentowi, zmianę tej sytuacji. Krótko mówiąc, to przez Izrael i jego amerykańskich zwolenników Stany Zjednoczone od początku lat dziewięćdziesiątych prowadziły nieskuteczną politykę względem Iranu. Poza tym sprawiły, że krajom, które działając w swoim interesie, mogłyby pomóc Waszyngtonowi, o wiele trudniej jest to zrobić.

Konfrontacja czy pojednanie?

Relacje Stanów Zjednoczonych z Iranem były znakomite od 1953 do 1979 r., kiedy sponsorowany przez Amerykanów szach został obalony, a do władzy doszedł islamski teokratyczny rząd ajatollaha Chomeiniego. Odtąd wzajemne stosunki były zdecydowanie wrogie. Od czasu upadku szacha także Izrael nie utrzymuje przyjaznych relacji z Teheranem. Jednak w latach osiemdziesiątych Iran nie zagrażał ani Stanom Zjednoczonym, ani Izraelowi, ponieważ zaangażowany był w długą i wyniszczającą wojnę z Irakiem. Aby zachować regionalną równowagę sił, Stany Zjednoczone musiały jedynie zadbać, aby wojna zakończyła się patem. Cel ten udało się osiągnąć poprzez doposażenie sił Saddama Husajna do tego stopnia, by mogły powstrzymać irańską armię na polu walki. Iran był wyczerpany wojną, która zakończyła się w 1988 r. i przynajmniej przez kilka następnych lat nie był w stanie bruździć w regionie. Co więcej, prawdopodobnie w wyniku tej wojny irański program atomowy zszedł na dalszy plan. Na początku lat dziewięćdziesiątych, kiedy pojawiło się więcej dowodów na nuklearne ambicje Teheranu, Izrael fundamentalnie zmienił swój sposób patrzenia na Iran. Izraelscy przywódcy zaczęli ostrzegać Waszyngton przed zagrożeniem, jakie Iran stanowił nie tylko dla nich samych, ale również dla Stanów Zjednoczonych. Nie hamowano się wtedy przed panikarską i agresywną retoryką na temat Iranu, głównie dlatego, że kraj ten czynił postępy na froncie jądrowym. Obecnie wielu ekspertów uważa, że jeśli nie zrobi się nic, aby obalić religijny reżim, zmienić jego ambicje bądź utrudnić mu osiągnięcie tego celu, Irańczycy w końcu zbudują broń atomową. Lobby zgodziło się ze stanowiskiem Izraela i zaczęło powtarzać jego ostrzeżenia na temat niebezpieczeństw wynikających z nuklearnego potencjału Iranu.

Izrael wraz ze swoim lobby jest zaniepokojony tym, że Iran wspiera Hezbollah, aprobuje sprawę Palestyńczyków, a do tego odmawia Izraelowi prawa do istnienia. Nie trzeba dodawać, że stwierdzenia padające z ust prezydenta Ahmadineżada tylko wzmacniają ten niepokój. Izrael i jego zwolennicy uważają, że polityka Iranu odzwierciedla głęboką ideologiczną niechęć żywioną wobec państwa żydowskiego, jednak tak naprawdę są to posunięcia taktyczne mające poprawić ogólną sytuację Iranu w regionie. W szczególności pomoc udzielana Hezbollahowi, a także wspieranie sprawy palestyńskiej pozwala na pozyskanie zwolenników w państwach arabskich i utrudnia zawiązanie koalicji wymierzonej w Iran, który jest krajem perskim. Jak wykazał specjalista do spraw Iranu Trita Parsi, jego zaangażowanie w sprawy Hezbollahu i Palestyńczyków zmieniało się z czasem i z reguły w odpowiedzi na poziom zagrożenia w otaczającym go środowisku. Relacje między religijnym reżimem Iranu a w gruncie rzeczy świecką OWP nie były ciepłe w latach osiemdziesiątych, a Iran poparł radykalne ugrupowania palestyńskie, takie jak Islamski Dżihad, dopiero gdy został wykluczony z Konferencji Madryckiej w 1991 r. w przededniu procesu pokojowego w Oslo.

To sprawiło, że Teheran zaczął dawać odpór temu, co słusznie uważał za próby izolowania go i odmówienia mu istotnej roli, jaką odgrywa w regionie, podejmowane przez Stany Zjednoczone. Dopiero wtedy wsparł organizacje ekstremistów, które także przeciwne były rozmowom w Oslo. Martin Indyk, osoba, która w tamtych latach wywarła znaczny wpływ na tworzenie amerykańskiej polityki zagranicznej, przypomniał sobie później, że Iran „miał interes w tym, by zakłócić proces pokojowy i tym samym odnieść zwycięstwo nad naszą polityką izolacji. To właśnie dlatego zaczął torpedować proces pokojowy”.

Można spotkać się z dwoma alternatywnymi podejściami do radzenia sobie z programem atomowym i regionalnymi ambicjami Iranu. Pierwsze, wyznawane przez Izrael i jego amerykańskich zwolenników, opiera się na przekonaniu, że Iranu nie da się powstrzymać, gdy uzyska on dostęp do broni jądrowej. Pogląd ten zakłada, że Teheran prawdopodobnie użyje broni nuklearnej przeciwko Izraelowi, bowiem irańscy przywódcy, wyznający apokaliptyczne poglądy na historię, nie obawiają się izraelskiego odwetu. Możliwe, że przekażą broń atomową terrorystom lub też sami użyją jej na terytorium Stanów Zjednoczonych, nawet jeśli takie działanie zakończyłoby się natychmiastową i potężną akcją odwetową. Dlatego też nie można pozwolić, by Iran uzyskał dostęp do arsenału nuklearnego. Izraelczycy chcieliby, aby problemem tym zajął się Waszyngton, jednak nie wykluczają możliwości rozprawienia się z Iranem przy pomocy IDF, w razie gdyby Amerykanów obleciał strach.

Podejście to zakłada również, że ugodowa polityka i pozytywne bodźce nie przekonają Iranu do porzucenia programu atomowego. Oznacza to, że Stany Zjednoczone powinny nałożyć na Iran sankcje, a być może nawet wszcząć wojnę prewencyjną, w razie gdyby Iran nie zrezygnował z aktualnego kursu. Aby ułatwić wywieranie presji na Iran, Izraelczycy, wraz ze swoim lobby, chcieliby widzieć liczne amerykańskie wojska stacjonujące na Bliskim Wschodzie, co kontrastowałoby z polityką prowadzoną przed rokiem 1990, kiedy to Stany Zjednoczone działały tak, aby zachować równowagę w regionie, trzymając swoje wojska za linią horyzontu. Przez ostatnie piętnaście lat ten agresywny pomysł na poradzenie sobie z irańskim programem atomowym rywalizował z inną strategią, która bardziej odpowiadała amerykańskim interesom narodowym. Z tego punktu widzenia, aczkolwiek lepiej byłoby dla Stanów Zjednoczonych, gdyby Iran nie posiadał broni jądrowej, nie ma powodów, by sądzić, że nawet w takich okolicznościach dałoby się zapobiec jego zapędom, podobnie jak miało to miejsce w trakcie zimnej wojny, gdy udało się pokonać Związek Radziecki. Zwolennicy tego podejścia przekonują, że najlepszym sposobem powstrzymania irańskiego programu nuklearnego jest rozwiązanie dyplomatyczne, które znormalizowałoby stosunki tego kraju ze Stanami Zjednoczonymi. Strategia ta wymaga rezygnacji z idei wojny prewencyjnej, ponieważ straszenie Iranu daje tylko większe powody jego przywódcom, by starali się o pozyskanie atomowego środka odstraszania. Irańczycy, podobnie jak Amerykanie i Izraelczycy, zdają sobie sprawę z tego, że broń jądrowa jest najlepszym środkiem obronnym dostępnym krajowi, który znajduje się na celowniku innego państwa. Jak pisał ekspert do spraw Iranu pracujący dla Rady Stosunków Międzynarodowych: „Irańskie ambicje atomowe nie wynikają z irracjonalnej ideologii, a z rozsądnej kalkulacji podpowiadającej, że państwo to potrzebuje nuklearnej broni odstraszającej, której mogłoby użyć przeciwko pojawiającym się zagrożeniom [...]. Przywódcy Iranu ewidentnie zdają sobie sprawę z tego, że są celem Waszyngtonu, i to właśnie taki odbiór sytuacji zachęca ich do przyspieszenia swego programu atomowego”.

Nieproduktywna agresja

Argumenty za konfrontacją podważa mało atrakcyjna perspektywa wojny prewencyjnej. Nawet jeśli Stanom Zjednoczonym udałoby się wyeliminować irańskie obiekty zaangażowane w produkcję broni jądrowej, Teheran z pewnością byłyby w stanie szybko je odbudować, przy czym tym razem Irańczycy postaraliby się je właściwie ukryć, rozproszyć i umocnić. Do tego, gdyby Stany Zjednoczone dokonały prewencyjnego ataku, Teheran odpowiedziałby wszelkimi dostępnymi siłami i środkami, napadając na konwoje naftowe w Zatoce Perskiej i używając swych znacznych wpływów w Iraku, by pogorszyć sprawę dla Amerykanów. Dodatkowo, Iran prawdopodobnie nawiązałby wtedy bliższe stosunki z Chinami i Rosją, co nie leży w amerykańskim interesie. Gdyby natomiast Waszyngton odrzucił ideę wojny prewencyjnej i rozpoczął rozmowy z Iranem, Teheran byłby bardziej skłonny pomóc Waszyngtonowi w walce z Al-Kaidą, załagodziłby sytuację w Iraku i pomógłby w stabilizacji Afganistanu. Zmniejszyłyby się także szanse na sojusz z Chinami lub Rosją.

Biorąc pod uwagę toksyczne relacje pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Iranem, nie można zagwarantować, że rezultatem wznowienia rozmów będzie umowa, na mocy której Iran porzuci swój program atomowy. W końcu, szansa na to, że Izrael zrezygnuje z własnego arsenału nuklearnego, jest bardzo mała, a irańscy przywódcy mogą uważać, że skoro państwo żydowskie posiada broń odstraszającą, to Teheran także powinien mieć do niej dostęp. Tak czy inaczej, takie podejście ma większe szanse powodzenia niż straszenie wojną prewencyjną, a nawet jeśli nie przyniesie pozytywnych rezultatów, Stany Zjednoczone zawsze mogą polegać na czynniku odstraszającym.

Można byłoby się spodziewać, że po piętnastu latach bezowocnych wysiłków włożonych w konfrontację z Iranem Stany Zjednoczone spróbują w jakiś sposób nawiązać z nim porozumienie. Ugodowa polityka ma wielu zwolenników w CIA, w Departamencie Stanu, a nawet w amerykańskich siłach zbrojnych, które nie wykazują entuzjazmu wobec perspektywy bombardowania atomowych instalacji Iranu. Pod koniec lutego 2007 r. londyński „Sunday Times” donosił, że „według dobrze poinformowanych źródeł, najstarsi rangą dowódcy wojskowi gotowi są złożyć rezygnację, gdyby Biały Dom zarządził atak na Iran”. Iran wielokrotnie wykazywał zainteresowanie porozumieniem, a jego przywódcy w ciągu ostatnich piętnastu lat wielokrotnie wyciągali rękę w kierunku Stanów Zjednoczonych w geście przyjaźni. Co ciekawe, Iran zadeklarował nawet, że gotów jest negocjować w sprawie swojego programu atomowego i wypracować zasady pokojowego współżycia z Izraelem.

Jednak pomimo tych obiecujących sygnałów, Izrael wraz ze swoim lobby ciężko pracował nad tym, aby zarówno administracja Clintona, jak i Busha nie próbowały osiągnąć porozumienia z Iranem, i na każdym kroku odnosił w tym względzie sukcesy. Niestety, było do przewidzenia, że to agresywne podejście nie spełni pokładanych w nim nadziei, a w jego wyniku Stany Zjednoczone znajdują się w o wiele gorszym położeniu, niż gdyby dążyły do porozumienia. W odpowiedzi na tę skompromitowaną strategię podnoszą się głosy, zarówno w Waszyngtonie, jak i poza nim, nawołujące do prowadzenia innej polityki względem Iranu. Zgodnie z wszelkimi oczekiwaniami, Izrael i jego lobby starają się zapobiec zmianie kursu przez Stany Zjednoczone i wyciągnięciu ręki w kierunku Teheranu. W zamian dążą do realizacji coraz bardziej agresywnej i nieproduktywnej polityki.

___

Śródtytuły pochodzą od redakcji.

Chaos w Pakistanie. Nowe kłopoty Erdoğana | Niezbędnik Zagraniczny NK 5-12.05.2023

dr Tomasz Gajewski

Politolog, doktor nauk humanistycznych, pracownik naukowy

Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach; analityk w Fundacji

Po.Int; specjalizuje się w studiach nad wpływem nowoczesnych

technologii oraz zmian klimatu na system międzynarodowy i globalne

środowisko bezpieczeństwa

Które afrykańskie państwo sprzedaje broń Rosji? Dlaczego zatrzymano byłego premiera Pakistanu? Skąd bierze się uraza Korei Płd. wobec Japonii?

Ukraina: sytuacja na froncie i poza nią. „Potrzebujemy jeszcze trochę czasu” – stwierdził prezydent Wołodymyr Zełenski, odnosząc się do wyczekiwanej kontrofensywy. Oświadczenie to odczytywane jest jako element studzenia oczekiwań w obliczu sukcesów, które siły ukraińskie odnoszą na froncie. W ostatnich dniach udało im się rozbić rosyjską brygadę w okolicach Bachmutu. Szef działającej w tym rejonie Grupy Wagnera, Jewgienij Prigożyn, który wielokrotnie oskarżał rosyjską armię o niewystarczające wsparcie dla swoich oddziałów najemniczych, powiedział, że rosyjska brygada opuściła swoje pozycje. Sytuacja w Bachmucie pozostaje jednak trudna dla broniących miasta ukraińskich żołnierzy. Do Ukrainy cały czas spływa zachodni sprzęt wojskowy. Oprócz nowego, ogłoszonego przez Stany Zjednoczone pakietu, wojska ukraińskie otrzymają także – po raz pierwszy – pociski manewrujące dalekiego zasięgu. Chodzi o pociski o niskiej wykrywalności Storm Shadow, które przekaże Wielka Brytania. Londyn przekazał, że Kijów nie będzie atakował za ich pomocą terytorium rosyjskiego. Moskwa zapowiedziała natomiast podjęcie „adekwatnych działań wojskowych” w odpowiedzi na informacje o nowej broni w ukraińskim arsenale. Rosja także pozyskuje uzbrojenie za granicą. Według źródeł amerykańskich rosyjski statek został załadowany bronią w Republice Południowej Afryki. Jeśli doniesienia te znajdą potwierdzenie, będzie to złamanie deklarowanej przez Pretorię neutralności.

W oczekiwaniu na zbliżający się kontratak Rosjanie intensyfikują ataki rakietowe i dronowe. Ministerstwo obrony w Moskwie poinformowało, że „rozpoczęło skoncentrowane uderzenie przy użyciu precyzyjnej broni dalekiego zasięgu, skierowanej przeciwko wrogim koszarom i magazynom amunicji”. W praktyce oznacza to ostrzał ośrodków miejskich. Według źródeł ukraińskich, systemy obrony przeciwrakietowej wykazują wysoką skuteczność. Rosyjski ostrzał artyleryjski w strefie przyfrontowej spowodował natomiast kolejne uszkodzenia ukraińskich sieci energetycznych. Siły rosyjskie planują tymczasem ewakuację ponad 3 tys. z obszaru, na którym znajduje się Zaporoska Elektrownia Atomowa. Według Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej może to spowodować „katastrofalny brak” personelu i zwiększyć ryzyko awarii w instalacji.

Parada wojskowa w Moskwie, Dzień Europy w Kijowie. We wtorek w Moskwie odbyła się parada wojskowa z okazji zwycięstwa w II wojnie światowej. W 10-minutowym przemówieniu przed Kremlem prezydent Władimir Putin ostrzegał przed „zachodnimi globalnymi elitami” i powiedział, że cywilizacja znajduje się w „decydującym punkcie zwrotnym”. „Prawdziwa wojna została rozpętana przeciwko naszej ojczyźnie” – stwierdził rosyjski przywódca. Po jego przemówieniu żołnierze maszerowali przez Plac Czerwony. Za nimi poruszały pojazdy opancerzone i międzykontynentalne pociski balistyczne. Parada była jednak znacznie krótsza i skromniejsza niż zwykle. Zamiast nowoczesnych czołgów, przez Plac Czerwony przejechał pojedynczy T-34 z czasów drugiej wojny światowej. Zwyczajowy przelot myśliwców został natomiast odwołany. Obawy związane z bezpieczeństwem po atakach i incydencie z dronami, które eksplodowały nad Kremlem w zeszłym tygodniu, spowodowały, że parady w niektórych miastach zostały ograniczone lub odwołane.

Tego samego dnia w Kijowie świętowano Dzień Europy. Do ukraińskiej stolicy przyjechała przewodnicząca Komisji Europejskiej, Ursula von der Leyen. Szefowa KE nazwała Ukrainę „bijącym sercem współczesnych wartości europejskich”. „Ukraina odważnie walczy o ideały Europy, które dziś świętujemy” – dodała. Państwa członkowskie Unii Europejskiej przeprowadziły tymczasem pierwszą dyskusję na temat propozycji nowych sankcji przeciwko Rosji. Byłyby one wymierzone w chińskie i irańskie firmy i zezwalały na ograniczenie eksportu do krajów trzecich, które wspierają Rosję. Niemcy miały przestrzec europejskich sojuszników przed zbyt radykalnymi krokami wobec Państwa Środka.

Kryzys polityczny i fala przemocy w Pakistanie. Zatrzymanie Imrana Khana wywołało w przemocy w dotkniętym wielowymiarowym kryzysem kraju. Były szef rządu jest oskarżony o przestępstwa korupcyjne. Toczy się przeciwko niemu ponad sto różnych postępowań sądowych. W większości przypadków grozi mu zakaz pełnienia funkcji publicznych. Była gwiazda krykieta została odsunięta od władzy w ubiegłym roku. Khan oskarża wojsko o spisek przeciwko sobie oraz o zabójstwo dziennikarza politycznego. Po zatrzymaniu doszło do starć jego zwolenników z siłami bezpieczeństwa. Zablokowali oni ulice w miastach i główne arterie drogowe, w tym w rodzinnym mieście Khana, Lahaur oraz w północno-zachodniej prowincji Chajber Pasztunchwa, gdzie policja zakazała zgromadzeń publicznych. Protestujący zablokowali również drogi w Karaczi, a policja użyła siły w stołecznym Islamabadzie. Mobilne usługi internetowe zostały zawieszone na polecenie ministerstwa spraw wewnętrznych. Ograniczony został dostęp do Twittera, Facebooka i YouTube’a. Aresztowano ponad 2000 osób. W czwartek pakistański Sąd Najwyższy podjął decyzję o zwolnieniu Khana z aresztu. Ocenia się jednak, że nie obniży to napięcia w Pakistanie, który przeżywa najgorszy kryzys gospodarczy od dziesięcioleci, z rekordowo wysoką inflacją i niewielkim wzrostem. Inflacja jest szczególnie wysoka w sektorze żywnościowym, gdzie sięga 40 proc. Dodatkowym problemem są skutki zeszłorocznych katastrofalnych powodzi. Obecny kryzys pogorszy warunki życia 220-milionowej populacji kraju. Nie można również wykluczyć kolejnego w trudnej historii będącego mocarstwem atomowym państwa przewrotu wojskowego.

Finisz kampanii wyborczej w Turcji. Nieoczekiwane wycofanie się jednego z kandydatów w wyścigu prezydenckim wzmocniło pozycję Kemala Kılıçdaroğlu, który jest najpoważniejszym konkurentem urzędującego szefa państwa, Recepa Tayyipa Erdoğana. Muharrem İnce z opozycyjnej Partii Ojczyzny zrezygnował ze startu, argumentując to brutalną kampanią fałszywych informacji. Ocenia się, że może to poprawić notowania Kılıçdaroğlu i zwiększyć jego szanse w niedzielnym głosowaniu. Badanie opinii publicznej przeprowadzone przez ośrodek Konda przed wycofaniem się İnce wykazało poparcie dla Erdoğana na poziomie 43,7 proc., a dla Kılıçdaroğlu – 49,3 proc. Wyniki sugerowały, że do rozstrzygnięcia wyborów potrzebna będzie druga tura, zaplanowana na 28 maja. „Możliwość wygranej Kılıçdaroğlu wzrosła wraz z wycofaniem się İnce. Nie zdziwiłbym się, gdyby zdobył 51 proc.” – powiedział Bekir Ağırdır z sondażowni Konda. Wybory są najpoważniejszym politycznym testem prezydenta Erdoğana. Zmaga się on ze spadkiem poparcia, będącym rezultatem problemów gospodarczych oraz konsekwencji katastrofalnego trzęsienia ziemi, które dotknęło Turcję na początku lutego.

Amerykańsko-chińskie rozmowy na wysokim szczeblu. Doradca ds. bezpieczeństwa narodowego, Jake Sullivan i wysoki rangą urzędnik chińskiego ministerstwa spraw zagranicznych, Wang Yi odbyli w tym tygodniu rozmowy w Wiedniu. To najnowszy sygnał złagodzenia napięć między mocarstwami. Spotkanie nie zostało nagłośnione przez Waszyngton i Pekin. Sullivan i Wang omówili „kluczowe kwestie” w stosunkach dwustronnych. Biały Dom określił dyskusje jako „szczere” i „konstruktywne”. W związku z nasileniem rywalizacji politycznej i wojskowej między Stanami Zjednoczonymi a Chinami amerykańscy urzędnicy i analitycy obawiają się, że brak stałego kanału komunikacji kryzysowej może spowodować, że względnie niewielkie nieporozumienie przerodzi się poważny kryzys, a nawet starcie zbrojne. Głównym argumentem na rzecz utrzymywania kanałów komunikacyjnych z Pekinem jest sukces podobnych, istniejących w czasie zimnej wojny między Waszyngtonem a Moskwą.

Stany Zjednoczone podpiszą pakt z Papuą-Nową Gwineą. Według informacji agencji Reuters, szczegóły porozumienia obronnego między oboma państwami zostały już ustalone. Ma ono zostać podpisane w czasie zbliżającej się wizyty prezydenta Joe Bidena w Port Moresby. Oddzielna umowa będzie zezwalać amerykańskiej Straży Wybrzeża na patrolowanie rozległej wyłącznej strefy ekonomicznej Papui-Nowej Gwinei z przedstawicielami papuaskich władz na pokładzie okrętów. Do wsparcia patroli wykorzystane zostaną systemy rozpoznania satelitarnego. Prezydent Biden odwiedzi stolicę Papui-Nowej Gwinei 22 maja w drodze na szczyt państw QUAD – Stanów Zjednoczonych, Japonii, Indii i Australii – w Sydney. Spotka się także z 18 przywódcami wysp Pacyfiku. Waszyngton stara się odwieść wyspiarskie kraje od zacieśnienia współpracy z Chinami. Stany Zjednoczone obiecały pakiet pomocy gospodarczej w wysokości 800 milionów dolarów. Musi on jeszcze zostać zatwierdzony przez Kongres. Niedawno otwarto amerykańskie ambasady na Wyspach Salomona i Tonga. Zgody na proponowane placówki dyplomatyczne na Vanuatu i Kiribati nie została jeszcze uzyskane. Osobiste spotkanie prezydenta Bidena z przywódcami państw Pacyfiku jest postrzegane w regionie jako ważny krok na drodze do odbudowy zaufania.

Amerykańsko-filipińskie plany działań na Morzu Południowochińskim. Waszyngton i Manila planują wspólne operacje patrolowe na strategicznym akwenie. Według zastrzegającego anonimowość dyplomaty mogą się one rozpocząć jeszcze w tym roku. We wspólnych patrolach mogą także wziąć udział okręty australijskiej marynarki wojennej. Informacja ta pojawiła się zaledwie kilka dni po opublikowaniu charakteru amerykańskich zobowiązań sojuszniczych wobec Filipin i warunków ich aktywowania. Relacje między Filipinami a Stanami Zjednoczonymi przeżywają ożywienie pod rządami następcy Rodrigo Duterte, Ferdinanda Marcosa Jr. Chiny kontrolują większość Morza Południowochińskiego. Roszczenia do niektórych jego części mają jednak także Wietnam, Malezja, Brunei, Filipiny i Tajwan. Przez strategicznie ważny dla światowego handlu akwen przepływają rocznie towary o wartości ponad 3 bilionów dolarów.

Tokio i Seul chcą wzmocnić współpracę. Prezydent Korei Południowej Yoon Suk-yeol obiecał pogłębienie współpracy w zakresie bezpieczeństwa i gospodarki z Japonią. Premier Fumio Kishida wyraził w Seulu współczucie dla Koreańczyków zmuszonych do niewolniczej pracy podczas japońskich rządów kolonialnych na Półwyspie Koreańskim w latach 1910-45. Było to drugie spotkanie przywódców w ciągu niespełna dwóch miesięcy. Słowa wywołały mieszane reakcje w Korei Południowej. Krytycy – w tym liberalni przeciwnicy Yoona, którzy dysponują większością w Zgromadzeniu Narodowym – stwierdzili, że komentarze Kishidy nie były jednoznacznymi przeprosinami. Według konserwatywnego dziennika „Chosun Ilbo”, słowa Kishidy były niewystarczające, by złagodzić południowokoreańską urazę, ale seulskie spotkanie odzwierciedla „rozpaczliwą” potrzebę współpracy obu krajów. Inni postrzegali szczyt jako znak, że dwaj kluczowi amerykańscy sojusznicy w końcu posuwają się naprzód po latach utarczek, wzmacniając trójstronne partnerstwo z Waszyngtonem. Oczekuje się, że Yoon, Kishida oraz prezydent Joe Biden zorganizują trójstronne spotkanie jeszcze w tym miesiącu na marginesie spotkania grupy G7 w Hiroszimie. Mają omówić sytuację na Półwyspie, niepewność wywołaną inwazją Rosji na Ukrainę oraz agresywną politykę Chin. Chociaż Korea Południowa nie jest krajem G7, została zaproszona do rozmów.

Incydent w czasie ćwiczeń morskich państw ASEAN i Indii. Należące do chińskiej milicji morskiej łodzie zbliżyły się do akwenu na Morzu Południowochińskim, na którym marynarki wojenne Indii i krajów ASEAN (Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej) wykonywały zaplanowane ćwiczenia. Są to pierwsze ćwiczenia morskie ASEAN-Indie, współorganizowane przez marynarki wojenne Indii i Singapuru. Do incydentu doszło w czasie, kiedy w Indonezji odbywa się szczyt państw ASEAN. W ćwiczeniach AIME 2023 brały udział okręty wojenne i samoloty z Indii, Wietnamu, Tajlandii, Filipin, Indonezji i Brunei, operujące w wietnamskiej wyłącznej strefie ekonomicznej. Łodzie z chińskiej milicji Qiong Sansha Yu zbliżyły się do nich, a indyjska flota śledziła pięć jednostek grupy. Nie doszło jednak do żadnych zadrażnień. Pekin wykorzystuje formacje tego typu do zakłócania działań marynarek wojennych swoich regionalnych rywali. Składają się one z komercyjnych łodzi rybackich, które współpracują z władzami w realizacji celów politycznych na Morzu Południowochińskim. Chiński rząd odrzuca jednak twierdzenia o ich istnieniu.

Sudan: ciąg dalszy walk. Armia regularna i paramilitarne Siły Szybkiego Wsparcia (RSF) toczą ciężkie walki w kilku dzielnicach stołecznego Chartumu. Doniesienia z Sudanu mówią także o intensywnych wymianach ognia w Omdurmanie i Bahri, oddzielonych od stolicy Nilem. Armia od wtorku ostrzeliwuje cele w trzech miastach, próbując wyprzeć RSF, które przejęły kontrolę nad dużymi obszarami mieszkalnymi i strategicznymi obiektami. W walkach używane są lotnictwo i ciężka artyleria. Delegacje armii i RSF negocjują w Dżuddzie, w rozmowach, w których pośredniczą Stany Zjednoczone i Arabia Saudyjska. Jak dotąd, nie przyniosły one rezultatów. Konflikt wywołał kryzys humanitarny w trzecim co do wielkości kraju Afryki, powodując przesiedlenie ponad 700 tys. ludzi i zmuszając 150 tys. do ucieczki do sąsiednich państw. Światowy Program Żywnościowy ONZ przewiduje, że w nadchodzących miesiącach z powodu konfliktu głód dotknie jeszcze 2,5 miliona Sudańczyków, co zwiększy liczbę osób cierpiących z powodu braku bezpieczeństwa żywnościowego do 19 milionów. Według Światowej Organizacji Zdrowia, w walkach zginęło ponad 600 osób, a 5000 zostało rannych. Uważa się jednak, że rzeczywista liczba jest znacznie wyższa.

Izrael bombarduje terrorystów w Strefie Gazy. Islamski Dżihad wystrzelił z jej obszaru setki rakiet w kierunku Izraela. W odpowiedzi, izraelskie lotnictwo prowadzi – w ramach operacji „Tarcza i Strzała” naloty na cele powiązane z grupami terrorystycznymi. W ostatnich nalotach śmierć poniósł ważny dowódca organizacji. Wysiłki na rzecz zawarcia rozejmu z Egiptem jako mediatorem, wydają się bezskuteczne. Żadna ze stron nie wykazuje oznak chęci deeskalacji. W przemówieniu telewizyjnym premier Izraela Benjamin Netanjahu stwierdził, że Izrael zadał bojownikom ciężki cios. Ostrzegł jednak: „Ta runda jeszcze się nie skończyła”. To najcięższe walki od miesięcy. Izrael unika jednak ataków na rządzące Gazą ugrupowanie terrorystyczne Hamas, celując jedynie w mniejszą i bardziej agresywną grupę Islamski Dżihad. Izraelskie wojsko poinformowało natomiast, że po raz pierwszy system obrony powietrznej znany jako Proca Dawida dokonał przechwycenia pocisku. Opracowany wspólnie ze Stanami Zjednoczonymi system ma za zadanie zwalczać rakiety średniego zasięgu i jest częścią wielowarstwowej obrony powietrznej, w skład której wchodzi również lepiej znany system Żelazna Kopuła. Izraelskie media podały, że nie powiodła się poprzednia próba wykorzystania systemu kilka lat temu.

Syria wraca do Ligi Arabskiej. W niedzielę organizacja ponownie przyjęła Syrię po trwającym ponad 10 lat zawieszeniu. W decyzji stwierdzono, że Syria może natychmiast wznowić swój udział w spotkaniach Ligi, wzywając jednocześnie do rozwiązania kryzysu będącego rezultatem wojny domowej, problemu uchodźców, którzy uciekli do krajów sąsiednich oraz przemytu narkotyków. Jordania, Arabia Saudyjska, Irak, Liban, Egipt i sekretarz generalny Ligi Arabskiej utworzą grupę ministerialną, która będzie współpracować z rządem w Damaszku i poszukiwać wspólnych rozwiązań. „Przywrócenie Syrii nie oznacza normalizacji stosunków między krajami arabskimi a tym krajem” – powiedział sekretarz generalny Ligi Arabskiej Ahmad Abu al-Ghajt na konferencji prasowej w Kairze. „To suwerenna decyzja każdego kraju”. Jordański dyplomata powiedział agencji Reuters, że Syria będzie musiała pokazać, że poważnie podchodzi do potrzeby politycznego rozwiązania konfliktu wewnętrznego. Byłby to warunek wstępny do lobbowania za zniesieniem zachodnich sankcji, co jest kluczowe dla odbudowy kraju.

Meksyk za dolarem. Prezydent Andrés Manuel López Obrador udzielił w poniedziałek „wotum zaufania” dla dolara amerykańskiego. Zapytany o to, czy spadek jego siły może wywołać działania na rzecz dywersyfikacji rezerw walutowych, stwierdził: „Będziemy nadal uważać dolara za główną walutę świata”. „Mamy wystarczające powody, aby nie przechodzić na inne” – powiedział Obrador, podkreślając „coraz bliższe” powiązania gospodarcze Meksyku ze Stanami Zjednoczonymi. Są one najważniejszym partnerem handlowym Meksyku, a obie gospodarki są od dziesięcioleci ściśle zintegrowane w wielu sektorach, od energii, motoryzacji po rolnictwo. Obrador podkreślił, że „nawet w przypadku kryzysu finansowego w przyszłości, dolar pozostanie najważniejszą walutą na świecie”. Wcześniej, prezydent Brazylii, Luiz Inácio Lula da Silva wyraził poparcie dla alternatyw dolara amerykańskiego jako waluty rozliczeń handlowych.

Aresztowania w Paragwaju. Paraguayo Cubas, który zajął trzecie miejsce w wyborach prezydenckich w Paragwaju, został aresztowany po protestach powyborczych. Cubas kwestionował wyniki wyborów i wzywał do ponownego przeliczenia głosów, chociaż nie stwierdzono istnienia powodów, by wątpić w prawidłowy przebieg głosowania. Cubas został oskarżony o „zakłócanie spokoju” i inne przestępstwa przeciw porządkowi publicznemu. Polityk został zatrzymany na ostatnim etapie planowanej podróży do Asunción, gdzie miał demonstrować przed sądem wyborczym. Cubas, który sam nazywa siebie anarchistą, uzyskał zaskakujące 23 proc. głosów. Wyprzedził go centrolewicowy kandydat, Efrain Alegre. Zwyciężył konserwatywny Santiago Peña.

Krok w kierunku impeachmentu prezydenta Ekwadoru. Członkowie Zgromadzenia Narodowego zagłosowali za kontynuacją procesu impeachmentu prezydenta Guillermo Lasso. Szef państwa konsekwentnie zaprzecza oskarżeniom, że przymykał oko na rzekome defraudacje związane z kontraktem w państwowej firmie transportowej Flopec. Argumentuje, że jego administracja dokonała korzystnych zmian w umowie, która została podpisana na wiele lat przed objęciem urzędu. Zgodnie z uchwałą, która uzyskała aprobatę 88 ze 116 obecnych posłów, Lasso i jego rywale z opozycji będą zeznawać na posiedzeniu plenarnym Zgromadzenia. Następnie, sprawa stanie się przedmiotem ostatecznego głosowania, które może skutkować usunięciem prezydenta z urzędu. Sojusznicy polityczni Lasso kwestionują legalność pierwszego od dziesięcioleci procesu impeachmentu. Do usunięcia Lasso potrzeba 92 głosów. Ustawodawcy z partii byłego prezydenta Rafaela Correi – który sam został skazany za korupcję – zobowiązali się głosować za (47 głosów). Inne partie opozycyjne są w tej sprawie podzielone. Zgodnie z konstytucją Ekwadoru, Lasso mógłby ogłosić przedterminowe wybory prezydenckie i parlamentarne, zamiast stawiać czoła zarzutom.

Sukces FBI w cyberprzestrzeni. Funkcjonariusze Biura sparaliżowali używane przez rosyjskie służby specjalne złośliwe oprogramowanie, znane jako Wąż – poinformowały we wtorek amerykańskie władze. FBI zidentyfikowało i wyłączyło program, który rosyjska Federalna Służba Bezpieczeństwa (FSB) wykorzystała przeciwko nieujawnionej liczbie amerykańskich komputerów. „Oceniamy to jako ich główne narzędzie szpiegowskie” – powiedział dziennikarzom jeden z amerykańskich urzędników przed ujawnieniem informacji opinii publicznej. Waszyngton ma nadzieję, że operacja wyeliminuje program z „wirtualnego pola bitwy”. Według przekazanych informacji, hackerzy, którzy używali Węża, są częścią znanej grupy „Turla”. Działa ona od dwóch dekad przeciwko różnym celom związanym z NATO, amerykańskimi instytucjami rządowymi i firmami technologicznymi – powiedział wysoki rangą urzędnik FBI. Grupa jest uważana za jeden z najbardziej wyrafinowanych zespołów hackerskich. Podobne ogłoszenia, ujawniające zakłócające działania FSB, zostały wydane przez agencje bezpieczeństwa w Wielkiej Brytanii, Kanadzie, Australii i Nowej Zelandii. John Hultquist, wiceprezes ds. analizy zagrożeń w zajmującej się cyberbezpieczeństwem amerykańskiej firmie Mandiant stwierdził, że hackerzy z Turli „są jednym z najtrudniejszych celów”.

Gra polskich autorów, wydawców i posłów z pruską cenzurą

prof. Grzegorz Kucharczyk

Historyk, autor kilkudziesięciu monografii naukowych poświęconych historii Prus i Niemiec w XIX i XX wieku, dziejom stosunków polsko-niemieckich oraz historii myśli politycznej. Pracownik Instytutu Historii PAN oraz prorektor Akademii im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wlkp. Członek Rady Instytutu Zachodniego w Poznaniu.

Polscy autorzy i wydawcy w zaborze pruskim najczęściej odwoływali się do kpiny i ironii. Była to gra na konteksty, zakładająca, że polski odbiorca zrozumie wszystko w pół słowa. Fragment książki „Cenzura pruska w Wielkopolsce w czasach zaborów 1815–1914”

Najczęściej stosowaną podstawą prawną uzasadniającą restrykcje, które spadały na polskie publikacje w Rzeszy Niemieckiej, był paragraf 130 kodeksu karnego Rzeszy, zakazujący „wzywania do nienawiści i niepokoju między różnymi grupami społeczeństwa”. Trudno było jednak wytyczyć granicę między „nienawiścią” a ironią czy kpiną. Dlatego też właśnie do kpiny oraz ironii najczęściej odwoływali się polscy autorzy i wydawcy, realizując na przełomie XIX i XX wieku swój plan gry z pruską (niemiecką) cenzurą. Była to gra na konteksty, zakładająca, że polski odbiorca zrozumie wszystko w pół słowa.

Kpiną w Bismarcka

Umieszczenie w ironicznym kontekście pojęć kluczowych z punktu widzenia pruskiej (niemieckiej) polityki wewnętrznej, zwłaszcza w kontekście uprawianej przez pruskich Kulturtregerów „cywilizacyjnej misji na Wschodzie”, miało je w oczach polskich czytelników zdelegitymizować, nie naruszając jednocześnie przepisów kodeksu karnego.

W apogeum bismarckowskiego Kulturkampfu polski czytelnik mógł przeczytać w „Kurierze Poznańskim” informację z Ameryki: „Kulturtregerzy w Ameryce ponieśli ogromną klęskę. W Chicago skończyli właśnie olbrzymi proces wytoczony przeciw szajce złodziei zorganizowanej z całą niemiecką systematycznością i przez długie lata okradającej Skarb Stanów Zjednoczonych. Prawie wszyscy skazani są pochodzenia niemieckiego, na którą to okoliczność dzienniki amerykańskie zwracają szczególniejszą uwagę swoich czytelników” („Kurier Poznański”, 27 lipca 1876 roku, nr 169).

Podobny efekt wykpienia ta sama gazeta osiągnęła rok później, informując swoich czytelników: „Zbrodnia niesłychana popełniona została w Warcinie. Ulubionego psa ks. Bismarcka, Sułtana, zamordował jakiś Reichsfeind” („Kurier Poznański”, 5 września 1877 roku, nr 253).

W okresie wilhelmińskiej Rzeszy, gdy z jednej strony Niemcy szukały „swego miejsca pod słońcem” (Weltpolitik), a z drugiej ciągle odświeżano Bismarckowskie dictum, że „my Niemcy, z wyjątkiem Pana Boga, nie boimy się nikogo” (lubował się w tym zwłaszcza cesarz Wilhelm II), można było przeczytać w „Przeglądzie Katolickim”: „W państwie bojaźni Bożej, tj. w Prusach mnożą się w ostatnich czasach sprzeniewierzenia i rabunki kas rządowych. Obecnie odkryto wielkie oszustwo w kasie Czerwonego Krzyża dla kolonii niemieckich i stwierdzono brak 271 tysięcy marek, które sobie przywłaszczył kasjer” („Przegląd Katolicki”, 30 kwietnia 1911 roku, nr 17).

Twórcy zjednoczenia Niemiec nie można było wprost zaatakować, ale można mu było budować „odpowiedni wizerunek”, grając na wszelkich, złych skojarzeniach.

Polscy autorzy przystąpili do zadawania „strat wizerunkowych” Bismarckowi kompleksowo. Na wszelki wypadek powoływali się przy tym na ustalenia obcojęzycznych źródeł. Pochylono się więc nad etymologią nazwiska premiera Prus i niemieckiego kanclerza. W 1896 roku „Dziennik Poznański” donosił: „Pochodzenie słowa «Bismarck». Jeden z filologów francuskich w «Revue l’Orient» wywodzi w sposób następujący, prosty, a wymowny, wyraz «Bismarck»: W starym poemacie niemieckim noszącym nazwę «Heiland», pochodzącym z IX wieku, użyte są wielokrotnie wyrazy: «bismar», «bismaron», które znaczą: «oszczerca» i «szkalować». Czy też czytuje pustelnik z Fridrichsruhe ową «Revue l’Orient»?” („Dziennik Poznański”, 8 września 1896 roku, nr 206).

Generalnie starano się utrwalić obecną wśród polskich czytelników asocjację: Bismarck oznacza zagrożenie. Aby uniknąć jednak prawnych restrykcji, polska prasa zwracała uwagę, że zagrożenie to ma również swój zupełnie niepolityczny kontekst. W 1873 roku „Kurier Poznański” informował: „Na ulicy Bismarcka, która jak wiadomo, dopiero się buduje, już jeden człowiek poniósł śmierć. Jeden z pomocników murarzy spadł z trzeciego piętra i w półtorej godziny potem był już trupem” („Kurier Poznański”, 15 kwietnia 1873 roku, nr 86). Rok później podobną informację podał „Dziennik Poznański”: „Przy ulicy Bismarcka zapadło się skrzydło tylne nowego budującego się tam domu”. („Dziennik Poznański”, 15 kwietnia 1874 roku, nr 85). Wniosek był tylko jeden: Bismarck przynosi pecha.

Bismarck tłumaczył Biblię

Stałym motywem występującym w polskiej prasie pod koniec XIX wieku było również wykpiwanie rozwijającego się w tym samym czasie w Niemczech kultu Bismarcka. Gdy cała Rzesza Niemiecka w 1895 roku hucznie obchodziła osiemdziesiąte urodziny „żelaznego kanclerza”, „Kurier Poznański” zamieszczał sensacyjną wiadomość: „Bismarck-Buddą!” i wyjaśniał, że: „Trza było atoli prima aprilis roku Pańskiego 1895, aby świat dowiedział się, że epitetem «bożyszcza» obdarowano ks. Bismarcka niesłusznie w przenośnym tylko znaczeniu. Tak przynajmniej wnosić można z oryginalnego pomysłu, na który wpadli Niemcy żyjący w Japonii. Ubóstwianemu kanclerzowi nadesłali oni olbrzymie naczynie w rodzaju trybularza, które Japończycy umieszczają zwykle przed bożnicami poświęconymi Buddzie”. („Kurier Poznański”, 2 kwietnia 1895 roku, nr 76).

O tym, „jak w Niemczech umieją czcić swych wielkich ludzi”, pisała ta sama gazeta kilkanaście dni później, informując, że „jakiś poczciwiec przysłał mu [Bismarckowi – G.K.] miecz wyszczerbiony na Francuzach w roku 1813, jakaś Niemkini zaś ofiarowała mu poduszeczkę ze szpilkami […] siedemdziesięciopięcioletnia staruszka obdarzyła go koroną żałobną, którą przeznaczyła na swój grób własny, co musiało ucieszyć Bismarcka tak samo, jak statuetka Ludwika II Bawarskiego, którą mu przysłał jakiś Augsburczyk” („Kurier Poznański”, 17 kwietnia 1895 roku, nr 88).

Warto zauważyć, że obniżeniu rangi obchodów służyło nie tylko informowanie o nietypowych prezentach urodzinowych nadsyłanych do byłego kanclerza Niemiec, ale wykorzystywanie zbieżność daty jego urodzin z dniem 1 kwietnia. Jak widać z powyższego fragmentu, dla polskiej prasy te dwa święta (prima aprilis i urodziny Bismarcka) zlały się w jedno wielkie święto primaaprilisowe.

W tym samym celu (obniżenia rangi) przytaczano anegdotyczne wydarzenia, mające falsyfikować upowszechniany w oficjalnej propagandzie obraz ogólnoniemieckiego uwielbienia dla osoby „żelaznego kanclerza”. W 1895 roku „Kurier Poznański” informował, że „obchód Bismarckowski dał w wiosce pod Osnabrück powód do zabawnego zdarzenia, świadczącego, iż można światem zawładnąć, a pozostać w pewnych warstwach we własnym kraju nieznanym”. Oto podczas uroczystych obchodów 80. rocznicy urodzin w wiosce Georgmarienhütte pewien robotnik zatrudniony w miejscowej cegielni zapytał swojego majstra: „Panie majster! Wiem, że Bismarck wymyślił nowe karabiny, co zawsze strzelają, ale dlatego przecie nie można tak hałasować. Czyżby on jeszcze coś nowego obmyślił?” („Kurier Poznański”, 14 kwietnia 1895 roku, nr 87).

W 1901 roku „Kurier Poznański” informował, że w pewnym mieście południowo-niemieckim zapytano 78 rekrutów o to, kim był Bismarck. Prawidłową odpowiedź udzieliło tylko czternastu. Wśród błędnych odpowiedzi – skrzętnie odnotowanych przez polską gazetę – były i takie: „Bismarck był największym nieprzyjacielem cesarza”, „Bismarck tłumaczył Biblię”. O wiele lepiej było natomiast wśród tych samych rekrutów ze znajomością osoby Ludwiga Windthorsta – przywódcy katolickiego „Centrum”, głównego adwersarza Bismarcka w okresie Kulturkampfu: „Gdy tenże sam oficer zapytał się raz rekrutów kim był Windthorst, trzy czwarte z ich liczby podniosło skrzętnie palec do góry; każdy z nich chciałby chętnie dać odpowiedź” („Kurier Poznański”, 14 kwietnia 1901 roku, nr 169).

W 1914 roku ten sam temat (nieznajomości Bismarcka w samych Niemczech) podjął „Dziennik Poznański”, przytaczając za niemiecką prasą („Tägliche Rundschau”), że „pewna służąca, która przez osiem lat chodziła do pruskiej szkoły, gdzie tyle słyszała o Bismarcku, nie zna jego portretu”. Wynikało to z jej reakcji na obraz „żelaznego kanclerza”; zobaczywszy go, spytała: „Czy ten człowiek to Stary Fryc?” („Dziennik Poznański”, 9 kwietnia 1914 roku, nr 82). Jak widać, polska gazeta w jednej krótkiej notce chciała osiągnąć dwa cele: ośmieszyć kult Bismarcka i uderzyć w mit pruskiej szkoły. To zadanie realizowano również w inny sposób.

Karżdy boczunte jest trudny

Pruska szkoła systematycznie reformowana, począwszy od epoki reform Steina i Hardenberga (po 1806 roku) była w XIX wieku wzorem dla wszystkich reformatorów edukacji na kontynencie. Jak wiadomo, to „pruski nauczyciel wygrał pod Sadową”. Ale na ziemiach polskich występował on na przełomie XIX i XX wieku jako jeden z głównych eksponentów polityki germanizacyjnej.

W polskiej prasie atakowano pruską szkołę nie wprost. Aby nie wzbudzić oskarżeń o „wyzwanie do nienawiści”, podważano mit perfekcyjności pruskiej szkoły jako takiej.

W 1896 roku w artykule opatrzonym nagłówkiem Owoce dzisiejszego systemu szkolnego „Dziennik Poznański” prezentował swoim czytelnikom „dwie próbki stylu polskiego i niemieckiego uczniów [szkół] handlowych, których pryncypałowie zameldowali do szkoły handlowej tutejszego Towarzystwa młodzieży kupieckiej”.

Próbka dyktanda napisanego przez ucznia-Polaka: „Dyktanto. Karżdy boczunte jest trudny. Bojast banska bocząntkiem jest truna rżatko rzecz uczciwia rzatko rzecz uczciwa jest uczciwi. Kto botkiem doki kubie.zam winie wbada”.

Próbka dyktanda napisanego przez ucznia – Niemca: „Dyktat. Uiler amfank ist schwer. Missingank ist aller art. Beine Baden musst man rohrstchtik sein. Das Eichornchen ist ein miesster im klettern. Der Pater schalt das unhorsam Kind. Das Jaghurn schallt” („Dziennik Poznański, 22 kwietnia 1896 roku, nr 93)[1].

Niejednokrotnie na łamach polskiej prasy przedstawiano również wydarzenia stawiające w negatywnym świetle pracę pruskich nauczycieli, przede wszystkim na ziemiach polskich. Stosowny przykład pochodzi z 1880 roku z „Kuriera Poznańskiego”, który informował, że „pewien profesor pewnego gimnazjum nie na księżycu, lecz na ziemi naszej i nie żaden Polak, lecz kochany kulturtraeger z zachodu ma piękny zwyczaj przemawiania do swych uczniów, drobnych chłopczyków pięknymi słowami: „ihr verbummelte Subjekte” [wy, rozmubelowani poddani – G.K.]. Ma też inną manipulację, zapewne sposób na wytłumaczenie dilemmatu: pyta się chłopca: „Bist du ein Esel? [Jesteś osłem?]”, a kiedy chłopiec zaprzeczy, dostanie w twarz. Kiedy pod uszlachetniającym wpływem profesora, dla uniknięcia hańbiącego policzka nauczy się wreszcie powiedzieć „ja”, wtedy zadowolony profesor powiada: „Setze dich” [Siadaj]. Inny pedagog odzywa się do swoich polskich uczniów w ten sposób: „Ihr feigen Zulus” [Wy tchórzliwi Zulusi]. O, ty wielka kulturo niemiecka, jakich świetnych masz reprezentantów!”[2] („Kurier Poznański”, 18 lutego 1880 roku, nr 39).

Innym sposobem pośredniego ataku na germanizowanie szkolnictwa na ziemiach polskich było podawanie komicznych przykładów kaleczenia niemczyzny przez polskich uczniów lub równie zabawnych przykładów niezrozumienia poleceń wydawanych przez nauczycieli w tym języku.

W „Dzienniku Poznańskim” znalazł się opis pewnego zdarzenia, które miało miejsce w 1896 roku w Poniecu po lekcji religii w języku niemieckim w miejscowej szkole: „Chłopczyk inteligentny, syn ludzi wykształconych, mówi: «Wierzę w Boga»: «Ich glaube […] gekreuzigt, gestorben und gegraben [ukrzyżowany, umarł i pogrzebią]. Matka: A co to znaczy? Synek: Nie wie Mama? A to nauczycielowi Kreutizgerowi żona umarła, więc ją pochowali»[3]. („Dziennik Poznański”, 6 września 1896 roku, nr 205).

W 1895 roku ta sama gazeta informowała o daremnych wysiłkach pewnego nauczyciela niemieckiego „we wsi pod Poznaniem”. Domagał się on od uczniów odpowiedzi na pytanie „Was ist das?”, wskazując na przedmioty namalowane na tablicach wiszących na ścianach klasy: „Razu pewnego, gdy nagle otworzono okna i drzwi szkoły, silny przeciąg wiatru pozrzucał ze ściany tablice. Jedno z dzieci pobiegło do nauczyciela i zawołało: „Panie nauczycielu, całe „was ist das” spadło ze ściany” („Dziennik Poznański”, 19 marca 1895 roku, nr 65).

Z kolei dwa miesiące później „Kurier Poznański” pod nagłówkiem Skutki germanizacji! informował, że „w Olsztyńskiem oddało pewne dziewczę nauczycielowi karteczkę, na której niewprawną ręką skreślono słowo: «Wgunkopw». Po dłuższym badaniu odcyfrowano hieroglif: miał on oznaczać, że matka uniewinnia dziecko swoje, które cierpiało na ból głowy!” („Kurier Poznański”, 3 maja 1895, nr 102).

Stałym motywem powracającym w polskiej prasie było podkreślanie szerzącego się w Niemczech zepsucia moralnego i traktowanych jako jego przejaw licznych samobójstw[4]. W ten sposób kontrastowano propagandowy mit o Niemczech jako o „państwie bojaźni Bożej” (por. wyżej) z faktami, które go boleśnie falsyfikowały.

Niemiecka pornografia

W 1910 roku tygodnik „Praca” informował: „Państwo niemieckie bowiem należy do tych krajów, w których źródła pornografii najbujniej tryskają. W Niemczech ten rodzaj produkcji drukarskiej wybujał najpotworniej. One to są ojczyzną owych brudasów: Skrybantów i nakładców, handlarzy i kolporterów, którzy pół Europy i Ameryki zarzucają wszelakiego rodzaju śmieciem literackim i graficznym”[5]. (Potrzeba dobrych książek, „Praca”, 4 sierpnia 1910 roku, nr 33).

W 1896 roku „Dziennik Poznański” alarmował czytelników, powołując się na doniesienia „Gazety Gdańskiej”, że „za pomocą demoralizacji pragną hakatyści przyśpieszyć wynarodowienie nasze”. Plan – rzekomo opracowany przez „Hakatę” – przewidywał zachęcanie Polek z Poznańskiego i Pomorza (Prusy Zachodnie) do emigracji do Niemiec i skłanianie Niemek do przyjazdu do „Marchii Wschodniej”. Te ostatnie musiały być „młode i ładne, aby Polakom głowę zawracały”. Sukces takiego przedsięwzięcia był tym realniejszy, że „Niemki są zalotniejsze i śmielsze [od Polek – G.K.] i prędzej niż Polki umieją sobie męża upolować”.

Jednak to była tylko część misternie ułożonego planu „Hakaty”: „Nadto mają być w strony polskie wysyłane rozmaite wędrowne towarzystwa aktorskie niemieckie, w których winny być jak największe i ładne zalotnice, aby umiały głowy zawracać Polakom, mają być wysyłane ładne szansonetki, śpiewaczki, kelnerki itp. Naodwrót do Berlina mają się zwabiać polskie kelnerki, śpiewaczki, sprzedawaczki, a ponieważ takiego kalibru kobiet między Polakami mało, więc należy Polki, które po niemiecku będą śpiewały, usługiwały, sprzedawały w Berlinie popierać, trzeba się starać o to, aby większą płacę pobierały, aby im bito brawo, itp.” („Dziennik Poznański”, 21 maja 1896, nr 116).

W tle tych sensacyjnych doniesień widoczne było założenie: Polki – kobiety z natury moralne, Niemki – z dużym potencjałem niemoralnego prowadzenia się.

Skwapliwie odnotowywano jednocześnie wszelkie negatywne komentarze dotyczące Prusaków czy Niemców, stwarzając wrażenie, że jest to powszechna opinia w Europie i poza nią.

Na przykład w 1880 roku „Kurier Poznański”, powołując się na doniesienia „Kölnische Zeitung”, informował: „Nazwa «Prussien» uchodzi jeszcze za największą obelgę we Francji. I tak niedawno konduktor omnibusu rzucił Anglikowi, który mu się naraził, w twarz te słowa: «Va-t’en, espece de Prussien»” („Kurier Poznański”, 3 marca 1800 roku, nr 51).

Sześć lat wcześniej podobną informację, tyle że pochodzącą z Rumunii, podał „Dziennik Poznański”: „Słowo «Niemiec» obraza. Trybunał bukareski skazał przed niedawnym czasem Rumuna na miesiąc więzienia za to, że na Niemca zawołał «Neamzu» czyli Niemcze. Adwokat skarżącego udowodnił bowiem, że u Rumunów słowo «Neamzu» od dawien dawna znaczy obelgę” („Dziennik Poznański”, 24 października 1874 roku, nr 243).

W celu osiągnięcia pożądanego efektu cytowano nawet oficjalną prasę niemiecką. W 1878 roku „Dziennik Poznański” informował o oburzeniu oficjalnej „Norddeutsche Allgemeine Zeitung” z powodu artykułu, który ukazał się w jednym z belgijskich dzienników („Journal de Bruxelles”) z okazji inauguracji pontyfikatu Leona XIII. Polski czytelnik dowiadywał się więc, że niemiecką gazetę oburzył następujący komentarz (proroctwo) belgijskiego dziennika: „Bobry w bagnach pomezańskich domki sobie lepić będą, a legie dzikich królików kopać nory w piaskach okrytych ruinami, tam gdzie stał kiedyś Berlin – kiedy papiestwo jeszcze niewzruszone egzystować będzie” („Dziennik Poznański”, 12 marca1878 roku, nr 59).

Niemiec ma słuch, ale nie ma oczu

W 1880 „Kurier Poznański”, powołując się na paryski „Monde”, przytoczył wypowiedź jednego z niemieckich posłów, który zabiegał głos w debacie toczonej w Reichstagu a propos opodatkowania piwa, i mówił: „Piwo jest nie tylko potrzebą społeczną, jest ono jeszcze historycznym czynnikiem cywilizacji […] Są ludzie, którzy się dziwią, że cywilizacje Fenicjan, Kartagińczyków itd. miały tylko chwilowe powodzenie; powód tego jest bardzo prosty: ludy te nie miały narodowego napoju, nie pijały piwa”. Dalej „Kurier” przytaczał wnioski „Monde”: „Normandczyk lub Bretończyk, któryby się odważył powiadać, że Rzymianie stracili panowanie nad światem, dlatego że nie pijali jabłecznika (cidre) naraziłby się na śmiech powszechny; są atoli różnice. Najprzód piwo a cidre to dwie różne rzeczy; a następnie według słów Woltera, Bretończyk, Normand, słowem Francuz, są tylko nędznymi Welfami zdolnymi zaledwie odróżnić prawą rękę od lewej, podczas kiedy szlachetne Teutony posiadają wiadomości nadane od Boga i mają możność zamieniania najwidoczniejszego głupstwa w uderzającą prawdę” („Kurier Poznański”, 13 lutego 1880 roku, nr 35).

Dwa lata później na łamach „Kuriera Poznańskiego” przytaczano artykuł A. Pigeona w „Le Figaro”, w którym francuski autor przekonywał, że „Niemiec ma dobry słuch, ale nie ma oczu, a przynajmniej nie umie rozróżnić tonów kolorytu na płótnie. Oczy Niemca wystarczają jedynie na to, aby mierzyć armatą do celu lub za pomocą perspektywy obserwować ruchy wojskowe” („Kurier Poznański”, 25 października 1882 roku, nr 244).

W 1911 roku „Orędownik” obszernie omawiał na swoich łamach wywiad, który „New York Word” udzielił słynny amerykański wynalazca Thomas A. Edison po odbyciu podróży po Niemczech. Polski tygodnik skrupulatnie więc odnotowywał spostrzeżenie Edisona, że Niemcy wcale „nie idą z postępem czasu”, a swój rozwój gospodarczy zawdzięczają przede wszystkim wynalazkom amerykańskim: „Edison zauważał na każdym kroku groszowe sknerstwo [Niemców], małostkową oszczędność”, a – zdaniem Amerykanina – „niemiecka moralność kupiecka nie może ani w przybliżeniu iść w porównanie z moralnością angielską”. Cytowano dalej opinię Edisona, że „niemieckie poczucie piękna nie zupełnie jest w porządku. Zdaniem jego, mózgi niemieckie uległy zanadto wpływowi piwa”[6] (Edison o Niemczech, „Orędownik”, 6 października 1911 roku, nr 228).

W 1912 roku „Dziennik Poznański”, powołując się na „Neues Wiener Journal”, informował czytelników, że „komplementem bardzo chybionym byłoby oświadczyć jakiejś damie [w Wiedniu – G.K.], że zaraz widać, iż kostium jej lub kapelusz pochodzi z Berlina. Pani taka bez wątpienia obrazi się i odrzeknie: «Bardzo proszę, tylko bez impertynencji!». („Dziennik Poznański”, 18 lutego 1912 roku, nr 39).

Prusak gorszym Niemcem

Osobną kategorią w tej strategii upowszechniania komunikatu „wszyscy o nich źle mówią”, były podawane przez polską prasę doniesienia o negatywnym stosunku Niemców do Prusaków.

W 1896 roku w dziale Wiadomości miejscowe i potoczne „Dziennika Poznańskiego” znalazła się następująca informacja z Bawarii: „Od lat dziewięćdziesięciu sześciu nie mogą [Bawarczycy] zdecydować się: czy mają kochać czy nienawidzić Prusaków? Pragnęliby kochać świat cały. Zresztą w głębi duszy są wdzięczni Prusakom, że ich wodzą za nos i oszczędzają im kłopotów politycznych. Bieda tylko, że Prusacy nie są «gemütlich». Nietowarzyscy, w kawiarni mówią językiem pretensjonalnym. To zawsze będzie na przeszkodzie doskonałemu zjednoczeniu Niemiec i to nie jest «gemütlich». Bawarczycy nie mogą darować Prusakom, że narzucili im «pikielhaubę», która nieustannie ich drażni. Czapeczka jedwabna, ich zdaniem, byłaby więcej «gemütlich»” („Dziennik Poznański”, 2 września 1896 roku, nr 201).

W 1897 roku „Dziennik Poznański” zamieścił wiadomość zatytułowaną Nieprzyjaciel Prusaków, informującą o dyspozycji testamentalnej pozostawionej przez pewnego bogatego obywatela Frankfurtu nad Menem (miasta wcielonego w 1867 roku do Prus): „Przy każdym zapisie było przecież zastrzeżenie, że gdyby obdarowany poślubił lub też obdarowana wyszła za mąż za Prusaka, wówczas traci darowiznę. Szpitale, które dostały legat, nie mają prawa za procenta od niego pielęgnować Prusaka; od jałmużny rozdawanej w dzień śmierci testatora również zostali wykluczeni «die Altpreussen» [tj. Prusacy przybyli do Frankfurtu po 1867 – G.K.]. Sądy musiały zatwierdzić testament” („Dziennik Poznański”, 27 czerwca 1897 roku, nr 145).

Siedem lat później na łamach tej samej gazety donoszono – pod nagłówkiem Testament wroga Prus – że „zmarły w Londynie Niemiec, Rudolf Z. Goldschmidt, przekazał swojemu miastu rodzinnemu Kassel [wcielonemu do Prus również w 1867 roku – G.K.] sumę czterdziestu tysięcy marek. W testamencie ubolewa zmarły, że dawna stolica Hesji stałą się obecnie pruskim miastem prowincjonalnym”. Ten żal kazał mu tak sformułować swoją ostatnią wolę, by „odsetki kapitału mają być wypłacane corocznie młodzieńcom, wstępującym w związki małżeńskie” z zastrzeżeniem jednak, że obdarowani będą w stanie wykazać, „że przodkowie ich byli poddanymi heskimi przed 1866 rokiem. Oprócz tego postawił warunek, że ani oblubieniec, ani ojciec panny młodej nie mogą piastować żadnych urzędów w państwie pruskim” („Dziennik Poznański”, 21 października 1904 roku, nr 242).

W 1901 roku, gdy w Prusach hucznie obchodzono dwusetną rocznicę pierwszej królewskiej koronacji Hohenzollernów, „Kurier Poznański” zamieścił notkę zaczynającą się od łacińskiej maksymy Suum cuique, która jednocześnie była dewizą umieszczoną w królewskim herbie Hohenzollernów: „Jak donosi «Deutsche Zeitung» w południowych Niemczech tak tłumaczą ową dewizę: «Hol fast, wat du hest, un nimm, wat du krigen kannst» [Trzymaj mocno, co masz, i bierz to, co możesz wziąć] („Kurier Poznański”, 16 kwietnia 1901 roku, nr 1360).

Ukryty przekaz

Polscy autorzy odwoływali się również do domyślności polskich czytelników, przytaczając analogiczne do tej, która miała miejsce w zaborze pruskim, przykłady walki narodowościowej.

W 1900 roku „Kurier Poznański” w następujący sposób relacjonował politykę angielską w Irlandii. Wielce wymowne są wyróżnienia tekstu umieszczone przez redakcję: „I stał się cud. Bo oto naród maluczki, skazany przez najpotężniejsze państwo w świecie na zagładę, niszczony, wypędzany i mordowany, pozbawiony języka ojczystego i oświaty swojskiej – mimo ośmiowiekowego jarzma, najcięższego, jakie naród spotkać może, nie upadł, ale silny w wierze, niezachwiany w nadziei i przejęty gorącą miłością swego kraju i Kościoła oparł się wszelkim wichrom i burzom […] Szlachetna monarchini [królowa Wiktoria], pouczona doświadczeniem, widzi, że nie gwałtem, ale wymiarem sprawiedliwości, nie uciskiem ani poniżeniem, ale równouprawnieniem należy jednać sobie serca poddanych” (artykuł Anglia a Irlandia, w: „Kurier Poznański”, 11 kwietnia 1900 roku, nr 83).

Z pewnością nie tylko pogłębieniu znajomości poezji niemieckiej miało służyć opublikowanie w 1876 roku przez „Dziennik Poznański” wiersza Maksa von Schenkendorffa o mowie ojczystej. Publikację tego utworu polska gazeta „w chwili dzisiejszej” uważała za „stosowną”:

O mowo ojczysta, dźwięku macierzyński!

O jak miło, jak rozkosznie brzmisz!

Słowo pierwsze, które usłyszałem,

Słowo słodkie, pierwsze słowo miłości,

Pierwszy głos, który z piersi wydałem

Wiecznie we mnie brzmi.

Wszędzie wieje duch Boży –

Świętym może niejeden obrządek.

Ale skoro się mam modlić, dziękować –

Miłość moją wynurzam –

Myśli me najwznioślejsze

Wyrażam mową matki mojej.

(„Dziennik Poznański”,

26 lutego 1876 roku, nr 46)[7].

Innym sposobem uniknięcia szykan ze strony policji i prokuratury było wykorzystywanie przepisu, który zwalniał z cenzury stenogramy parlamentarne oraz ich cytowanie w prasie. Wystarczyło więc w drodze interpelacji lub zapytania poselskiego przytoczyć zakwestionowany przez organy pruskiego wymiaru sprawiedliwości tekst, by mimo tych restrykcji ukazał się on drukiem. W tym przypadku, co oczywiste, konieczna była współpraca polskich parlamentarzystów.

Na początku XX wieku w tego typu interpelacjach celował Bernard Chrzanowski – polski poseł do pruskiego Landtagu, politycznie związany z narodową demokracją. Na parlamentarnym forum nie tylko odczytywał zakwestionowane przez prokuraturę i pruskie sądy zwrotki Mazurka Dąbrowskiego, ale również fragmenty polskiej literatury pięknej, które dotknął podobny los (np. utwory Stanisława Wyspiańskiego). Demonstrował nawet, dokładnie je opisując, objęte zakazem polskie grafiki (np. cykl powstańczy autorstwa Artura Grottgera). Ta aktywność posła Chrzanowskiego była natychmiast i bardzo szeroko relacjonowana w polskiej prasie, która w ten sposób robiła użytek ze wspomnianego przepisu o zwolnieniu z cenzury omawiania wystąpień parlamentarnych[8]. Jak można wywnioskować z podanych przykładów, cenzura w państwie Hohenzollernów daleka była od osiągnięcia satysfakcjonującej władze państwową skuteczności. Na przeszkodzie stawały niedociągnięcia samego systemu cenzuralnego, jak i opór (przybierający rozmaite formy) ze strony autorów, wydawców i polskich polityków. Można zaryzykować stwierdzenie, że w kontekście tych „wewnętrznych” przyczyn nieskuteczności cenzury pruskiej, otrzymujemy wgląd nie tylko w sposób kontroli drukowanego słowa w zaborze pruskim, ale również w sposób funkcjonowania pruskiej machiny administracyjnej (na szczeblu centralnym oraz prowincjonalnym) w zmieniającej się w rzeczywistości ustrojowej państwa Hohenzollernów, nie tylko na ziemiach polskich pozostających pod władzą Berlina.

[1]Inne przykłady kaleczenie języka niemieckiego przez niemieckich absolwentów pruskich szkół zob. w: „Dziennik Poznański”, 6 czerwca 1895 roku, nr 128; 9 czerwca 1895 roku, nr 131; 23 września 1896 roku, nr 218; „Kurier Poznański”, 27 marca 1896 roku, nr 72.

[2]Z kolei w 1900 roku „Dziennik Poznański” informował, że „coraz więcej słychać o występkach niemoralnych, jakich się dopuszczają nauczyciele niemieccy”. „Dziennik Poznański”, 23 stycznia 1900 roku, nr 17.

[3]Analogiczny przykład nieznajomości katechizmowych prawd wiary w wyniku braku znajomości języka niemieckiego (czyt. braku skuteczności wysiłków germanizacyjnych) zamieszczał w 1896 roku także „Kurier Poznański”. Zob. „Kurier Poznański”, 21 stycznia 1896 roku, nr 16. Por. również „Dziennik Poznański”, 8 września 1896 roku, nr 206; 20 stycznia 1906 roku, nr 15.

[4]O „pladze samobójstw” w Prusach (głównie w Berlinie) zob. „Kurier Poznański” 2 sierpnia 1879 roku, nr 176; 17 marca 1899 roku, nr 63; „Dziennik Poznański”, 28 października 1896 roku, nr 248; 25 lutego 1903 roku, nr 45.

[5]O szerzącej się literaturze pornograficznej w Niemczech zob. również „Dziennik Poznański”, 8 listopada 1904 roku, nr 256. Ten sam efekt osiągano, przytaczając statystyki informujące o wzroście liczby rozwodów w Prusach. Zob. „Dziennik Poznański”, 17 kwietnia 1903 roku, nr 87; 23 sierpnia 1904 roku, nr 192.

[6]Temat cywilizacyjnej wtórności Niemiec – widoczny w cytowanych przez polską prasę wypowiedziach Edisona – nie był pierwszym tego typu komentarzem, mającym dezawuować dynamiczny wzrost (cywilizacyjny i gospodarczy) Niemiec po 1871 roku. W 1896 roku „Kurier Poznański”, powołując się na francuski periodyk („Bien public”), przytaczał smutne konstatacje „pewnego dziennikarza niemieckiego”: „I cóż mamy niemieckiego w Niemczech? Najlepsze komedie niemieckie, są komediami francuskimi. Najlepsza opera niemiecka jest operą włoską. Najlepsze rękawiczki niemieckie pochodzą z Grenoble. Najlepszy ser niemiecki to ser holenderski. Najlepsze zapałki niemieckie, to zapałki szwedzkie. Najlepsze machiny niemieckie są amerykańskie. Najlepsze niemieckie kiełbasy, to kiełbasy polskie. Najlepsza wieprzowina w Niemczech pochodzi z wieprzów węgierskich. Najlepsza wódka niemiecka to Cognac francuski. Najlepsze wyroby szklarskie niemieckie pochodzą z Czech. A kto jest najlepszym Niemcem? Zawsze….Żyd!”. „Kurier Poznański”, 13 czerwca 1896 roku, nr 134.

[7]Tego typu gra niedomówieniami z cenzurą (a jeszcze bardziej z cenzorem) była stosowana również wcześniej, gdy funkcjonowała w Prusach cenzura prewencyjna. Na przykład autor opublikowanego w 1840 roku na łamach poznańskiego „Tygodnika Literackiego” artykułu O astronomii w Polsce, pisząc o Mikołaju Koperniku, stwierdzał: Pozazdrościły nam go sąsiednie narody i wiodą spór, a raczej upór ślepy o jego narodowość, a przecież Toruń, miejsce urodzenia Kopernika, ówcześnie do Polski należał […] Sam Kopernik słuchając medycyny w akademii padewskiej, tamże stopień doktora osiągnąwszy, imię swoje in albi Polonorum zapisał”. „Tygodnik Literacki”, 28 września 1840 roku, nr 39.

[8]Zob. artykuły zatytułowane Mowa posła Chrzanowskiego w kolejnych numerach „Dziennika Poznańskiego”. „Dziennik Poznański”, 7 marca 1903 roku, nr 54; 28 lutego 1908 roku, nr 49; 29 lutego 1908 roku, nr 50.

Po wojnie porządek geopolityczny wokół Polski zmieni się. Musimy liczyć przede wszystkim na siebie

Bartłomiej Radziejewski

Dyrektor „Nowej Konfederacji”

Rosja w perspektywie kilku-kilkunastu lat odbuduje swój najeźdźczy potencjał. Wzrośnie presja na redukcję amerykańskiej obecności w Europie i niespójności w NATO. Polska musi budować swoją potęgę. Włącznie z dążeniem do posiadania własnej broni jądrowej

W pamiętny lutowy weekend ubiegłego roku, bezpośrednio po pełnoskalowej rosyjskiej inwazji na Ukrainę, dziennikarz niemieckiego dziennika „Handelsblatt” Torsten Riecke (skądinąd tytułu znaczącego dla budowania głębokich zależności Berlin-Moskwa) napisał, że w ciągu 48 godzin polityka Republiki Federalnej wobec Kremla zmieniła się bardziej niż przez poprzednich ponad 30 lat. To trafne uchwycenie szczególnej dynamiki geopolitycznego trzęsienia ziemi, które wojna nad Dnieprem przyniosła, stosuje się także do wielu innych aspektów przebudowy świata, jaki znaliśmy. W tym do roli Polski. Można wręcz powiedzieć, że pozycja międzynarodowa Warszawy w krótkim czasie zmieniła się podobnie znacząco, jak polityka Niemiec wobec Rosji.

Jak wzrosła waga Polski

Polska, przystępując zdecydowanie do obozu antyrosyjskiego w tym konflikcie, stała się bowiem zwornikiem zorganizowanej zachodniej pomocy dla Ukrainy. Ze względu na samo położenie geograficzne, była i jest naturalnym zapleczem operacyjnym i hubem logistycznym, z terytorium umożliwiającym ustanowienie najkrótszych i najefektywniejszych korytarzy transportowych dla dostaw tak sprzętu wojskowego, jak i dóbr cywilnych. Radykalnie zwiększając tym samym realną głębię strategiczną Ukrainy i – szerzej – obozu zachodniego dążącego do powstrzymania ekspansji Kremla. Można sobie łatwo wyobrazić, jak radykalnie inny mógłby być przebieg tych zmagań, gdyby Polska podjęła odmienną decyzję polityczną. Podobną przykładowo do daleko idącego sceptycyzmu Węgier co do wspierania Kijowa. Kombinacja położenia i jasnej orientacji geostrategicznej uczyniła Polskę kluczowym państwem w zmaganiach Ukraina-Rosja i Zachód-Rosja. Zasadniczo przyczyniającym się do niepowodzeń Kremla (choć oczywiście w sposób wtórny wobec skuteczności samych obrońców i olbrzymiej pomocy kolektywnego świata transatlantyckiego). Zresztą sytuacja ta przypomina niejako mimochodem tezę Halforda Mackindera o Europie Wschodniej jako bramie do Heartlandu.

Nic dziwnego więc, że to Polska stała się głównym beneficjentem ponaddwukrotnego wzrostu amerykańskiej obecności w Europie, który nastąpił w krótkim czasie po 24 lutego 2022 r., rozwiewając wcześniejsze obawy o jej możliwy spadek. Podobnie nie powinno zaskakiwać, że to właśnie nad Wisłę rekordowo często zaczęli politycznie pielgrzymować wysocy i najwyżsi przedstawiciele USA, w tym prezydent, wiceprezydent, sekretarze stanu i obrony. Rzecz oczywiście nie w samych wizytach, a w ich historycznym zagęszczeniu, znamionującym, że rola Polski w percepcji Waszyngtonu – radykalnie wzrosła. Towarzyszy temu gwałtowne zacieśnienie relacji Warszawy z Kijowem, zbliżenie z Rumunią, reanimacja relacji w obrębie Grupy Wyszehradzkiej (minus Węgry). Dodać trzeba, że jednocześnie Polska realizuje ambitny program zbrojeń, który można uznać za swoistą konsumpcję pozycji europejskiego lidera wzrostu gospodarczego ostatnich dekad. Przekłada się on na konkretne zwiększenie względnej potęgi państwa. Krótko mówiąc: w wyniku eskalacji wojny ukraińskiej, Polska stała się w ciągu roku znacząco innym krajem. Również o wiele ważniejszym na arenie europejskiej.

Czy – i w jakim ewentualnie stopniu – jest to jednak zmiana trwała? Pytanie to narzuca sama naturalna czasowość każdej, w tym obecnej, wojny. Ale w szerszym horyzoncie czasowym również kwestia możliwego „końca amerykańskiego stulecia”, roztrząsana także przez redakcję znakomitego włoskiego miesięcznika „Limes”. Pomiędzy tymi perspektywami mamy cały szereg zmiennych składających się na logikę ewolucji systemu tak europejskiego, jak i światowego. Wzrost znaczenia Polski nie musi – choć może – być trwały. A właściwe zrozumienie czynników, od których rozstrzygnięcie tego dylematu zależy, pomoże jednocześnie lepiej pojąć logikę sytuacji geopolitycznej w Europie. Skupię się tu na kwestiach tradycyjnego bezpieczeństwa. Takie – również bardzo ważne – elementy jak pozycja Polski w UE i ewolucja samej Unii zostawię przy tym, z braku miejsca, na boku.

Europa ze Stanami czy bez?

Sprawą centralną jest tu trwałość (lub jej brak) amerykańskich gwarancji bezpieczeństwa i obecności USA na Starym Kontynencie. Wzrost międzynarodowego znaczenia Polski w dobie wojny ukraińskiej jest także efektem jednoczesnego zwiększenia zaangażowania Stanów Zjednoczonych w jej ochronę i nieprzekroczenia granic eskalacji konfliktu z Rosją, mogącego np. wciągnąć Warszawę do wojny. Ewoluujące z czasem, „czerwone linie” dopuszczalnej eskalacji wydają się na dziś względnie jasno i stabilnie wytyczone, odsuwając na margines możliwość zbrojnego starcia NATO-Moskwa. Jednak dalsza przyszłość zostanie pod tym względem dopiero napisana. Zwłaszcza że fundamentalny dylemat USA pt. „co dalej z naszą obecnością w Europie po wojnie ukraińskiej?” czeka wciąż na elementarne rozstrzygnięcie.

Jest kwestią dla ludzi dobrze rozeznanych oczywistą, że nad przyszłością amerykańskiego zaangażowania na Starym Kontynencie zawisły już kilkanaście lat temu wielkie znaki zapytania. Ameryce wyrósł równorzędny konkurent w zupełnie innym miejscu świata, będący największym zagrożeniem dla prymatu USA w ich historii. Są nim oczywiście Chiny, doświadczające wielkiego renesansu swojego historycznego znaczenia i potęgi. W niezwykły sposób USA walnie pomogły „obudzić smoka”, zasilając go gigantycznymi strumieniami kapitału związanymi z włączeniem w zachodni obieg gospodarczy, a następnie strategicznie przespała kolejne momenty, gdy mogła ten proces zatrzymać. W czasach Baracka Obamy obudziła się w sytuacji Chin wyrastających już na supermocarstwo (w tym największą siłę w kategoriach PKB mierzonego PPP), kradnące amerykańską globalizację i stające się głównym jej beneficjentem, efektywnie wypychające wpływy Waszyngtonu nie tylko z Azji Wschodniej i Zachodniego Pacyfiku, ale też Europy czy Bliskiego Wschodu. Jednak słynny „zwrot ku Pacyfikowi” z lat 2011-14 okazał się klęską. A zanim nowa strategia powstrzymywania z prawdziwego zdarzenia zaczęła się klarować w dobie rządów Donalda Trumpa, niekorzystne dla USA procesy zaszły jeszcze dalej. Tempo wzrostu chińskiej potęgi było bowiem oszałamiające i bezprecedensowe. Dziś, w dobie administracji Joe Bidena mamy już większą jasność co do tego, jak Ameryka chce powstrzymać Pekin, ze szczególnym uwzględnieniem rywalizacji technologicznej i restrykcji w sektorze półprzewodników. Jednak ostateczny wynik pozostaje wysoce niepewny, a relacja względnej potęgi wciąż zmienia się na korzyść Chin. Stąd oczywiście – wracająca od czasów Obamy – kwestia ewentualnego wycofania USA z Europy, jako drugorzędnego już teatru strategicznego z punktu widzenia Waszyngtonu. Jej znaczenie potęgowane jest przez stopniowy spadek relatywnej siły amerykańskiej w świecie (trwający już przecież od dekad), narastające braki konkretnych zasobów, dalekie od rozwiązania problemy astronomicznych deficytów handlowego i budżetowego.

Wojna ukraińska pomogła rozjaśnić zasadniczą tu sprawę: Stany Zjednoczone nie tylko nie zamierzają w najbliższym czasie opuszczać Europy, ale też są gotowe poświęcić wiele, by zneutralizować rosyjski ekspansjonizm. Ultimatum Władimira Putina z końca 2021 roku zakładało przecież wielką przebudowę architektury bezpieczeństwa na kontynencie, ze znaczącym lub całkowitym wypchnięciem Ameryki, osłabieniem lub zniszczeniem NATO, zapewne w dalszej kolejności także z narzuceniem UE nowych terms of trade. Zostało ono jednoznacznie odrzucone, a Waszyngton przeznaczył ogromne środki na powstrzymywanie Kremla. Z marginalną rolą nagłej i bezprecedensowej miłości do Ukrainy, wielką – do własnych interesów geostrategicznych. Akceptacja warunków Putina byłaby bowiem oddaniem Europy w dużej mierze na pastwę Rosji i Chin, a także kompromitacją amerykańskiej wiarygodności sojuszniczej – również na Zachodnim Pacyfiku.

Po Rosji przyjdzie czas na Chiny

W większym rachunku geopolitycznym jest to zgodne z koncepcją „sekwencjonowania strategicznego” Wessa Mitchella, byłego wysokiego urzędnika w administracji Trumpa, później i wciąż – bardzo wpływowego eksperta. Znalazła ona później wyraźne odzwierciedlenie, jak wskazują zasadnicze zbieżności, w amerykańskiej Strategii Bezpieczeństwa Narodowego z jesieni 2022 roku. Wychodzi ona z założenia, że Waszyngton nie jest w stanie intensywnie rywalizować z Chinami i Rosją. W związku z tym musi rozdzielić zagrożenia w czasie, najpierw neutralizując mniejsze, by następnie móc zająć się większym. Rosja jest tu oczywiście tym mniejszym, któremu należy wybić lub przynajmniej stępić zęby na Ukrainie, tak, by przestała w istotny sposób kwestionować europejską i globalną zarazem pozycję USA.

To powoduje fundamentalną zbieżność polskich i amerykańskich interesów na tym etapie dziejów. Dotyczy to także całej reszty wschodniej flanki NATO, jak i wszystkich tych, którym w Europie obecność USA jest miła. Pozostaje jednak pytanie o to, co po wojnie ukraińskiej. Łącznie z tym, że nie w pełni wysłowionym, ale wyraźnie przebijającym z między wierszy założeniem „sekwencjonowania strategicznego” jest dopuszczenie w przyszłości opcji „odwróconego manewru Kissingera”. A więc, jeśliby stało się to możliwe, próby wyciągnięcia Rosji z objęć Chin i skierowania jej przeciwko nim. Odwrotnie niż Nixon i Kissinger zrobili z Państwem Środka w czasach rywalizacji ze Związkiem Sowieckim. Jakkolwiek nierealistyczna i czysto akademicka była owa opcja w ostatnich latach, ewentualne znaczące nadwątlenie rosyjskiej potęgi może otworzyć drogę do powrotu do niej w przyszłości. To musiałoby budzić najwyższy niepokój w Polsce i na całej flance wschodniej NATO.

Sądzę jednak, że jest wariantem mało prawdopodobnym. Nawet nie przede wszystkim dlatego, że poziom zależności rosyjsko-chińskich i niechęci między Zachodem a Kremlem jest obecnie największy od czasów zimnej wojny, a z tego zwłaszcza powodu, że ewentualne uruchomienie tego scenariusza musiałoby napotkać na potężne przeciwdziałanie Chin. To zaś, biorąc pod uwagę ogromną i narastająca asymetrię potencjałów, byłoby zagrożeniem nie tylko dla międzynarodowej pozycji Rosji, ale wręcz dla przetrwania jej bytu imperialno-państwowego. Dochodzi to tego szereg innych komplikacji o charakterze fundamentalnym, łącznie z tym, co Ameryka mogłaby realnie zaoferować Moskwie w zamian za porzucenie nie największego zła – a zarazem nie najmniejszego dobra – jakim jest dla niej status junior partnera Chin, coraz bardziej zresztą zwróconego w ogóle ku Azji.

Tak więc wydaje się, że kluczowy dylemat USA dotyczący zaangażowania w Europie po wojnie ukraińskiej, będzie raczej rozstrzygnięty na rzecz jakieś formy utrzymania obecności. Jej szczegóły dookreśli w zasadniczy sposób wynik zmagań nad Dnieprem, jak i rezultat trwającej właśnie intensywnej debaty geostrategicznej za Atlantykiem.

Jednak to, że generalny kierunek jawi się jako względnie jasny, nie usuwa całej reszty problemów, którymi amerykańska obecność w Europie jest obarczona. Na czele ze spadającą potęgą względną i wzrostem zagrożenia chińskiego. Składają się one na megatrendy tak ewolucji globalnego środowiska bezpieczeństwa, jak i mocarstwowej pozycji Ameryki. Tworzące presję na redukcję obecności w Europie z czasem. Nie może być ona zbyt gwałtowna lub niszcząca amerykańską wiarygodność sojuszniczą, jeśli Waszyngton nie ma doświadczyć katastrofalnego załamania swej potęgi i pozycji globalnej. Wydaje się jednak nieuchronna, zważywszy na skalę – i odmienność, w tym czysto wojskową – wyzwań na Zachodnim Pacyfiku. To zaś musi rodzić pytanie o trwałość amerykańskich gwarancji sojuszniczych.

Gwarancje USA nie są wieczne

Samo pojęcie jest oczywiście umowne. W istocie nie ma czegoś takiego, jak stuprocentowe gwarancje bezpieczeństwa, ponieważ wszelkie deklaracje i interesy geostrategiczne podlegają tysiącowi zmiennych o niemożliwej do pełnego przewidzenia trajektorii wzajemnych oddziaływań w czasie. Polska pamięć narodowa przechowuje tu zresztą ważne lekcje. W 1939 r. mieliśmy gwarancje sojusznicze Francji i Wielkiej Brytanii. W chwili próby okazały się one jednak warte tyle, co papier, na którym je napisano, nijak nie chroniąc Polski przed katastrofalnym najazdem III Rzeszy i Związku Sowieckiego, zniszczeniem państwa, wymordowaniem milionów obywateli i dewastacją kraju, której skutki odczuwamy do dziś. Ukraina w 1994 r. zamieniła broń jądrową na świstek memorandum budapesztańskiego, rzekomo gwarantujący jej integralność terytorialną, lecz nic niewarty w praktyce. I tak dalej, i tym podobne. Nie porównuję niniejszym rzecz jasna art. 5 Traktatu Północnoatlantyckiego i obecnych amerykańskich gwarancji sojuszniczych do wspomnianych sytuacji z przeszłości. Podkreślam jedynie, że żaden traktat czy układ sam z siebie niczego istotnego nie zapewnia: może to czynić jedynie wówczas, gdy zbiega się z odpowiednimi zdolnościami konkretnych aktorów i wolą ich użycia w danej sytuacji.

Obecnie Polska i inne kraje Sojuszu Północnoatlantyckiego mogą, jak się wydaje, liczyć na to, że w razie agresji zewnętrznej, otrzymają potężne wsparcie konwencjonalne, zaopatrzeniowe i finansowe USA. W związku z tym samo odstraszanie jest na tyle silne, że minimalizuje ryzyko zbrojnej napaści. Jeszcze niedawno Rosja zdawała się sądzić – jak wskazywała na to treść ultimatów Putina z przedednia inwazji – że jest w stanie samą groźbą użycia siły lub faktycznym działaniem ośmieszyć amerykańskie gwarancje bezpieczeństwa i wymusić korzystne dla siebie zmiany. Te kalkulacje były powiązane z założeniem o zdolności do rzucenia Ukrainy na kolana nagłym blitzkriegiem i zostały obrócone wniwecz wraz z klęską tego ostatniego. Dziś Rosja dysponuje już istotnie zmniejszonym potencjałem bojowym, jak również obniżoną odpornością gospodarczą i radykalnie zredukowanymi możliwościami uzyskania efektu zaskoczenia. Będzie zapewne potrzebowała co najmniej kilku lat na samo odtworzenie armii, któremu towarzyszyć jednak będzie wzmacnianie sił państw wschodniej flanki i ich sojuszników.

Najistotniejsze wątpliwości nie dotyczą jednak chwili obecnej, a krótko- i średnioterminowej przyszłości. Należy liczyć się z tym, że Rosja w perspektywie kilku-kilkunastu lat odbuduje swój najeźdźczy potencjał, a jednocześnie presja na redukcję amerykańskiej obecności w Europie będzie rosła, podobnie jak niespójności w obrębie NATO. Do tego dochodzi prawdopodobny wzrost znaczenia arsenału jądrowego, coraz częściej wskazywany tak przez rosyjskich ekspertów, jak i niejako przez logikę sytuacji kolejnych niepowodzeń konwencjonalnych Kremla. Łączy się to ze znacznie niższym poziomem pewności co do sojuszniczych gwarancji bezpieczeństwa. Szereg wpływowych ekspertów rosyjskich, jak np. Siergiej Karaganow, uważa, że w razie ataku atomowego na przykład na polski Poznań, Amerykanie „na 99 proc.” nie zaryzykują odwetowego uderzenia na swoje terytorium w efekcie ewentualnej nuklearnej zemsty w obronie swoich aliantów. To, zdaniem kremlowskich strategów, czyni gwarancje bezpieczeństwa ze strony USA w zakresie wojny jądrowej – efektywną fikcją. Nie sposób odmówić ich rozumowaniu istotnej racji. A to samo w jeszcze większym stopniu dotyczy innych potęg nuklearnych NATO. Sytuację dodatkowo komplikuje intensywna rozbudowa rosyjskiego potencjału taktycznej broni jądrowej, której np. Francja nie ma w ogóle, a Sojusz ma generalnie mało, co czyni poważną asymetrię na jednym z bardzo ważnych szczebli drabiny eskalacyjnej. Mówimy tu z jednej strony o wariantach skrajnie pesymistycznych. Z drugiej jednak: o trwającej nieustannie sygnalizacji geostrategicznej i możliwych próbach wymuszania pożądanych reakcji politycznych za jej pomocą.

Najważniejszym czynnikiem z punktu widzenia skuteczności amerykańskich gwarancji bezpieczeństwa jest jednak poziom względnej potęgi USA. W nie tak dawnych czasach „jednobiegunowej chwili” Amerykanie byli tak potężni, że byli w stanie efektywnie odstraszać – lub karać – prawie wszystkich, prawie wszędzie. Dziś osłabli w kategoriach względnych na tyle, że nawet radykalnie lub całkowicie redukując obecność w miejscach typu Irak czy Afganistan, nie są w stanie intensywnie rywalizować jednocześnie z Rosją i Chinami. Za kilka-kilkanaście lat sytuacja będzie, wedle wszelkich znaków na niebie i ziemi, jeszcze znacznie trudniejsza dla USA. Jeśli jednak względny spadek amerykańskiej potęgi będzie przebiegał stopniowo i w miarę liniowo, będzie stosunkowo łatwy do uwzględnienia i adaptacji ze strony sojuszników. Gigantycznym kłopotem byłoby natomiast gwałtowne załamanie. Czy możemy wykluczyć głęboki kryzys wewnętrzny w wyniku np. krachu finansowego, porażki w rywalizacji z Chinami, kolejnych wydarzeń typu Black Lives Matter – lub współwystąpienia kilku różnych czynników destrukcji w tym samym czasie? Nie możemy. Zatem nie tylko stopniowo erozja, ale i gwałtowne załamanie amerykańskiej potęgi – są wariantami, które należy brać pod uwagę.

Liczmy na siebie

W Polsce mówi się: „umiesz liczyć – licz na siebie”. Zewnętrzne gwarancje bezpieczeństwa są niezwykle ważne, ale najpewniejszą polisą przetrwania i rozwoju w dżungli stosunków międzynarodowych – jest potęga własna. To zresztą abecadło realizmu politycznego. Zatem zwłaszcza Polska, położona w jednym z najniebezpieczniejszych miejsc na świecie, na zapraszających do zmasowanych inwazji otwartych nizinach pomostu bałtycko-czarnomorskiego, musi w niepewnych realiach XXI wieku liczyć przede wszystkim na siebie. Czyli: budować potęgę swego państwa do takiego poziomu, który uczyni agresję nieopłacalną, a w najgorszym razie – możliwą do odparcia. Zresztą nawet dziś hipotetyczna konwencjonalna odsiecz sojusznicza w ramach NATO i sojuszu z USA mogłaby nadejść najwcześniej po tygodniach. Do tego czasu odpowiednie linie obrony musiałyby zostać odpowiednio długo utrzymane. Mówimy tu jednak przede wszystkim o dalszej przyszłości i czarnych scenariuszach ewentualnego braku lub poważnego ograniczenia skali takiej pomocy.

Wymaga to więc od Polski zbudowania przede wszystkim wystarczająco dużej potęgi wojskowej. Ze szczególnym uwzględnieniem zdolności przeciwlotniczych i przeciwrakietowych, przeciwpancernych, nowoczesnego i suwerennego systemu świadomości sytuacyjnej i łączności, armii dronów i ogólnie zdolności do prowadzenia efektywnych działań zaczepnych i manewrowych. Wojna ukraińska pokazuje, że kraj średniej wielkości ma szanse powstrzymać agresję znacznie potężniejszej Rosji. Warszawa już obecnie dysponuje wielokrotnie większymi zasobami finansowymi niż Kijów, bez porównania mniej skorumpowanym i mniej zoligarchizowanym państwem etc. Ma więc w nieodległej perspektywie szanse posiąść znacznie większe zdolności odstraszania i obrony od Ukrainy. I choć pod względem budowania potęgi wojskowej pierwsze ćwierćwiecze po upadku Sowietów zostało praktycznie zmarnowane, w ostatnich latach zaczęło się to zmieniać, a obecny program zbrojeń jest najambitniejszym w UE. Pewnym niebagatelnym sukcesem polskiej transformacji po 1989 r. jest przy tym zbudowanie dość dynamicznej gospodarki i osiągnięcie statusu europejskiego lidera wzrostu PKB. Istnieją więc, na ten moment, wystarczające źródła zasilania poważnego programu zbrojeń.

Nie należy oczywiście poprzestawać na tych gospodarczych laurach. Polska jest zacofana technologicznie i ma niski status w międzynarodowych łańcuchach produkcji. Potrzebuje wielkiego przyśpieszenia w budowie potencjału naukowo-technicznego i kultury innowacyjności. Jak również inteligentnej i proaktywnej polityki wspierania awansu polskich firm w łańcuchach produkcji, połączonej z wewnętrzną liberalizacją, ale i intensywną polityką społeczną. Z tym wiąże się fundamentalnie ważna konektywność (jak nazywa nowoczesną infrastrukturę i generowane przez nią przepływy i połączenia Parag Khanna), w wymiarze cywilnym, jak i wojskowym. Siła gospodarcza jest zbyt ważna w ogólnym rachunku potęgi, by – biorąc pod uwagę skalę niepewności, o której perspektywach tu mówimy – poprzestać na tym, co ma obecnie.

Fundamentalnym elementem potęgi jest również potencjał ludnościowy i w przypadku Polski jest on sprawą szczególnie pilną. Weszliśmy bowiem w trajektorię demograficznej zapaści. Nie tak wprawdzie dotkliwej, jak ostatnie dekady w Rosji i w szeregu krajów regionu, ale coraz bardziej dotkliwej i grożącej daleko idącym wyludnieniem. Jest to jedna z największych barier w rozwoju każdego innego wymiaru potęgi. Musimy ją pokonać. Moim zdaniem poprzez kombinację działań na rzecz odbudowania dzietności co najmniej do poziomu zastępowalności pokoleń i inteligentnej polityki imigracyjnej. Ta ostatnia, jeśli nie ma być społeczną bombą wielokulturowości, przed którą wyrazistą przestrogę stanowią negatywne doświadczenia szeregu krajów zachodnioeuropejskich, musi się wiązać z redefinicją narodu w wyraźnie polityczny. Tak, by etniczny Ukrainiec, Hiszpan czy Turek mógł się stać nie tylko pełnoprawnym, ale i rzeczywistym obywatelem. Korzystającym ze wszystkich praw, ale i poczuwającym się do obowiązków, łącznie z obroną kraju w przypadku wojny. Tak jak było to w czasach I Rzeczypospolitej w XVI-XVIII stuleciu, z oczywistą koniecznością adaptacji do realiów XXI w.

Nie mogę tu omawiać wszystkich aspektów potęgi (polskiego) państwa, które są ważne w ogóle, jak i w omawianych tu szczegółach. Skupiłem się więc na trzech najważniejszych, a na koniec tej części wywodu wspomnijmy o jeszcze jednym, integrującym je wszystkie. A więc: o samym państwie. Dziś wysoce nieefektywnym, niesterownym, skorumpowanym. Wymaga ono głębokich reform, aby pozostałe wymiary potęgi miały szanse się urzeczywistnić.

Nowa polityka zagraniczna Polski

Wysiłki na rzecz budowy siły własnej nie powinny oczywiście oznaczać zaniedbania polityki zagranicznej i bezpieczeństwa oraz efektywnego systemu sojuszy. Przeciwnie: to dwie strony tej samej monety. Wejście do NATO i sojusz z USA fundamentalnie wzmocniły bezpieczeństwo Polski. Na dłuższą metę mogą jednak, jak pokazywałem, nie wystarczyć. Polska nie ma, rzecz jasna, wystarczającej siły, by zatrzymać ewentualne trendy dekompozycji świata transatlantyckiego i UE. Ma natomiast potencjał bycia efektywnym moderatorem tych systemów, a na szczeblu regionalnym – nawet współkreatorem. Powinna więc po te role w nadchodzących latach sięgnąć. Tak, by w miarę możliwości zapobiegać i przeciwdziałać procesom erozji NATO i UE, jak i sprzecznym z własną racją stanu i interesem regionu tendencjom w rodzaju francuskich koncepcji wypychania Ameryki i nadmiernego przyciągania Rosji i Chin.

Rozszerzenie Sojuszu Północnoatlantyckiego o Finlandię i Szwecję jest kolejnym potencjalnym game changerem bezpieczeństwa Polski. A zarazem reszty regionu. Podwaja lądową granicę NATO-Rosja, rozprasza siły Kremla, przybliża Bałtyk do statusu wewnętrznego jeziora Sojuszu, radykalnie zwiększa możliwości obrony Polski i krajów bałtyckich (Litwy, Łotwy, Estonii). Jednocześnie wskazując na jeden z najbardziej obiecujących kierunków polityki zagranicznej i bezpieczeństwa Warszawy. Opcja północna polskiej polityki jest zaniedbana nie tylko w perspektywie dekad, ale wręcz stuleci. Pora ją reaktywować. Państwa nordyckie dysponują znaczącym potencjałem wojskowo-strategicznym, gospodarczym i politycznym. Jest on wysoce synergiczny z polskim. Obecnie nasza percepcja bezpieczeństwa jest już bardzo zbliżona, a jednocześnie podobnie rozbieżna z francuską czy niemiecką. Skandynawowie ściśle współpracują między sobą, ostatnio dokładając tu kolejne ważne elementy, składające się na tzw. twierdzę Północy. Grozi to segmentacją bezpieczeństwa (jak to określił wybitny polski analityk Marek Budzisz) w obrębie NATO: tworzeniem odrębnych systemów i przewagą konkurencji nad współpracą. Trzeba to ryzyko odwrócić, budując system twierdz północno-wschodnich. Ściśle skoordynowany, nastawiony przede wszystkim na współpracę i synergię. W ślad za tym powinna pójść jak najbliższa kooperacja polityczna i gospodarcza, budowanie północno-wschodniej konektywności.

To oczywiście nie wszystko. Fundamentalnymi kierunkami polskiej polityki są także południe i wschód. Na pierwszym w szczególności współpraca z nadczarnomorską Rumunią i krajami wyszehradzkimi (intensyfikowane zresztą ostatnio) może uwolnić niebagatelny potencjał wzrostu bezpieczeństwa. Na nieco dalszym planie ważna jest kooperacja z Turcją, dysponującą dużym i rosnącym potencjałem w rejonie Morza Czarnego i Kaukazu. Na wschodzie kluczowe są Ukraina i Białoruś. Przyszłość pierwszej jest dziś niepewna. Ale jeśli w jakiś czas po wojnie będzie ona w stanie stać o własnych nogach, powinna pozostać obiektem fundamentalnego zainteresowania Warszawy. Na czoło wysuwają się tu kwestie ewentualnych gwarancji bezpieczeństwa dla Ukrainy oraz jej odbudowy ze zniszczeń. W wariancie optymistycznym ma szanse powstać nowy regionalny układ bezpieczeństwa, de facto rozszerzający system transatlantycki na Ukrainę. A przez to ogromnie wzmacniający pozycję i możliwości obronne Polski oraz innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej i Skandynawii. W wariancie pesymistycznym Ukraina stanie się tutejszą Syrią, pasmem niestabilności, może nawet państwem upadłym. Granice regionalnego systemu bezpieczeństwa będą wówczas znacznie mniej korzystne. Może pozostać natomiast kwestią dalsze wspieranie ukraińskiego oporu i dążenie do odwojowania sytuacji za czas jakiś.

Białoruś jest dla Moskwy jeszcze ważniejsza niż Kijów. To przez nią szły w przeszłości wielkie inwazje na Rosję, a sama ewentualna zmiana jej geopolitycznej orientacji może zdestabilizować imperium Kremla. Dla Polski jest również bardzo ważna, tak z powyższych powodów, jak i ze względu na wspólną granicę, oraz zwornikowe położenie. Efektywne podporządkowanie Białorusi Moskwie w sensie wojskowo-operacyjnym radykalnie obniża (i obniżyło) poziom bezpieczeństwa Ukrainy i krajów bałtyckich. W mniejszym, choć wciąż bardzo dużym stopniu, dotknęło to także Warszawy, więcej niż potrajając de facto granicę polsko-rosyjską i niekorzystnie modyfikując układ regionalny. Odwojowanie Białorusi pozostaje kluczowym wyzwaniem na przyszłość.

Polska broń jądrowa?

Te fundamentalne, regionalne wyzwania polskiej polityki zagranicznej nabierają tym większej wagi w nadchodzących latach i dekadach nie tylko ze względu na możliwość redukcji amerykańskiej obecności na Starym Kontynencie. Wojna ukraińska uwydatniła zasadnicze różnice w percepcji bezpieczeństwa między Europą Środkowo-Wschodnią i Skandynawią a kontynentalną Europą Zachodnią, w szczególności Francją i Niemcami. Biorą pod uwagę zachowanie Berlina w pierwszej fazie konfliktu (zwłaszcza spowalnianie i blokowanie transportów broni), nie można być pewnym jego postawy w razie agresji na Polskę. To zaś oznaczać może efektywny paraliż korytarzy przerzutu odsieczy wojskowej, wiodących przecież właśnie przez Niemcy. Polska musi więc szukać drogi do dobrego ułożenia się z Republiką Federalną, ale jednocześnie liczyć się z tym, że w godzinie próby może być na kierunku zachodnim odcięta. Stąd tym większe znaczenie polityki północnej, południowej i wschodniej.

Do tego dochodzi kwestia nuklearna. Jak mówiliśmy, ewentualny sojuszniczy kontratak jądrowy jest szczególnie wątpliwym elementem gwarancji bezpieczeństwa dla Polski (i innych państw regionu). Tymczasem graniczymy z agresywnym mocarstwem nuklearnym, które pod względem potencjału masowego rażenia nie ma sobie równych poza Ameryką. Na dziś to zupełnie nierealne, ale docelowo Polska powinna dążyć do posiadania własnej broni jądrowej. Przekonanie Waszyngtonu i innych sojuszników do włączenia tu zielonego światła byłoby z jednej strony bardzo trudne, ale z drugiej – spójne ze strategią „uzbrajania sojuszników” i redukcją własnej obecności, realizowaną od pewnego czasu przez USA.

Wyzwania bezpieczeństwa Polski są więc ogromne. I wymagają takiegoż, zorganizowanego wysiłku narodowego. Warto mieć jednak na uwadze nie tylko zagrożenia – ale i szanse. Rosja jest bardzo niebezpiecznym, lecz słabnącym państwem. Co więcej, nadchodząca rewolucja energetyczna rysuje coraz wyraźniej perspektywę odebrania moskiewskiemu imperium lwiej części dochodów i przekształcenia go w węglowodorowy skansen. Już dziś zacofany technologicznie, wyludniający się, podlegający coraz większej presji geopolitycznej z każdej strony – będzie takim bardzo prawdopodobnie w coraz większym stopniu. To otwiera perspektywę nowej Wielkiej Smuty (okres głębokiej zapaści państwa z przełomu XVI i XVII w.), i to już w horyzoncie najbliższej dekady-dwóch. Do tego czasu Rosja z pewnością zrobi co w jej mocy – a jej mocą jest głównie wojsko – żeby wyrwać się ze strategicznej pułapki i wywalczyć nowe reguły gry.

Jeśli przetrwamy ten okres (a jak starałem się pokazać, są wszelkie podstawy sądzić, że jest to możliwe), otworzą się szanse na nowy, znacznie lepszy porządek w Europie.

Powyższy tekst jest polską wersją eseju, który ukazał się w maju 2023 r. we włoskim miesięczniku „Limes”.

Kontrofensywa Ukrainy zaczyna się? Spada produkcja w Chinach | Niezbędnik Zagraniczny NK 28.04-5.05.202

dr Tomasz Gajewski

Politolog, doktor nauk humanistycznych, pracownik naukowy

Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach; analityk w Fundacji

Po.Int; specjalizuje się w studiach nad wpływem nowoczesnych

technologii oraz zmian klimatu na system międzynarodowy i globalne

środowisko bezpieczeństw

Czy Rosja uszkodzi kable na Bałtyku? Czy drony nad Kremlem były amerykańskie, ukraińskie, czy… rosyjskie? O czym Qin Gang rozmawiał z Ławrowem?

Drony nad Kremlem. Dwa bezzałogowe aparaty latające zostały zniszczone nad siedzibą rosyjskich władz. Moskwa natychmiast oskarżyła Ukrainę o próbę zabicia prezydenta Władimira Putina. Następnie przeniosła oskarżenia na Stany Zjednoczone. Zarówno Waszyngton, jak i Kijów zdecydowanie je odrzuciły. Ukraiński rząd ripostował, że jest to element prowokacyjnych działań Kremla. „Nie atakujemy Putina i Moskwy, walczymy o nasze terytorium” – oświadczył prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski. Rzecznik amerykańskiej Rady Bezpieczeństwa Narodowego, John Kirby nazwał rosyjskie oskarżenia „niedorzecznymi”. Eksperci amerykańskiego Instytutu Studiów nad Wojną oceniają, że w atak mógł być rosyjską inscenizacją, służącą usprawiedliwieniu odwołania uroczystości z okazji Dnia Zwycięstwa w kolejnych miastach. Według dostępnych informacji, obchody z udziałem wojska zostały anulowane już w 21 rosyjskich miastach. Powodem mają być obawy o bezpieczeństwo oraz degradacja zasobów sprzętu wojskowego.

Ukraina: sytuacja na froncie i poza nim. Według informacji podanych przez Biały Dom Rosja mogła stracić w tym roku nawet 100 tys. żołnierzy. Większość tych strat Rosjanie mieli ponieść w bitwie o Bachmut. Stany Zjednoczone przyjęły tymczasem 37. od początku wojny pakiet pomocy wojskowej dla Ukrainy. Wolę wspierania Kijowa potwierdził lider republikańskiej większości w Izbie Reprezentantów, Kevin McCarthy. Złagodziło to obawy o wstrzymanie pomocy dla Ukrainy po ewentualnym sukcesie republikanów w wyborach prezydenckich.

Prezydent Zełenski złożył oficjalne wizyty w Finlandii oraz Holandii, gdzie przemawiał w haskiej siedzibie Międzynarodowego Trybunału Karnego. Według niektórych obserwatorów długo wyczekiwana ukraińska kontrofensywa już się rozpoczęła. Ukraińskie wojsko przeprowadziło ataki na składy paliw w Sewastopolu oraz – co nie zostało potwierdzone – w Kraju Krasnodarskim po rosyjskiej stronie granicy. Ukraińskie dowództwo wojskowe poinformowało, że utrzymuje kontrolę nad kluczowym szlakiem logistycznym, przez który zaopatrywane są oddziały walczące w Bachmucie i jego okolicach. Rosjanie tymczasem, w ostatnich dniach atakowali Kijów i Odessę za pomocą rakiet balistycznych oraz dronów. Chersoń został ostrzelany przez artylerię. Według informacji strony ukraińskiej, większość pocisków balistycznych została zneutralizowana, co według ekspertów może być dowodem działania zaawansowanych, zachodnich systemów obrony przeciwrakietowej.

Plan wspólnych zakupów w UE. Sprawująca rotacyjną prezydencję we Wspólnocie Szwecja poinformowała, że ambasadorowie państw członkowskich zatwierdzili decyzję o „wsparciu ukraińskich sił zbrojnych kwotą 1 miliarda euro na wspólne zakupy amunicji i rakiet”. Europejscy dyplomaci twierdzą, że Francja nalegała, by produkcja odbywała się w Europie. To stanowisko wywoływało krytykę innych członków Wspólnoty, w tym Polski, państw bałtyckich oraz Niemiec i Holandii. Wyrażały one powątpiewanie w zdolność przemysłu europejskiego do szybkiego wyprodukowania wystarczającej liczby pocisków bez użycia komponentów spoza UE.

NATO ostrzega przed sabotażem kabli podmorskich. Zastępca sekretarza generalnego NATO ds. wywiadu i bezpieczeństwa, David Cattler poinformował, że Rosja może próbować uszkodzić kable podmorskie oraz inne elementy infrastruktury krytycznej. Kreml chciałby w ten sposób „zakłócić funkcjonowanie zachodnich społeczeństw” – stwierdził Cattler. „Rosjanie są bardziej aktywni na morzach, szczególnie na Morzu Północnym oraz Bałtyku” – dodał urzędnik. Przez kable podmorskie – z przepustowością sięgającą 200 terabajtów na sekundę – przechodzi około 95 proc. globalnego ruchu internetowego. Każdego dnia, kable te obsługują transakcje finansowe o wartości 10 bilionów dolarów. NATO uznaje, że 400 z nich stanowi infrastrukturę krytyczną – obsługuje działanie zachodniego Internetu, systemów energetycznych i finansowych. „Rosja aktywnie mapuje sojuszniczą infrastrukturę krytyczną zarówno na lądzie, jak i na dnie morskim” – powiedział Cattler. Sojusz monitoruje jednak rosyjskie statki wyposażone w sensory, które mogą zbierać informacje elektroniczne lub akustyczne z dna morskiego. NATO utworzyło także Komórkę Ochrony Podwodnej Infrastruktury Krytycznej. „Zagrożenie jest realne, a NATO intensyfikuje działania” – oświadczył generał Hans-Werner Wiermann, który kieruje jednostką.

Aresztowania w Belgii. Policja zatrzymała siedem osób podejrzanych o przygotowywanie zamachu terrorystycznego – poinformowała w czwartek belgijska prokuratura. Podejrzani mieli rozważać kilka scenariuszy ataków w Belgii. „Mówiono m.in. o budynkach NATO, ale plany te nie wydawały się zbyt konkretne” – powiedział rzecznik prokuratury dziennikowi „De Standaard”. Prawie wszyscy zatrzymani są pochodzenia czeczeńskiego, a trzech ma belgijskie obywatelstwo. Podejrzani należą do zagorzałych zwolenników Państwa Islamskiego – mówi oficjalne oświadczenie.

Protesty we Francji. Francuska policja starła się z setkami ubranych na czarno anarchistów oraz członków związków zawodowych w Paryżu, Lyonie i Nantes podczas protestów przeciwko podwyższeniu wieku emerytalnego. Według ministerstwa spraw wewnętrznych, aresztowano prawie 200 osób. Na ulicę wyszło ponad 780 tys. osób. Rada Konstytucyjna odrzuciła tymczasem postulat opozycji, która chciała rozpisania referendum w sprawie kontrowersyjnej reformy. System emerytalny jest kamieniem węgielnym francuskiego modelu ochrony socjalnej. Prezydent Emmanuel Macron twierdzi, że reforma jest potrzebna, by wesprzeć jeden z najbardziej hojnych systemów emerytalnych uprzemysłowionego świata. Jak wynika z badań opinii publicznej, większość Francuzów sprzeciwia się jednak jego polityce.

Francusko-japońskie porozumienie nuklearne. Paryż i Tokio podpisały porozumienie, przewidujące pogłębienie i przyspieszenie współpracy w zakresie badań i rozwoju technologii jądrowych nowych generacji, takich jak reaktory chłodzone sodem. W ramach porozumienia, kontynuowane będą prace nad bezpiecznym przedłużeniem żywotności działających reaktorów i likwidacją starzejących się siłowni jądrowych Przewiduje się także badania nad rozwojem cywilnych technologii jądrowych w zainteresowanych krajach oraz promowaniem recyklingu zużytego paliwa jądrowego w celu zminimalizowania zapotrzebowania na uran. Szczególnie istotnym elementem porozumienia jest rozpoczęcie prac nad budową łańcucha dostaw obejmującego tylko kraje podzielające „wspólne wartości”. Odczytuje się to jako zawoalowane odniesienie do zbyt dużej roli Rosji w tym sektorze.

NATO chce otworzyć biuro łącznikowe w Japonii. „Nikkei Asia” informuje, że Sojusz otworzy placówkę w Tokio, by usprawnić konsultacje z partnerami regionalnymi – Koreą Południową, Australią i Nową Zelandią. Biuro ma ułatwić rozmowy o chińskich i rosyjskich wyzwaniach geopolitycznych. Rzeczniczka NATO, Oana Lungescu powiedziała, że nie może informować o szczegółach toczących się rozmów. Podkreśliła ona, że NATO ma bliskie relacje z Japonią. „Współpraca obejmuje szeroki zakres obszarów, w tym cyberbezpieczeństwo, bezpieczeństwo morskie, pomoc humanitarną i reagowanie przypadku katastrof, nierozprzestrzenianie broni masowego rażenia oraz naukę i technologię” – stwierdziła rzeczniczka Sojuszu. Według doniesień „Nikkei Asia” biuro ma zostać otwarte w przyszłym roku, ale szczegóły cały czas są przedmiotem negocjacji. Jeszcze w styczniu, szef NATO i premier Japonii Fumio Kishida zobowiązali się do wzmocnienia więzi w obliczu „historycznych” wyzwań bezpieczeństwa. Obie strony dążą podpisania kompleksowego porozumienia o partnerstwie przed lipcowym szczytem Sojuszu w Wilnie. Chiny zaapelowały tymczasem o „wzmożoną czujność” w obliczu „ekspansji NATO w Azji”. Rzeczniczka chińskiego MSZ, Mao Ning stwierdziła, że Azja „nie powinna być areną geopolitycznych bitew”.

Prezydent Filipin z wizytą w Waszyngtonie. Ferdinand Marcos Jr podkreślił znaczenie Stanów Zjednoczonych jako jedynego traktatowego sojusznika w regionie, który charakteryzuje się „najbardziej skomplikowaną sytuacją geopolityczną na świecie”. To pierwsza wizyta prezydenta Filipin w Waszyngtonie od ponad 10 lat. W obliczu presji ze strony Chin oba kraje zintensyfikowały współpracę wojskową (m.in. rozszerzając amerykański dostępu do filipińskich baz wojskowych). „Stany Zjednoczone pozostają niezłomne w zaangażowaniu w obronę Filipin” – podkreślił prezydent Joe Biden. Strony wyjaśniły, że jakikolwiek atak na filipińskie siły zbrojne, statki lub samoloty na Pacyfiku, w tym na Morzu Południowochińskim, będzie aktywował amerykańskie zobowiązania, przewidziane Traktatem o wzajemnej obronie z 1951 roku. Sojusznicy będą również współgospodarzami Indo-Pacific Business Forum 2024 – najważniejszego wydarzenia handlowego organizowanego przez Stany Zjednoczone w regionie. Wzmocni to dodatkowo pozycję Filipin jako jednego z kluczowych ogniw regionalnych łańcuchów dostaw.

Spotkanie szefów dyplomacji Szanghajskiej Organizacji Współpracy. W czasie czwartkowego spotkania ministrów zagranicznych bloku w indyjskim Goa Chiny zapewniły New Delhi i Moskwę, że zamierzają umacniać „koordynację i współpracę”. Podczas rozmowy z szefem rosyjskiego MSZ Siergiejem Ławrowem na marginesie spotkania, szef chińskiej dyplomacji Qin Gang powiedział, że Chiny są „chętne do utrzymania komunikacji i koordynacji, by wnieść wymierny wkład w polityczne rozwiązanie kryzysu w Ukrainie”. Obie strony zgodziły się również usprawnić współpracę z innymi państwami członkowskimi Organizacji, by utrzymać „jedność” bloku. Na spotkaniu z indyjskim ministrem spraw zagranicznych Subrahmanyamem Jaishankarem Qin powiedział natomiast, że Chiny są skłonne pogłębić kooperację w kwestiach międzynarodowych i regionalnych. Stosunki Chin z Indiami pogarszają się od 2020 roku, kiedy wojska obu krajów starły się na spornej granicy w Himalajach. Obecnie, Szanghajska Organizacja Współpracy obejmuje Rosję, Indie, Chiny, Pakistan oraz cztery kraje Azji Środkowej – Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan i Uzbekistan. Iran i Białoruś mają dołączyć do niej na lipcowym szczycie w New Delhi.

Szef chińskiego MSZ z wizytą w Birmie. Przywódca rządzącej krajem junty, generał Min Aung Hlaing spotkał się z ministrem spraw zagranicznych Chin, Qin Gangiem. Państwo Środka zapewnia kluczowe wsparcie jego reżimowi od czasu przejęcia władzy dwa lata temu. Birma pogrążona jest w konflikcie od obalenia rządu Aung San Suu Kyi. Wzbudziło to powszechne pokojowe protesty, które wojsko stłumiło siłą, wywołując zbrojny opór w całym kraju. Według birmańskiej telewizji rządowej liderzy rozmawiali na temat stosunków dwustronnych, sytuacji politycznej w Birmie oraz warunków niezbędnych do zapewnienia jej stabilności i rozwoju. Wcześniej Qin wezwał do rozprawienia się z transgraniczną działalnością przestępczą. Licząca 2129 kilometrów granica birmańsko-chińska przebiega przez gęsto zalesione góry i od dawna jest centrum przemytu narkotyków do Chin z regionu „Złotego Trójkąta”, gdzie stykają się granice Laosu, Birmy i Tajlandii. Chiny mają strategiczne interesy w Birmie i są jednym z nielicznych ważnych aktorów, którzy utrzymują dobre stosunki z juntą. Wraz z Rosją są głównym dostawcą broni dla birmańskiej armii. Pekin zainwestował miliardy dolarów w kopalnie, magistrale naftowe i gazowe.

Spadek produkcji w Chinach. Działalność produkcyjna w drugiej co do wielkości gospodarce świata nieoczekiwanie spadła w kwietniu. Sektor produkcyjny zatrudnia około 18 proc. chińskiej siły roboczej. Zwiększa to presję na władze w Pekinie, które stawiają sobie za cel ożywienie gospodarki w warunkach zmniejszonego popytu globalnego i problemów na rynku nieruchomości. Wskaźnik PMI (ang. Purchasing Managers’ Index) spadł w marcu poniżej granicy 50 punktów, która rozdziela wzrost i spadek aktywności w ujęciu miesięcznym. Zamówienia eksportowe spadły do 47,6 z 50,4 w marcu. Niektórzy eksporterzy zamrozili inwestycje lub obniżyli koszty pracy. Zaufanie do sektora nieruchomości, który od lat jest filarem chińskiego wzrostu, pozostaje kruche.

Walki w Sudanie. Obie strony eskalującego konfliktu nie przestrzegają trwającego rozejmu. Sudańska armia oraz paramilitarne Siły Szybkiego Wsparcia (RSF) próbują zdobyć przewagę przed możliwymi negocjacjami. W czwartek, odgłosy bombardowań i wymian ognia z broni maszynowej dało się słyszeć w stołecznym Chartumie i sąsiednich miastach Omdurman i Bahri. Armia próbowała wypchnąć RSF z pozycji wokół pałacu prezydenckiego i dowództwa wojskowego. Informacje płynące z Sudanu mówią, że zginęło 550 osób, a 4926 zostało rannych. Liczba ofiar wśród ludności cywilnej wzrosła wskutek użycia samolotów bojowych, czołgów, artylerii i rakiet w gęsto zaludnionych obszarach miejskich. Konflikt uderzył w gospodarkę kraju, zakłócił wewnętrzne szlaki handlowe, zagroził importowi i wywołał kryzys finansowy. W stolicy splądrowano lub zniszczono fabryki, banki, sklepy i targowiska. Brakuje prądu, wody i podstawowych towarów. Gwałtownie rosną ceny. Według ONZ, około 100 tys. ludzi uciekło z Sudanu do sąsiednich krajów.

Śmierć lidera Państwa Islamskiego. Przywódca Państwa Islamskiego, Abu Hussein al-Kuraszi został zabity w czasie operacji tureckiego wywiadu wojskowego (MIT) w północnej Syrii – poinformował prezydent Turcji Recep Tayyip Erdoğan. Członek wspieranej przez Turcję syryjskiej grupy zbrojnej powiedział agencji Associated Press, że MIT starł się z bojownikami Państwa Islamskiego we wsi w prowincji Aleppo. Tureckie media państwowe podały, że al-Kuraszi wysadził się w powietrze, by uniknąć schwytania.

Prezydent Iranu z wizytą w Syrii. Prezydent Ebrahim Ra’isi odbył rozmowy ze swoim syryjskim odpowiednikiem Baszarem al-Asadem. To pierwsza wizyta irańskiego prezydenta od wybuchu wojny domowej w Syrii w 2011 roku. W skład irańskiej delegacji weszli ministrowie ds. ropy naftowej, obrony, spraw zagranicznych i telekomunikacji. Wizyta prezydenta Ra’isiego w Damaszku zaowocowała podpisaniem długoterminowych umów gospodarczych. Podróż Rai’siego do Syrii jest częścią regionalnego przewartościowania, wywołanego normalizacją relacji irańsko-saudyjskich. Narody arabskie, które odizolowały Syrię i wspierały zbrojną, antyasadowską opozycję, opracowują teraz plany mające na celu zakończenie 12-letniej wojny i ponowne włączenie Syrii do arabskiej wspólnoty regionalnej. Dzięki militarnemu i gospodarczemu wsparciu Iranu oraz Rosji Asad odzyskał kontrolę nad większością Syrii.

Szansa na bezpośrednie loty izraelskich linii do Mekki. Izrael wyraził nadzieję, że władze Arabii Saudyjskiej zezwolą na bezpośrednie loty dla jego muzułmańskich obywateli, którzy w przyszłym miesiącu będą chcieli odbyć Hadżdż, coroczną pielgrzymkę do Mekki. Byłby to kolejny krok w kierunku normalizacji stosunków dwustronnych. Izraelski minister spraw zagranicznych, Eli Cohen oświadczył, że prośba została złożona. „Ta kwestia jest przedmiotem dyskusji. Nie mogę powiedzieć, czy są jakieś postępy. Szef izraelskiej dyplomacji podkreślał swój optymizm w sprawie relacji z Królestwem. Rijad nie nawiązał stosunków dyplomatycznych z Izraelem wraz ze swoimi sąsiadami z Zatoki Perskiej, argumentując, że priorytetem jest palestyńska państwowość. Ostatnio normalizację utrudniają także napięcia między dworem w Rijadzie a administracją prezydenta Josepha Bidena, niedawne nowe otwarcie w relacjach saudyjsko-irańskich oraz polityka rządu Benjamina Netanjahu. Muzułmanie z Izraela i terytoriów palestyńskich podróżują obecnie do Mekki przez kraje trzecie, co może oznaczać dodatkowe wydatki. Arabia Saudyjska zezwala izraelskim liniom lotniczym na przeloty do Zjednoczonych Emiratów Arabskich i Bahrajnu od 2020 roku.

Wzmocnienie władzy prezydenta Uzbekistanu. Ponad 90 proc obywateli zagłosowało w referendum za reformą, która „zeruje” kadencje Szawkata Mirzijojewa i ma zapewnić im większą ochronę socjalną oraz prawną. Urzędujący szef państwa będzie mógł ubiegać się o urząd jeszcze dwa razy. Trwająca kadencja Mirzijojewa kończy się w 2026 roku. Prezydent otworzył gospodarkę byłej republiki sowieckiej na świat, znacznie poprawił stosunki z Zachodem i ograniczył uprawnienia służb bezpieczeństwa, których dominacja w poprzednich dziesięcioleciach zamieniła 35-milionowy kraj w państwo policyjne. Chociaż jest mało prawdopodobne, by zachodni partnerzy Taszkientu patrzyli z aprobatą na rozszerzenie uprawnień prezydenckich, Uzbekistan – jak oceniają eksperci – niewiele ryzykuje. Zachód jest zmuszony do poszukiwania wsparcia ze strony krajów byłego Związku Radzieckiego w swoich wysiłkach na rzecz izolacji Rosji.

Wybory prezydenckie w Paragwaju. Kandydat konserwatywnej Partii Colorado – Santiago Peña – odniósł zdecydowane zwycięstwo w wyborach prezydenckich. Były minister finansów i ekonomista w Międzynarodowym Funduszu Walutowym pokonał centrolewicowego rywala, Efraina Alegre. Wyniki zakwestionował kandydat populistycznej, Partii Krucjaty Narodowej, Paraguayo Cubas, który zajął trzecie miejsce. Dołączył do niego Alegre, który domaga się także międzynarodowej kontroli elektronicznych urządzeń do głosowania oraz zarządzających nimi systemów komputerowych. Na ulicach stołecznego Asunción doszło do starć zwolenników opozycyjnych kandydatów z policją. Ministerstwo spraw wewnętrznych wzywa do „zachowania zdrowego rozsądku” i poszanowania procedur. Peña, który ma objąć urząd 15 sierpnia, będzie musiał pracować nad zmniejszeniem rosnącego deficytu budżetowego oraz uspokoić nastroje wśród rolników, wzywających do porzucenia Tajwanu i otwarcia stosunków z Chinami. W trakcie kampanii kandydat Partii Colorado obiecał utrzymać stosunki dyplomatyczne z Tajpej.

Przeszukanie w domu byłego prezydenta Brazylii. Policja dokonała nalotu na dom Jaira Bolsonaro i skonfiskowała jego telefon komórkowy. Operacja to część śledztwa w sprawie jego szczepień przeciwko COVID-19. Ma ono wyjaśnić, w jaki sposób Bolsonaro, który bagatelizował wywoływaną przez wirus SARS-CoV-2 chorobę i obiecał nie przyjmować szczepionki, został zarejestrowany jako zaszczepiony. Informacja o tym znajduje się w opublikowanej w lutym dokumentacji medycznej. Bolsonaro powtórzył, że nigdy nie wziął szczepionki przeciwko COVID i zaprzeczył jakiejkolwiek roli w rzekomym fałszowaniu dokumentów.

Problemy Qualcomm. Akcje firmy spadły w czwartek o 7 proc. po tym, jak producent chipów zasygnalizował, że odbicie z postpandemicznego kryzysu na rynku smartfonów zajmie więcej czasu, niż przewidywano. Qualcomm, który zaopatruje czołowych producentów telefonów, Apple i Samsunga, mógł stracić na wycenie rynkowej około 10 miliardów dolarów. Mimo to pojawiły się także sygnały pozytywne dla firmy. Przychody z branży motoryzacyjnej wzrosły o 20 proc. Wzmocnił się także dział Internetu Rzeczy amerykańskiego giganta technologicznego, co wskazuje, że wysiłki zmierzające do dywersyfikacji działalności przebiegają zgodnie z realizowaną przez firmę strategią.

Macron rozmawiał z Xi,

Niemka czekała za drzwiami

| Z Centrum Świata, kwiecień 2023

dr Krzysztof M. Zalewski

współzałożyciel Instytutu Boyma, redaktor „Tygodnia w Azji”

i „Azjatech”. Ekspert Ośrodka Studiów Wschodnich w Warszawie

(2009), doradca marszałka Sejmu RP (2009-2010), pracownik Biura

Spraw ZagranicznychKancelarii Prezydenta RP (2010-2014) oraz

Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej(2014-2016). Pasjonat

turystyki kajakowej, pływania i siatkówki. Twitter: @KMZalew

Przywódcy Chin i Ukrainy rozmawiają. Australia zmienia doktrynę obronną. Indie przyciągają uwagę gigantów technologicznych i rozpoczynają brutalną kampanię wyborczą. TikTok dalej w centrum kontrowersji. Kolejne państwo kupuje rosyjską ropę

W początku kwietnia prezydent Tsai Ing-wen spotkała się w Kalifornii z przewodniczącym Izby Reprezentantów. Delegacja Kongresu odwiedziła zaś wyspę, wysyłając kolejny sygnał poparcia dla status quo między Tajpej a Pekinem.

W odpowiedzi chińska flota przeprowadziła trzydniowe (8-10 kwietnia) ćwiczenia na wodach wokół wyspy, a wojskowe statki powietrzne przekraczały „medianę” – nieformalną linię rozgraniczenia w Cieśninie Tajwańskiej. Tylko jednego dnia – 10 kwietnia – 91 samolotów wleciało w tajwańską strefę identyfikacji obrony powietrznej (ADIZ), szerszy niż suwerenna przestrzeń powietrzna obszar nad lądem i wodą, w którym kraj stara się identyfikować, lokalizować i kontrolować dowolny cywilny statek powietrzny.

Stany Zjednoczone i Filipiny w dniach 11-28 kwietnia przeprowadziły swoje największe od dziesięcioleci ćwiczenia wojskowe na wodach Morza Południowochińskiego i Cieśniny Tajwańskiej. W corocznych ćwiczeniach Balikatan (w języku tagalskim – „ramię w ramię”) wzięło udział ponad 17 600 wojskowych.

Francuski prezydent Emanuel Macron i przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula van der Leyen złożyli wizytę w Pekinie (5-6 kwietnia). W zamierzeniu Europejczyków miał to być pokaz unijnej jedności oraz wyraz dążenia do przekonania Chin, by naciskały na Moskwę w kwestii zakończenia wojny w Ukrainie. Francuzowi towarzyszyła duża delegacja gospodarcza.

Chińscy gospodarze wykorzystali różnice protokolarne w podejściu do głów państw i organizacji międzynarodowych, by zgotować prezydentowi Republiki znacznie bardziej uroczyste przyjęcie niż krytycznej wobec Pekinu szefowej KE. Powstało zamierzone przez gospodarzy wrażenie, że Macron rozmawiał z Xi, a Niemka musiała czekać „pod drzwiami”. To przykład na konsekwentną politykę Chin, charakteryzującą się deprecjacją instytucji europejskich i pielęgnowaniem relacji z liderami największych państw członkowskich.

Mieszane wrażenia po wspólnej wizycie w Pekinie zdecydowanie pogorszył prezydent Macron za sprawą wywiadu, którego udzielił prasie. Niezależnie od intencji, jego uwagi o Tajwanie zrozumiano jako uznanie kwestii przyszłości wyspy za sprawę nie będącą w żywotnym interesie Europy, a raczej stanowiącą rozgrywkę między USA a ChRL. W interesie Unii rzekomo nie leży „wplątywanie się w kryzysy, które nie są nasze”.

W następnych dniach niemiecka minister spraw zagranicznych Annalena Baerbock jednoznacznie wyraziła w rozmowie ze swoim chińskim odpowiednikiem poparcie dla status quo w Cieśninie Tajwańskiej, a francuska dyplomacja pracowicie tłumaczyła, że prezydent został źle zrozumiany. Ministrowie spraw zagranicznych G7, w tym Francji, potwierdzili znaczenie pokoju i stabilności w regionie. Jest to „zasadniczy element dla bezpieczeństwa i dobrobytu społeczności międzynarodowej” – oświadczył dziennikarzom 17 kwietnia szef dyplomacji Japonii, Yoshimasa Hayashi.

Innego rodzaju dyplomatyczną burzę wywołał Lu Shaye, ambasador ChRL w Paryżu. Powiedział w wyemitowanym 21 kwietnia wywiadzie dla francuskiej telewizji, że kraje powstałe w wyniku upadku ZSRS „nie mają czynnego statusu, bo nie ma międzynarodowej umowy, która by potwierdzała ich status jako suwerennych państw”. W następnych dniach chińskie ministerstwo zdystansowało się od ambasadora, zapewniając o uznawaniu niepodległości krajów powstałych po rozpadzie Związku Sowieckiego.

Ta ostatnia kontrowersja mogła skłonić stronę chińską do przyspieszenia zapowiadanej od dłuższego czasu rozmowy telefonicznej między prezydentem Ukrainy Wołodymirem Zelenskim a przewodniczącym ChRL Xi Jinpingiem. Przywódcy rozmawiali po raz pierwszy od czasu inwazji Rosji na Ukrainę. Xi oświadczył, że negocjacje są „jedynym wyjściem” z wojny. Zelenski zatweetował, że była to „długa i znacząca” rozmowa.

Choć Państwo Środka nie potępiło jeszcze Rosji za jej agresję, to w kilka dni po rozmowie chińsko-ukraińskiej Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych przy poparciu Chin przyjęło rezolucję, w której uznano Rosję za agresora w konflikcie. To pierwszy – i słaby – sygnał dystansowania się Pekinu od Moskwy.

W początku kwietnia australijski prokurator generalny wydał zakaz używania Tiktoka na urządzeniach służbowych urzędników federalnych. Wedle uzasadnienia, aplikacja „stwarza istotne zagrożenia dla bezpieczeństwa i prywatności niekorporacyjnych podmiotów Związku wynikające z rozległego gromadzenia danych o użytkownikach i narażenia na pozaprawne wskazówki obcego rządu, które są sprzeczne z prawem australijskim”. To kolejne państwo po USA, Kanadzie i Wielkiej Brytanii, które ogranicza dostęp do aplikacji rozwiniętej przez pekińską firmę Bytedance.

W parę dni po złożeniu zeznań przed Kongresem USA przez Shou Zi Chewa w marcu, singapurskiego szefa TikToka, w sprawie powszechnego zakazu aplikacji wypowiedział się Rand Paul, senator republikański. „Będziemy jak Chiny i zakażemy wypowiedzi, których się boimy?” – pytał retorycznie. Zestawienie głosów australijskiego prawnika i amerykańskiego polityka wskazuje na prawdziwy dylemat dotyczący TikToka: jak chronić dane osobowe i bezpieczeństwo narodowe, a jednocześnie nie ograniczać nadmiernie swobód obywatelskich. Rysuje się tu możliwy kompromis: Tiktok zniknie ze służbowego sprzętu, ale jego prywatne używanie będzie dalej dozwolone.

Po spotkaniu prezydenta Władimira Putina na przewodniczącego Xi Jinpinga w marcu międzynarodowy świat finansów rozgrzewały dyskusje o zwiększonej roli, jaką w najbliższym czasie będzie pełnił juan. Rosjanin zadeklarował bowiem, że transakcje w rosyjskim handlu zagranicznym rozliczane będą między innymi w chińskiej walucie.

Potwierdzenie tych planów nadeszło z Bangladeszu. 17 kwietnia międzynarodowe agencje informacyjne donosiły, że rząd w Dhace zgodził się zapłacić równowartość 300 mln dolarów w juanach. Jest to rata płatności za budowę elektrowni atomowej przez Rosatom.

Japońskie przedsiębiorstwa będą musiały otrzymać od władz zezwolenia eksportowe dla 23 typów urządzeń służących do produkcji półprzewodników. Wiele z nich, jak Nikon czy Tokyo Electron, odgrywa kluczową rolę w łańcuchach dostaw koniecznych do wytworzenia najnowocześniejszych mikroprocesorów. Choć w zarządzeniu nie ma mowy o antychińskim ostrzu nowych przepisów, ich wprowadzenie wiąże się jednoznacznie z amerykańskimi naciskami na sojuszników USA w celu odcięcia ChRL od najnowocześniejszych technologii półprzewodnikowych. Japońskie ministerstwo handlu uzyska w ten sposób również wgląd w dostawy do państw trzecich, nie będących bezpośrednio stroną transakcji.

W ostatniej dekadzie kwietnia zdaniem Financial Times Biały Dom poprosił rząd Korei Południowej o wpłynięcie na swoich producentów półprzewodników, by nie uzupełniali potencjalnych braków w Chinach. Rząd w Pekinie rozważa, czy zakazać amerykańskiej firmie Micron sprzedaży chipów w ChRL, po tym jak Ameryka nałożyła ograniczenia eksportowe, które zaszkodziły producentom mikroprocesorów w Chinach.

Łamanie amerykańskich sankcji może być drogie. Przekonała się o tym Seagate Technology, dublińska firma zajmująca się przechowywaniem danych. Zgodziła się ona zapłacić 300 mln dolarów rządowi federalnemu po tym, jak dwie z jej filii sprzedały twarde dyski firmie Huawei, pomimo nałożenia amerykańskich sankcji na chińską firmę telekomunikacyjną.

Departament Handlu USA ogłosił zawarcie ugody w tej sprawie w komunikacie prasowym, nazywając ją największą samodzielną karą administracyjną w historii Biura Przemysłu i Bezpieczeństwa (BIS), które dozoruje przestrzeganie kontroli eksportu.

Niedawny powrót do rozmów handlowych między Australią a Chinami nie oznacza prochińskiego zwrotu na antypodach. Świadczy o tym fakt, że Australia w końcu kwietnia ogłosiła swój Strategiczny przegląd obronny 2023 (Defence strategic review 2023). Zakłada on największe od dekad zmiany w siłach zbrojnych, będące konsekwencją zmienionej sytuacji bezpieczeństwa w regionie, głownie na skutek coraz bardziej agresywnej polityki Chin i ich rosnącej potęgi. Zawiera też plany dostosowania australijskich zdolności wojskowych do nowej architektury bezpieczeństwa, w której dużą rolę odgrywa sojusz australijsko-amerykańsko-brytyjski (AUKUS).

Australijczycy będą nie tylko więcej wydawać na obronę, ale będą też wydawać inaczej. Nowy dokument przewiduje redukcję sił lądowych, rozbudowanych dotąd głównie z powodu udziału w działaniach ekspedycyjnych na Bliskim Wschodzie. Armia będzie też miała ograniczone zadania związanych z niesieniem pomocy w razie katastrof naturalnych. To stanie się obowiązkiem innych formacji.

Dotychczasowe plany rozbudowy floty nawodnej również mogą ulec redukcji. Zaoszczędzone środki zostaną przekierowane na inwestycje w okręty podwodne o napędzie nuklearnym i infrastrukturę konieczną do ich obsługi. Wzmocnione zostaną także bazy wojskowe w północnej Australii, a siły artyleryjskie i rakietowe uzyskają zdolność rażenia na odległość do 500 km.

Jednocześnie plan obronny zakłada rozbudowę zdolności produkcyjnych, zwłaszcza w zakresie amunicji dla artylerii dalekiego zasięgu. Może to oznaczać przygotowanie na ewentualne odcięcie od dostaw sojuszniczych w razie konfliktu.

Korea Północna wystrzeliła 13 kwietnia prawdopodobnie nowy model rakiety balistycznej dalekiego zasięgu (1000 km), napędzany paliwem stałym. Takie rakiety mogą być wystrzelone w bardzo krótkim czasie, bez długich przygotowań, nie dając obrońcom czasu na reakcję.

Policja w Nowym Jorku nie usłuchała hasła „Defund the police”, głoszonego przez protestujących przeciwko brutalności stróżów prawa. Przynajmniej chińska policja.

Prokuratorzy wnieśli akt oskarżenia przeciw dwóm osobom, które prawdopodobnie działały jako chińscy agenci i szantażowały dysydentów, starając się ich skłonić do powrotu do kraju. Chiny prowadzą prawdopodobnie około 100 takich zamorskich „posterunków” w 53 państwach świata.

Premier Japonii Fumio Kishida nie odniósł obrażeń po tym, jak 15 kwietnia rzucono w niego ładunkiem wybuchowym podczas wiecu w lokalnym porcie rybackim w mieście Wakayama.

To już kolejny zamach na japońskiego polityka w ostatnim czasie. W lipcu zeszłego roku zginął z ręki zamachowca Shinzo Abe, były premier kraju i jeden z najdłużej rządzących polityków w powojennej historii kraju.

Sąd w Gudżaracie, rodzinnym stanie premiera Narendry Modiego z Partii Ludowej (BJP), odrzucił apelację od wyroku Rahula Gandhiego, przewodniczącego Indyjskiego Kongresu Narodowego. Sprawa sądowa pokrzyżuje plany kampanii opozycji przed przyszłorocznymi wyborami parlamentarnymi. I taki jest zapewne cel władzy.

52-letni lider Kongresu otrzymał 23 marca wyrok dwóch lat więzienia w związku z uwagami, które wygłosił w 2019 r. Zapytał wtedy retorycznie w wystąpieniu, dlaczego „wszyscy złodzieje mają Modi jako nazwisko”. Ponieważ w Gudżaracie wielu nazywa się Modi, więc szybko znaleźli się ludzie obrażeni takim stwierdzeniem lidera Kongresu. Wyrok został początkowo zawieszony na 30 dni. Warto zaznaczyć, że sąd w uzasadnieniu wyszedł daleko poza dotychczasowe rozumienie przepisów antydefamacyjnych.

Wiele państw Zachodu liberalizuje dostęp do marihuany. Singapur, podobnie jak wiele państw Azji Południowo-Wschodniej, pozostaje przy jednoznacznie represyjnej polityce antynarkotykowej. W mieście-państwie ostatnio powieszono 46-letniego mężczyznę za organizację przewiezienia kilograma marihuany do kraju. Tangaraju Suppiah został uznany za winnego w 2018 r. W Singapurze wykonano w 2022 r. 11 wyroków śmierci za przestępstwa narkotykowe.

Japońska firma ispace chciała być pierwszym przedsiębiorstwem komercyjnym, którego łazik wylądował na Księżycu. 26 kwietnia jednak utracono kontakt z urządzeniem o nazwie M1 HAKUTO-R, który z dużym prawdopodobieństwem rozbił się przy próbie lądowania.

Amerykański Netflix ogłosił inwestycję ponad 2,5 mld dolarów w produkcje południowokoreańskie. Szef firmy Ted Sarandos ogłosił to po spotkaniu z prezydentem Yoon Suk-yeolem.

Korea Południowa od kilku dziesięcioleci konsekwentnie inwestuje w przemysły kreatywne, które stają się coraz ważniejszą gałęzią gospodarki. Eksport produkcji kulturalnych osiągnął w 2021 r. wartość ponad 12,6 mld dolarów. Gwiazdy K-pop są wśród najpopularniejszych wykonawców w Azji, a K-movie stało się rozpoznawalną marką co najmniej od zdobycia przez film Parasite sześciu Oscarów w 2020 r. Serial Squid Game był zaś jednym z najpopularniejszych seriali na platformie Netflix w 2021 r.

Mimo konfliktu handlowego i technologicznego z USA, Chiny powróciły na szybką ścieżkę rozwoju po zdjęciu obostrzeń pandemicznych w grudniu zeszłego roku. W marcu wskaźnik wyprzedzający koniunktury w usługach osiągnął najwyższy poziom od 12 lat – 58,2 punktu. Każde wskazanie powyżej 50 punktów oznacza rozwój działalności prognozowany przez managerów. Jeśli obecny poziom aktywności gospodarczej się utrzyma, realne jest osiągnięcie 5-procentowego wzrostu PKB przez Chiny w 2023 r.

Wedle chińskiej agencji Xinhua sektorem napędzającym tę ekspansję gospodarczą są głównie usługi. Chińskim przywódcom sen z oczu spędzają zapewne słaba koniunktura w budownictwie oraz wysokie bezrobocie wśród młodzieży. W grupie wiekowej 16-24 lata wyniosło prawie 20 proc.

Wielka Brytania prawdopodobnie wkrótce stanie się dwunastym członkiem transpacyficznego bloku handlowego (CPTPP). To pierwsze państwo przystępujące do porozumienia od jego wejścia w życie w grudniu 2018 r. i pierwszy członek z Europy.

Umowa CPTPP będzie dla Londynu likwidować większość barier celnych w obrocie z jedenastoma państwami położonymi nad Oceanem Spokojnym. Bezpośrednie korzyści gospodarcze związane z przystąpieniem do pozaeuropejskiego bloku są zaś oceniane przez brytyjskie parlamentarne biuro analiz na skromne 0,08 proc. wzrostu PKB rocznie. Oficjalny Londyn uważa jednak członkostwo w CPTPP za ruch przyszłościowy, wiążący Wielką Brytanię z państwami najszybciej rozwijającego się gospodarczo regionu świata. Obecnie porozumienie zrzesza Australię, Brunei, Kanadę, Chile, Japonię, Malezję, Meksyk, Peru, Nową Zelandię, Singapur i Wietnam.

Wielka Brytania nie jest jedynym państwem ubiegającym się o członkostwo w CPTPP. W kolejce czekają między innymi Tajwan i Chiny. Zdaniem hongkońskiej gazety South China Morning Post to właśnie chęć przystąpienia przez Pekin do układu handlowego stoi za zmniejszaniem napięć z Australią. To Canberra, obok Tokio, grała pierwsze skrzypce w negocjowaniu CPTPP po wycofaniu się administracji Donalda Trumpa z projektu porozumienia.

Amerykańska Dolina Krzemowa patrzy z nadzieją na Indie. Po wielu latach wyczekiwania sklepy amerykańskiego Apple’a (Apple Store) zawitały do dwóch najistotniejszych indyjskich metropolii, New Delhi i Mumbaju. Dla firmy dowodzonej przez Tima Cooka najludniejsze państwo świata staje się coraz istotniejsze jako rynek zbytu i miejsce produkcji.

W tym ciągle biednym państwie niewielu stać obecnie na smartfony firmy z Kalifornii. Dla amerykańskiej firmy liczą się jednak zapewne bardziej trend i perspektywy. Obroty Apple w Indiach skoczyły w ostatnim roku podatkowym wedle Bloomberga aż o ponad połowę, do 6 mld dolarów.

Równolegle do wzrostu znaczenia Indii jako rynku konsumenckiego postępuje także rozwój produkcji w Indiach. Firmy zakontraktowane przez Apple złożyły w fabryce nieopodal Ćennaju (dawne Madras) sprzęt warty ponad 7 mld dolarów. To efekt polityki zwanej „Chiny plus”. Stopniowe tworzenie alternatywy wobec produkcji w Chinach nie sugeruje jednak opuszczania Państwa Środka przez koncerny amerykańskie. ChRL ma bowiem nieporównywalną z żadnym innym państwem świata rozległą bazę produkcyjną i wielki rynek konsumencki.

Pakistan złożył swoje pierwsze zamówienie na rosyjską ropę naftową w ramach umowy zawartej między Islamabadem a Moskwą. Dla Rosji otwiera się nowy rynek w Azji, gdzie przeceniona ropa w ostatnim roku podbiła już Indie i Chiny.

Zakup Pakistanu jest w dużej mierze koniunkturalny i nie świadczy o poparciu dla Moskwy, która w rywalizacji indyjsko-pakistańskiej stawiała na Nowe Delhi. Do poszukiwania jak najtańszego surowca władze w Islamabadzie zmusza kryzys. Państwo balansuje na granicy wypłacalności, regularnie zaciągając pożyczki z Międzynarodowego Funduszu Walutowego.

Jeśli Rosja wygra, to w sposób pyrrusowy. Góralczyk, Budzisz i Radziejewski o przyszłości wojny

Marek Budzisz

Były dziennikarz, doradca dwóch ministrów w rządzie Jerzego Buzka, analityk. Obecnie w biznesie. Z wykształcenia historyk.

prof. Bogdan Góralczyk

Profesor zwyczajny w Centrum Europejskim UW, politolog, sinolog,

dyplomata i publicysta, znawca spraw międzynarodowych. Ostatnio

wydał Chiński Tryptyk, czyli trzy tomy o chińskiej transformacji:

„Chiński Feniks” (2022, wznowienie z 2010), „Nowy Długi Marsz”

(2021, rozszerzone wydanie 2022) oraz „Wielki Renesans” (2018)

Bartłomiej Radziejewski

Dyrektor „Nowej Konfederacji”

Marek Budzisz: „Przedłużanie konfliktu oznacza wykrwawianie się Rosji, oczywiście równoległe do wykrwawiania się Ukrainy. Taka sytuacja przybliża Rosję do strat w sprzęcie i w ludziach, których ona przez długie lata nie będzie w stanie odbudować”. Fragment książki „Wielka gra o Ukrainę”

Bartłomiej Radziejewski: Mamy imponujące spektrum celów i interesów, w ogromnej mierze rozbieżnych. Spróbujemy więc teraz wyrzeźbić z tego możliwe warianty rozwoju sytuacji.

Marek Budzisz: Generalnie Rosjanie uważają, że w tym coraz bardziej komplikującym się świecie, gdzie jest coraz większa liczba graczy realizujących swoje własne cele, często rozbieżne z celami innych, supermocarstwu takiemu jak Stany Zjednoczone będzie znacznie trudniej narzucić pewną agendę i model funkcjonowania. W związku z tym zbudowanie przez Amerykę trwałego obozu izolującego Rosję w płaszczyźnie międzynarodowej będzie działaniem daremnym. Z kolei Rosja jest do takiej rozgrywki dobrze przygotowana, bo dysponuje pewnymi aktywami, które są potencjalnie bardzo ważne. To jest kwestia potencjału wojskowego i tego, co określa mianem eksportu bezpieczeństwa, jak i potencjału wojskowo-przemysłowego, czyli eksportu uzbrojenia, ale również może liczyć ona na swoją silną dyplomację, znajomość realiów, wiedzę, kontakty. Rosjanie mają, począwszy od Afryki Północnej, przez Bliski Wschód i Azję, dobrze rozpoznane realne, lokalne, interesy. Możliwości działania mają z pewnością nie gorsze niż amerykańskie, a oni jeszcze na dodatek wykorzystują paradoksalnie swoją słabość, nie są zagrożeniem, państwem które może zdominować partnera. W związku z tym proponują bardziej partnerskie relacje. Wreszcie dysponują pewnymi istotnymi przewagami technologicznymi w niektórych bardzo szczególnych sferach, które są jednak potencjalnie bardzo ważne, jak choćby energetyka atomowa. Ten nowy obraz relacji na świecie, ich zdaniem, będzie premiował państwa, które nie mają interesu w zdominowaniu układu, a proponują bardziej partnerskie relacje oparte na logice obopólnych korzyści, bardziej elastyczne i w niektórych wrażliwych obszarach wysoce konkurencyjne. W związku z tym oni uważają, że te zamierzenia świata Zachodu, żeby Rosję izolować i w ten sposób wywierać presję i zmusić do ustępstw politycznych, zakończą się niepowodzeniem, a to wpływa na usztywnienie rosyjskiego stanowiska.

Jeśli chodzi o perspektywę rokowań nad zakończeniem wojny w Ukrainie, to dzisiaj wydaje się, że mamy do czynienia z taką właśnie sytuacją, że Rosjanie nie sygnalizują gotowości do rezygnacji ze swoich podstawowych celów wojennych.

Bartłomiej Radziejewski: Dla pobudzenia dyskusji – ale też jej sprecyzowania – wprowadziłbym pewien podział. Myślę, że warianty rozwoju sytuacji można podzielić na kilka bazowych, które oczywiście rozgałęziają się w więcej szczegółowych. Pierwszy wariant jest taki: trzymając się podziału na wojnę gorącą rosyjsko-ukraińską i wojnę zimną zachodnio-rosyjską i nie zapominając o wcześniejszym postulacie Marka Budzisza, myślę, że Rosja może wygrać jednocześnie wojnę z Ukrainą i zimną wojnę z Zachodem. Po drugie, może obie przegrać. Po trzecie – Rosja może wygrać gorącą wojnę z Ukrainą, ale przegrać zimną wojnę z Zachodem i po czwarte, zupełnie chyba już teoretycznie, Rosja może przegrać wojnę z Ukrainą, a jednocześnie wygrać zimną wojnę z Zachodem.

Wojna z Ukrainą jest ściśle zależna od zimnej wojny z Zachodem, ale nie jest tym samym i nie musi wprost przekładać się na tę drugą. Wydaje mi się, że najbardziej prawdopodobnym wariantem jest jakiś rodzaj ograniczonego zwycięstwa rosyjskiego. To znaczy o ile plany blitzkriegu rzucającego Ukrainę na kolana należą już do przeszłości, o tyle ograniczone zwycięstwo rosyjskie w postaci na przykład utrwalenia zdobyczy, odcięcia Ukrainy od Morza Azowskiego, kontroli nad większą niż dotąd częścią Donbasu, być może innymi pomniejszymi zdobyczami terytorialnymi z jednoczesnym wciąż w grze celem pod tytułem zmiana statusu geopolitycznego Ukrainy na zneutralizowany. Prawda jest w tym, co Marek Budzisz mówił wcześniej. Wydaje mi się, że było to bardzo trafne i warte zapamiętania. Mam na myśli określenie tego rosyjskiego spojrzenia, że lepiej, żeby Ukraina była obszarem destabilizacji, niebędącym pod kontrolą Rosji, niż żeby dostała się we władanie Zachodu. Dostrzegając generalny cel, jeśli chodzi o Ukrainę, w postaci zmiany jej geopolitycznego statusu na zneutralizowany, Rosja może ponieść wysokie koszty zarówno w sensie strat wojennych, jak i zimnowojennych, czyli sumarycznych kosztów związanych zarówno ze stratami ludzkimi, sprzętowymi, gospodarczymi w wyniku działań wojennych, jak i ze stratami związanymi z częściową izolacją i sankcjami gospodarczymi i dyplomatycznymi nałożonymi na Rosję przez Zachód, w tym Stany Zjednoczone. W rezultacie może być krajem, który zatrzymał niekorzystną ze swojego punktu widzenia i groźną tendencję wędrówki Ukrainy na Zachód, ale utracił znaczną część swojego imperialnego potencjału, co może oznaczać konieczność wieloletniej odbudowy, a może też perspektywę niemożności odbudowy przez długi czas. Może to służyć przyśpieszeniu wariantu nowej wielkiej smuty o jakieś dziesięć lat. To nie jest jedyny możliwy wariant, ale chętnie bym z wami to przedyskutował.

Bogdan Góralczyk: Powiedziałbym tak – rzeczywiście, jeśli Rosja wygra, to w sposób pyrrusowy, ponieważ pierwotnych celów i założeń nie osiągnęła. O tym, co będzie dalej, zdecyduje kilka czynników. O jednym bardzo dużo mówiliśmy, czyli jak silna będzie kroplówka ze sprzętem i bronią dla Ukrainy ze strony Zachodu. Jaka będzie determinacja Ukraińców do walki, Rosjan do kontynuowania obranej, choć zmienianej strategii oraz Zachodu do wspierania Ukrainy. To te czynniki i stojąca za nimi determinacja (lub jej utrata) będą określały scenariusze przyszłości.

Drugi element – jakie są zdolności koalicyjne zaangażowanych stron? Wydaje się, że Ukraina może liczyć nadal na zjednoczony Zachód, chociaż coraz bardziej pękający. Jak długo utrzyma się zjednoczony Zachód? I kiedy pęknie? Jak to będzie wyglądało? Rozmawialiśmy o Francji i Niemczech. Tutaj są pewne wąskie gardła. Powtarzam też, że kluczowa może być jesień 2022 roku i nowy okres grzewczy, bo Putin już nie raz pokazał, że potrafi zakręcić kurki. Ropa, gaz i węgiel to dla niego strategiczne narzędzia. Jeśli chodzi o Rosję, to gdyby patrzeć na dotychczasowe głosowania w Zgromadzeniu Ogólnym ONZ, sojuszniczych zdolności nie ma ona prawie wcale, bo kto za nią głosował? Korea Północna, Erytrea i Sudan, nawet Chiny i Indie się wstrzymywały. Nie ma też wątpliwości, że Rosja będzie szybciej traciła swoje zasoby i zapasy zarówno pod wypływem strat wojennych, jak i sankcji. Należy zakładać, że liberalne demokracje będą konsekwentne i nadal będą traktowały Rosję jednoznacznie jako agresora, któremu należy dać nauczkę. Z tych scenariuszy, które kreślił Bartłomiej, pyrrusowe zwycięstwo Rosji uważam za najbardziej prawdopodobne.

Marek Budzisz: Moim zdaniem mamy dzisiaj sytuację zbliżania się tego konfliktu w Ukrainie do pewnej fazy kulminacyjnej. W efekcie wydaje mi się, że zostaną określone stanowiska nazwijmy to negocjacyjne stron albo w postaci stanowisk, które są prezentowane w toku negocjacji, albo faktycznie przez spadek działań na froncie konflikt przejdzie do fazy wyczerpania i zmniejszonej intensywności. Nawet być może będzie zamrożony. Punktem odniesienia do takiego konfliktu zamrożonego jest oczywiście to, jak się skończyła wojna w Korei. Na czym opieram swoje przekonanie? Po pierwsze, zwracam uwagę, jak to wygląda z wojskowego punktu widzenia. Front na Ukrainie ma 2450 kilometrów długości. Z tego aktywne walki są prowadzone na długości około 1105 kilometrów. Tak wynika z informacji strony ukraińskiej. To oznacza, że mamy do czynienia z długim frontem, natomiast siły obydwu stron nie pozwalają na odpowiednie zagęszczenie operacyjne tak, by uzyskać jakiś potencjał przełamaniowy. Rosjanie mają oczywiście przewagę ogniową, ale nie mają przewagi, jeśli chodzi o siłę żywą, a to jest niezbędnie istotne w sytuacji posuwania się ich jednostek w głąb terytorium ukraińskiego. Oznacza to też działania na wydłużonych liniach zaopatrzeniowych. Rosyjski potencjał uderzeniowy w Donbasie jest związany z faktem, że wykorzystują gęstą sieć kolejową, którą pokryty był Donbas, będący przemysłowym sercem Ukrainy. Im bardziej będą się posuwali w głąb kraju, już nawet abstrahując od zorganizowanego oporu strony ukraińskiej, te ich linie komunikacji ulegną wydłużeniu, spadał będzie więc impet natarcia rosyjskiego i będziemy mieli do czynienia w gruncie rzeczy z powtórką sytuacji z okolic Kijowa. Po drugiej stronie nie ma też potencjału przełamaniowego również z tego względu, że skala pomocy wojskowej dla Ukrainy jest nieadekwatna do ewentualnych zadań w tym zakresie. Wiceminister obrony Ukrainy komentując wyniki szczytu w Ramstein, powiedziała, że ze złożonych deklaracji wynika, że Zachód gotów jest dostarczyć Ukrainie dzisiaj 10 procent tego, co strona ukraińska uważa za absolutne minimum po to, żeby móc osiągnąć potencjał przełamaniowy i to nie na całej linii frontu, ale na wybranych kierunkach. Z analiz ukraińskich wojskowych wynika też, że w ogóle nie jest realny scenariusz jakiejś dużej kontrofensywy i ewentualnie strona ukraińska może liczyć na scenariusz sekwencyjnych ofensyw na wybranych i szybko zmieniających się kierunkach. Jeżeli następuje na przykład uderzenie na Chersoń, to po trzech tygodniach ono ulega pewnemu zatrzymaniu na nowej rubieży rosyjskiego oporu na dwa, trzy tygodnie, następnie następuje przegrupowanie sił i strona ukraińska uderza na innym kierunku oddalonym od tego pierwszego po to, by wykorzystać pewną przewagę, jeśli chodzi o logistykę i możliwość przerzucenia sił. Nawet w tak optymistycznym z perspektywy ukraińskiej scenariuszu oznacza to, że dojście na linię 24 lutego zajęłoby dziesięć miesięcy i to zakładając, że ta tajna mobilizacja rosyjska, która jest teraz prowadzona, zakończy się niepowodzeniem, na co jest wiele świadectw, że może tak w istocie być. Ten opór rosyjski nie będzie dobrze zorganizowany, tylko będzie słabł. Tak odległy termin rozstrzygnięcia sytuacji na polu boju oznacza, że uruchomione zostaną inne czynniki, a mianowicie pojawia się pytanie, czy mamy do czynienia z rosnącą czy z malejącą skłonnością państw umownego Zachodu, jeśli chodzi o zwiększenie skali dostaw i pomocy wojskowej dla Ukrainy. Moim zdaniem mamy do czynienia, po pierwsze, z malejącą gotowością, a po drugie – z malejącymi zasobami. Te zasoby są malejące z oczywistego względu, bo stany magazynowe ulegają wyczerpaniu. Już pojawiają się głosy, również w tych najbardziej zasobnych państwach, takich jak Stany Zjednoczone, że na przykład uzupełnienie do absolutnego minimum zapasów systemów Stinger zajmie koncernowi Lockheed Martin czas do 2026 roku. W perspektywie ewentualnego starcia o Tajwan jest to więc wysoce ryzykowną strategią, żeby jeszcze zwiększać z zapasów magazynowych skalę dostaw na Ukrainę. A to oznacza, że Zachód musiałby przestawić część własnego przemysłu na cele produkcji wojennej. To jest trudne, ryzykowne i politycznie bardzo niepopularne zarówno w Europie Zachodniej, jak i w Stanach Zjednoczonych. Wszystko razem wzięte raczej skłania do myślenia, że będziemy mieli do czynienia z jakąś formułą zamrożenia konfliktu, a być może z powtórzeniem formatu mińskiego. Rosja nie sprawia wrażenia, żeby chciała dobrowolnie ustąpić na linię 24 lutego, zresztą oficjalnie też odrzuciła z oburzeniem idącą w tę stronę propozycję rządu włoskiego, co raczej mnie skłania do myślenia, że będziemy mieli do czynienia z takim faktycznym zamrożeniem konfliktu w wyniku wyczerpania się potencjału wojennego stron i niechęci do jego skokowego wzrostu. Niechęci ze strony Rosji, a brakiem możliwości ze strony Ukrainy.

To uznałbym za najbardziej prawdopodobny scenariusz, co oznacza, że Ukraina faktycznie będzie pozbawiona kontroli nad znaczną częścią swojego terytorium. Rosja ogłosi być może zrealizowanie swoich celów politycznych wojny przez uzyskanie korytarza lądowego na Krym i faktyczną demilitaryzację Ukrainy, dokonaną przez zniszczenie jej potencjału wojskowego. Wtedy pojawi się pytanie o to, na ile ta zimna wojna, czyli rywalizacja z Zachodem w oparciu o sankcje i blokowanie perspektywy odbudowy rosyjskiego potencjału wojskowego, będzie narzędziem skutecznym w rękach Waszyngtonu. Moim zdaniem będzie narzędziem nieskutecznym. Rosja sobie z tym poradzi, w związku z tym uważam, że nawet jeśli ten scenariusz można byłoby określić mianem pyrrusowego zwycięstwa, to w relatywnie dającej się przewidzieć perspektywie strategicznej, czyli powiedzmy od pięciu do dziesięciu lat, Rosja będzie mogła odbudować swój potencjał wojskowy i będzie chciała próbować odmrozić ten konflikt. Oczywiście, jeśli w Rosji nie nastąpią zmiany wewnętrzne, a na razie niewiele wskazuje na to, że one nastąpią. Tego rodzaju scenariusz uznałbym za najbardziej prawdopodobny dzisiaj. To właściwie nie jest scenariusz pyrrusowego zwycięstwa, a całkowitego zwycięstwa Rosji.

Bogdan Góralczyk: Jeżeli punktem wyjścia była idea przejęcia i to małym wysiłkiem kontroli politycznej nad Ukrainą, a potem podyktowania nowego porządku geostrategicznego w Europie Środkowej, to ten scenariusz nie zaspokaja ambicji Rosji. Być może, bo tu jest wiele niewiadomych, mamy perspektywę dogrywki za jakieś pięć czy dziesięć lat. Z pewnością jest to scenariusz bardzo niekorzystny dla Ukrainy, ale także dla Polski. Zakłada on, że Rosja aktywnie wróci do gry na rozbicie jedności Zachodu, bo od tego będzie zależało, czy ona wygra, czy przegra w tym, co coraz częściej określamy mianem nowej zimnej wojny.

Natomiast chciałbym zadać panom pytanie i zastosować pewną prowokację intelektualną. Nie dlatego, że mam pewne przecieki, że stratedzy chińscy coś takiego sugerują Rosjanom, choć być może. Mianowicie, że Rosja zajmując ponad 20 procent terytorium Ukrainy, zrealizowała jeden z nadrzędnych celów, czyli połączyła się z Krymem, ma połączenie lądowe i dostęp do wybrzeża Morza Czarnego. Owszem, nie zajmie raczej Odessy, ale zajęła Donbas. I w pewnym momencie Putin może ogłosić, że zakończył specjalną operację wojskową, bo główne cele zostały osiągnięte. Wtedy stawia to Zachód w bardzo trudnej sytuacji. Co na to odpowiedzieć? Czy uważacie, że to jest możliwe? Tu trzeba by sporządzić portret psychologiczny Putina i wziąć pod uwagę jego zdrowie. Czy w takiej sytuacji Zachód by się jeszcze bardziej nie podzielił? Nie wiem, czy to jest możliwe, ale stawiam to jako jedną z opcji, która mogłaby być dla nas bardzo niezręczna.

Marek Budzisz: Uważam, że to jest najbardziej prawdopodobny scenariusz. Rosja de facto ogłosi zakończenie operacji wojennej, albo bez ogłaszania po prostu zmniejszy intensywność walk, przechodząc do obrony. To będzie oznaczało w gruncie rzeczy powtórkę z sytuacji w Donbasie od roku 2014, gdzie wymiana ognia była codziennością. To może być też taka strategia nękania strony ukraińskiej na przykład przez ostrzeliwanie toru wodnego albo jego zamykanie. Z punktu widzenia interesów rosyjskich jest to scenariusz racjonalny. W ostatnich tygodniach mieliśmy do czynienia z kilkoma wypowiedziami polityków rosyjskich o gotowości do rozpoczęcia jakiejś formuły negocjacyjnej. To były słowa Putina o gotowości odblokowania transportu zboża ukraińskiego, czy to przez Odessę, czy przez Białoruś, oczywiście po uprzednim zniesieniu albo zawieszeniu części sankcji. W podobnym duchu wypowiadał się Szojgu. W związku z tym wydaje mi się, że Rosja będzie chciała jeszcze ugrać rozmontowanie reżimu sankcyjnego, bo ona ma świadomość, że to, co my określamy mianem zimnej wojny, długofalowo może działać bardzo na jej niekorzyść, a z pewnością komplikuje sytuację. Podobnie po stronie ukraińskiej nie ma już postulatu sformułowanego dość otwarcie jeszcze kilka tygodni temu, że wyprą rosyjskie wojska na granicę z 24 lutego, a potem zaczną negocjować. Tam jest już raczej myślenie takie, że pokażemy stronie rosyjskiej, że mamy przewagę na wybranych kierunkach, co nie oznacza wyparcia agresora, i wtedy zaczniemy negocjować. Problemem jest oczywiście uzyskanie tej przewagi wojskowej bez dostaw z Zachodu. Moim zdaniem one są bardzo problematyczne. A to oznacza, że prędzej czy później strona ukraińska dojdzie zapewne do wniosku, że nie ma takiej przewagi, a w związku z tym nie ma co przedłużać tego konfliktu, chyba że nastąpi przełom w Stanach Zjednoczonych. Na razie jednak tego przełomu nie widzę. Propozycja Johnsona szkolenia ukraińskich sił zbrojnych w ilości dziesięciu tysięcy żołnierzy co cztery miesiące jest jak rozumiem próbą wywarcia takiej presji na sojuszniku amerykańskim, żeby poszedł tą samą drogą. Polska się pewnie też do tego chętnie przyłączy. Ale w Waszyngtonie chyba jeszcze decyzje w tej materii nie zapadły. Jeżeli zapadną, to wtedy będziemy mieli perspektywę tlącego się konfliktu z lokalnymi starciami, trochę przypominającą to, co się dzieje teraz.

Bartłomiej Radziejewski: Marku, skoro byłeś przy głosie, to możesz odnieść się jeszcze jednym zdaniem do pojęcia pyrrusowego zwycięstwa? Czy to, co teraz opisałeś, byłoby taką sytuacją?

Marek Budzisz: Pyrrusowe zwycięstwo, tak jak ja je rozumiem, to zwycięstwo okupione takimi stratami po własnej stronie, że skórka nie warta jest wyprawki. Z tej perspektywy relatywnie szybkie zakończenie konfliktu daje Rosji możliwość uniknięcia takiej właśnie sytuacji. Przedłużanie konfliktu oznacza wykrwawianie się Rosji, oczywiście równoległe do wykrwawiania się Ukrainy. Taka sytuacja przybliża Rosję do pyrrusowego zwycięstwa, czyli do strat w sprzęcie i w ludziach, których ona przez długie lata nie będzie w stanie odbudować. W moim odczuciu Rosja ma tego świadomość, a w związku z tym nie będzie działała na rzecz przeciągania wojny bez perspektywy uzyskania znaczącej przewagi. To chciałbym podkreślić – nie jest w interesie Rosji przedłużenie wojny o kolejny rok. Jeżeli nie ogłasza mobilizacji, to nie ulokuje znaczących nowych sił na linii frontu i nie uzyska potencjału przełamaniowego obrony ukraińskiej.

Oczywiście pojawia się też inna rachuba, otwarcie formułowana przez niektórych rosyjskich ekspertów. Mam nadzieję, że Bogdan to zweryfikuje. Mówią oni, że po wrześniowym zjeździe Komunistycznej Partii Chin Chiny w sposób otwarty zaangażują się we wspieranie Rosji przez dostawy sprzętu, części zamiennych, amunicji i tak dalej. W związku z tym Rosja we wrześniu osiągnie przewagę, a z kolei potencjał Zachodu ulegnie osłabieniu w perspektywie potencjalnie trudnej zimy i kryzysu gospodarczego, co spowoduje, że Ukraina będzie dostawała jeszcze mniej. W związku z tym warto wytrzymać do września, a nie doprowadzać do zamrożenia działań.

Bogdan Góralczyk: To w gruncie rzeczy by oznaczało, że klucz do zwycięstwa w tej wojnie mają Chiny. Teraz trop chiński już w zasadzie stał się widoczny. Jak wspominałem, właśnie doszło do kolejnej rozmowy telefonicznej czy w formie wideo Xi Jinpinga i Władimira Putina. Po raz wtóry, po ponad dwóch miesiącach chińskich konsternacji, wahań, poszukiwań, rozeznania sytuacji Chiny znowu stanęły po stronie Rosji i poparły jej cele podstawowe. Czy pójdą dalej? Jeśli, to dopiero po XX zjeździe, chociaż wizyta Nancy Pelosi na Tajwanie też nie jest pod tym względem obojętna, na co zwracają uwagę nie tylko rosyjscy i chińscy, ale też amerykańscy i zachodni analitycy i eksperci. Nie wiem, kiedy dojdzie do zjazdu KPCh. Data nie jest znana, są tylko spekulacje – może być we wrześniu, może być na początku listopada. Natomiast gdyby Rosja nadal wyrażała wolę walki, a Ukraina słabła, to oczywiście Chiny pójdą dalej. Nie mam co do tego wątpliwości. Tak też sugerują tamtejsi analitycy. Chinom niezmiernie potrzebni są sojusznicy w rozgrywce dla nich najważniejszej, czyli dotyczącej Tajwanu. Ta rozgrywka jest absolutnie przed nami – i właśnie rozgorzała na nowo. Chiny jak ognia boją się jednego scenariusza, a mianowicie tego, żeby, przynajmniej na tym etapie, wobec nich nie zastosowano podobnego pakietu sankcji jak wobec Rosji. To bowiem grozi decouplingiem, tym rozwodem czy rozłamem na rynkach światowych. Oni na to nie chcą pozwolić i myślę, że będą wstrzemięźliwi z udzielaniem pomocy wojskowej, natomiast już intensyfikują wymianę gospodarczą i import surowców z Rosji. Po wizycie Pelosi, to pewne, te tendencje zostaną tylko umocnione.

Li Hui w Kijowie. NATO wraca do planów wojennych | Niezbędnik Zagraniczny

NK 12-19.05.2023

dr Tomasz Gajewski

Politolog, doktor nauk humanistycznych, pracownik naukowy

Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach; analityk w Fundacji

Po.Int; specjalizuje się w studiach nad wpływem nowoczesnych

technologii oraz zmian klimatu na system międzynarodowy i globalne

środowisko bezpieczeństwa

Czy Rosjanie wycofują się z okolic Bachmutu? Które europejskie państwo nie wyraża zgody na pomoc UE dla Ukrainy? Co obiecuje Kılıçdaroğlu przed drugą turą wyborów?

Ukraina: sytuacja na froncie. Siły rosyjskie kontynuują uderzenia na ośrodki miejskie. W atakach rakietowo-dronowych na Kijów w tym tygodniu ukraińska obrona przeciwlotnicza zestrzeliła większość rakiet balistycznych oraz sześć hipersonicznych pocisków Kindżał. Według prezydenta Władimira Putina nie mogą one zostać zniszczone przez żaden typ istniejącego uzbrojenia. Skuteczna obrona Kijowa była jednak możliwa dzięki bateriom amerykańskich systemów Patriot. W ataku miała zostać uszkodzona jedna z wyrzutni. Zastrzegający anonimowość urzędnicy amerykańskiej administracji powiedzieli agencji Reuters, że prawdopodobnie doznała ona pewnych uszkodzeń, ale nie została zniszczona i nie wydaje się, by system musiał zostać usunięty z Ukrainy w celu przeprowadzenia napraw. Kwestia rzeczywistych zdolności rosyjskiej broni hipersonicznej budzi kontrowersje także w samej Rosji. Kreml poinformował, że przeciwko trójce naukowców pracujących nad tym rodzajem uzbrojenia toczą się śledztwa – są oni podejrzewani o zdradę.

Ukraińskie wojsko poinformowało, że poczyniło największe od pół roku postępy w walkach o Bachmut. Regularne wojska rosyjskie mają – według Kijowa – wycofywać się z okolic miasta. Potwierdził to także szef Grupy Wagnera, Jewgienij Prigożyn, który w ostatnim czasie ostro krytykuje rosyjskie dowództwo i ministerstwo obrony za brak dostaw amunicji. Miał on ponadto oferować ujawnienie rosyjskich pozycji w Bachmucie ukraińskiemu wywiadowi wojskowemu. Taka informacja znalazła się w dokumentach Pentagonu, ujawnionych na platformie Discord. Zarówno Kreml, jak i sam Prigożyn zdecydowanie zaprzeczyli tym doniesieniom.

Ukraina: działania dyplomatyczne. Prezydent Wołodymyr Zełenski odbył tournée po europejskich stolicach. Odwiedził Berlin, Paryż i Londyn. W Reykjaviku wziął udział w szczycie Rady Europy. Rozmawiał także w Watykanie z papieżem Franciszkiem. Niemiecki kanclerz, Olaf Scholz, obiecał mu nowy – największy do tej pory – pakiet wsparcia wojskowego o wartości 2,7 miliarda euro. Obejmie on m.in. czołgi Leopard i systemy przeciwlotnicze. Dalszą pomoc wojskową obiecał także prezydent Emmanuel Macron. „W nadchodzących tygodniach, Francja wyszkoli i wyposaży w pojazdy opancerzone i lekkie czołgi kilka batalionów” – mówi opublikowane przez Pałac Elizejski oświadczenie. Premier Rishi Sunak obiecał przekazać Kijowowi drony dalekiego zasięgu. W Londynie rozmawiano ponadto o ewentualnych dostawach zachodnich myśliwców dla ukraińskich sił powietrznych. Prezydent Zełenski poruszył tę kwestię także w czasie szczytu Rady Europy. Na forum Unii Europejskiej trwają tymczasem dyskusje nad zaostrzeniem sankcji wobec Rosji oraz zapadają decyzję w sprawie dalszego wsparcia dla Kijowa. Rząd w Budapeszcie nie wyraził zgody na wypłatę kolejnej transzy pomocy dla Ukrainy w ramach Europejskiego Instrumentu na rzecz Pokoju. „Węgry nie zgadzają się z faktem, że Unia Europejska korzysta z Europejskiego Instrumentu na rzecz Pokoju wyłącznie w ramach wsparcia dla Ukrainy, ponieważ nie pozwala to na skierowanie wystarczających środków na promowanie interesów UE w innych obszarach” – poinformował rząd w Budapeszcie.

Wizytę w Kijowie złożył tymczasem chiński specjalny przedstawiciel ds. eurazjatyckich, Li Hui. Minister spraw zagranicznych Ukrainy, Dmytro Kułeba przekazał chińskiemu dyplomacie, że Kijów nie zaakceptuje żadnej propozycji zakończenia wojny, która wiązałaby się z utratą terytorium lub zamrożeniem konfliktu. Mediację zaoferuje najprawdopodobniej także papież Franciszek. Według dobrze poinformowanego w sprawach watykańskich blogu „Il Sismografo”, na który powołuje się agencja Reuters, prezydent Zełenski zgodził się spotkać z kardynałem Matteo Zuppim. Podobną zgodę miał wyrazić także prezydent Władimir Putin, z którym w Moskwie ma spotkać się arcybiskup Claudio Gugerotti. Stolica Apostolska odmówiła skomentowania tych doniesień. Swoją inicjatywę pokojową przygotowuje także Republika Południowej Afryki. Prezydent Cyril Ramaphosa miał otrzymać zgodę przywódców Ukrainy i Rosji na przyjazd delegacji pokojowej, w której mają towarzyszyć mu liderzy Zambii, Senegalu, Republiki Kongo oraz Egiptu.

Umowa zbożowa odnowiona. Ukraińskie ziarno będzie mogło być eksportowane przez porty czarnomorskie przez dwa kolejne miesiące – poinformowały strony Inicjatywy Zbożowej Morza Czarnego. Turcji i ONZ udało się wynegocjować kolejne przedłużenie, mimo oporu Rosji, która stawiała warunki w sprawie ułatwienia jej operacji handlowych. Choć rosyjski eksport żywności i nawozów nie podlega zachodnim sankcjom, Moskwa twierdzi, że ograniczenia dotyczące płatności, logistyki i ubezpieczeń stanowią dla niego barierę. Przedłużenie porozumienia pomogło obniżyć ceny zboża. W kontraktach terminowych na pszenicę i kukurydzę w Chicago spadły one o około 4 proc. W ramach umowy czarnomorskiej z Ukrainy wyeksportowano około 30,3 miliona ton zboża i artykułów spożywczych, w tym 625 tys. ton na statkach Światowego Programu Żywnościowego. Pracowały one w ramach operacji pomocowych w Afganistanie, Etiopii, Kenii, Somalii i Jemenie.

NATO wraca do planów wojennych. Na lipcowym szczycie w Wilnie, przywódcy Sojuszu po raz pierwszy od czasów zimnej wojny mają zatwierdzić szczegółowe plany obronne na wypadek pełnoskalowego konfliktu zbrojnego. Posunięcie to oznacza fundamentalną zmianę – NATO nie widziało potrzeby opracowywania planów tego typu, ponieważ prowadziło działania o mniejszej intensywności oraz innym profilu i nie uznawało, że Rosja stanowi porównywalne do radzieckiego zagrożenie. „Podstawowa różnica między zarządzaniem kryzysowym a obroną zbiorową polega na tym, że to nie my, ale nasz przeciwnik określa ramy czasowe” — powiedział admirał Rob Bauer, jeden z najwyższych dowódców NATO. „Musimy przygotować się na to, że konflikt może wybuchnąć w każdej chwili” – dodał oficer. Nakreślając tak zwane plany regionalne, NATO udzieli także państwom członkowskim wytyczne w sprawie kierunków rozwoju potencjałów wojskowych. „Sojusznicy będą dokładnie wiedzieć, jakie siły i zdolności są potrzebne oraz gdzie, co i jak rozmieścić” – powiedział sekretarz generalny Paktu, Jens Stoltenberg. Chociaż wiele cech planów przypomina te sprzed 1990 r., wiele kluczowych parametrów środowiska bezpieczeństwa uległo zmianie. Sojusz rozszerzył się o około 1000 km na wschód i rozrósł z kilkunastu do 31 członków. Jednocześnie, nowe wyzwania generuje szybki rozwój nowych technologii wojskowych, m.in. dronów i broni hipersonicznej oraz rosnące znaczenie cyberprzestrzeni i sztucznej inteligencji. „Dobrą wiadomością jest to, że mówimy o przezroczystości pola bitwy. Za satelitami i danymi wywiadowczymi jesteśmy w stanie dostrzec dojrzewający kryzys” – powiedział generał Hubert Cottereau, zastępca szefa sztabu Naczelnego Dowództwa Sił Sojuszniczych w Europie (SHAPE). „W przypadku Ukrainy, mieliśmy wszystkie wskaźniki z dużym wyprzedzeniem”. Przedstawiciele NATO szacują, że pełne wdrożenie nowych planów zajmie kilka lat, choć podkreślają, że Sojusz może podjąć działania natychmiast. „Jesteśmy gotowi do walki dziś wieczorem” – stwierdził generał Cottereau.

Joe Biden skraca wizytę w regionie Azji i Pacyfiku. Premier Australii, Anthony Albanese, poinformował, że szczyt grupy QUAD (Czterostronnego Dialogu Bezpieczeństwa), który miał odbyć się w Sydney, został odwołany. Nie może on się odbyć bez prezydenta Stanów Zjednoczonych, który skrócił swoją podróż do regionu z powodu toczących się w Waszyngtonie negocjacji dotyczących limitu zadłużenia. Albanese powiedział, że przywódcy Australii, Stanów Zjednoczonych, Indii i Japonii spotkają się na szczycie grupy G7 w Japonii. Indie i Australia do niej nie należą, ale zostały zaproszone do udziału w spotkaniu. Prezydent Biden odwołał także podróż do Papui-Nowej Gwinei. Anulowanie wizyty w Port Moresby może osłabić wysiłki Waszyngtonu na rzecz powstrzymania ekspansji wpływów chińskich w regionie. Chiny ogłosiły tymczasem plan szerokie współpracy gospodarczej z krajami regionu Azji Środkowej, co jest odczytywane jako próba kolejnej stworzenia przeciwwagi dla działań amerykańskich.

Wyścig technologiczny z Chinami i inwazja Rosji na Ukrainę zdominują szczyt G7. Joe Biden i premier Japonii Fumio Kishida spotkali się przed trzydniowym szczytem grupy G7, który rozpoczyna się dzisiaj w Hiroszimie. „Społeczność międzynarodowa jest na rozdrożu historii” – powiedział premier Kishida po spotkaniu z amerykańskim przywódcą. Grupa będzie przygotowywać plany zaostrzenia sankcji wobec Rosji oraz zapobieżenia omijaniu przez nią już obowiązujących obostrzeń. W szczycie – za pośrednictwem łącza wideo – weźmie także udział prezydent Ukrainy, Wołodymyr Zełenski. Członkowie grupy G7, do której należą również Niemcy, Wielka Brytania, Francja, Włochy i Kanada, są coraz bardziej zaniepokojeni powtarzającymi się groźbami nuklearnymi ze strony Rosji, a także polityką Chin w obszarze wysokich technologii.

Spotkanie z premierem Kishidą odbył także szef brytyjskiego rządu, Rishi Sunak. Ogłosił on, że Królewska Marynarka Wojenna rozmieści grupę bojową lotniskowca klasy Queen Ealizabeth w regionie Indo-Pacyfiku. Celem tego ruchu jest wzmocnienie więzi obronnych z Japonią i innymi krajami regionu w obliczu coraz bardziej agresywnej polityki Chin. Wcześniej, premier Kishida spotkał się natomiast z szefami czołowych światowych firm produkujących półprzewodniki. Kishida powiedział szefom firm technologicznych, w tym Micron Technology, Intela i Taiwan Semiconductor Manufacturing Corporation, że stabilizacja łańcuchów dostaw będzie ważnym tematem dyskusji przywódców G7. Japoński premier chce zdolności produkcji półprzewodników. Tokio ma – według informacji agencji Reuters – organizować finansowanie budowy zakładu produkcji chipów w pobliżu Tokio. Operatorem fabryki ma być południowokoreański Samsung.

Chiński generał apeluje. Wysoki chiński dowódca wezwał do większej integracji wysokich technologii i opartych na nich potencjałów wojskowych z niekonwencjonalnymi taktykami wojennymi na wypadek konfrontacji z Zachodem. To wnioski, które dowódca Teatru Zachodniego Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleniczej, generał Wang Haijiang wyciągnął z trwających w Ukrainie walk. W artykule opublikowanym w „Xuexi Shibao”, czasopiśmie wydawanym przez Centralną Szkołę Partyjną Komunistycznej Partii Chin, wojskowy stwierdza, że wyłania się nowy rodzaj wojny hybrydowej. Mają się w niej przeplatać „wojny polityczna, finansowa, technologiczna, cybernetyczna i kognitywna”. Według Wanga „świat wkroczył w okres zamętu i zmian”, a „czarne łabędzie” i „szare nosorożce” mogą pojawić się w każdym momencie. Odniósł się w ten sposób do kategorii zdarzeń o niskim prawdopodobieństwie wystąpienia i masowych, negatywnych konsekwencjach oraz do widocznych i znanych, lecz zaniedbywanych zagrożeń. Chiny będą poszukiwać nowych przewag wojskowych, budując zdolności w obszarach takich jak sztuczna inteligencja, sieci informacyjne oraz lotnictwo i przestrzeń kosmiczna – stwierdza generał Wang. Chińskie wysiłki na rzecz rozbudowy potencjału wojskowego nie zostały osłabione przez spowolnienie gospodarcze i pandemię. W 2023 roku, wydatki na obronność mają wzrosnąć ósmy rok z rzędu.

Wybory w Tajlandii. Opozycja odniosła zdecydowane zwycięstwo w niedzielnych wyborach parlamentarnych. Liberalna partia Ruszaj Naprzód (Kao Klai) zdołała zgromadzić wysokie poparcie. Drugie miejsce zajęła populistyczna Partia Tajów (Pheu Thai). Partie opozycyjne zdobyły ponad trzykrotnie więcej mandatów niż wspierane przez wojsko ugrupowania Palang Pracharat oraz Zjednoczony Naród Tajlandii. Nie jest jednak pewne, czy któreś ze zwycięskich ugrupowań nich utworzy nowy rząd. Komplikują to przepisy parlamentarne przyjęte przez wojsko po zamachu stanu w 2014 roku. By rządzić, partie opozycyjne będą musiały zawierać układy i zdobywać poparcie wielu obozów politycznych, w tym członków powołanego przez juntę Senatu. Izba – jednoznacznie stojąca przy kontrolujących kraj wojskowych – będzie uczestniczyła w decydowaniu o składzie przyszłego rządu. Ruszaj Naprzód wygrała na fali poparcia młodych wyborców. Jej lider, Pita Limjaroenrat, określił wynik jako „sensacyjny” i obiecał pozostać wiernym wartościom swojej partii. Oczekiwano, że zwycięstwo odniesie Partia Tajów. Założone przez byłego premiera Thaksina Shinawatrę ugrupowanie, pozostaje niezwykle popularne wśród robotników. Jego liderzy liczyli na powrót do władzy w związku ze społeczną nostalgią za populistyczną polityką. Córka Thaksina – Paetongtarn – miała pójść w ślady ojca oraz ciotki, Yingluck Shinawatry i zostać szefową rządu. Yingluck i Thaksin zostali obaleni w zamachach stanu. Ruszaj Naprzód poparły natomiast grupy społeczne, które przyciągnął liberalny program, w tym plany osłabienia politycznej roli wojska.

Kampania przed drugą turą wyborów prezydenckich w Turcji. Recep Tayyip Erdoğan wygrał w niedzielnym głosowaniu, zdobywając 49,5 proc. Jego główny kontrkandydat, reprezentujący opozycję Kemal Kılıçdaroğlu zanotował 45-procentowe poparcie. Republikańska Partia Ludowa, będąca głównym ugrupowaniem opozycji, poinformowała w środę, że złożyła skargi w związku z podejrzeniem nieprawidłowości przy tysiącach urn wyborczych. Jej przedstawiciele stwierdzili jednak, że protesty nie wpłyną na wynik głosowania. Kılıçdaroğlu zaostrza tymczasem ton swojej kampanijnej retoryki. Obiecał on repatriację wszystkich przebywających w Turcji uchodźców, oskarżając prezydenta Erdoğana o „wpuszczenie ich” do kraju. Chodzi o uciekinierów ze stref konfliktów na Bliskim Wschodzie, przede wszystkim z sąsiedniej Syrii. „Ogłaszam tutaj: odeślę wszystkich uchodźców z powrotem do domu, kiedy zostanę wybrany na prezydenta, kropka” – podkreślił. Na lepszy niż się spodziewano wynik urzędującego prezydenta negatywnie zareagowały tureckie rynki. Przedsiębiorcy obawiają się kontynuacji polityki ekonomicznej przez urzędująca administrację, która najprawdopodobniej utrzyma władzę. Chodzi przede wszystkim o agresywne działania prezydenta Erdoğana na rzecz wzmocnienia liry. Druga tura wyborów odbędzie się 28 maja.

Szczyt Ligi Arabskiej z udziałem Baszara al-Asada. Syryjski prezydent przybył do Arabii Saudyjskiej, by wziąć udział w rozpoczynającym się dzisiaj szczycie przywódców państw arabskich w Dżuddzie. Przełomowa podróż jest przypieczętowaniem powrotu Syrii do wspólnoty regionalnej po 12 latach izolacji, spowodowanej wojną domową. Baszar al-Asad został powitany przez księcia Bandara bin Sultana, zastępcę gubernatora Mekki oraz sekretarza generalnego liczącej 22 członków Ligi, Ahmada Abu al-Ghajta. Nie wiadomo, czy Asad spotka się z niektórymi przywódcami arabskimi, uczestniczącymi w rozpoczynającym się szczycie. Mimo formalnej normalizacji nie wszyscy regionalnie liderzy chcą bezpośrednio z nim rozmawiać. W czasie wojny domowej w swoim kraju syryjski prezydent odwiedził jedynie Rosję i Iran – swoich niearabskich sojuszników. W ciągu ostatnich dwóch lat złożył natomiast wizyty w Omanie i Zjednoczonych Emiratach Arabskich.

Walki w Etiopii. Rebelianci z najludniejszego w kraju regionu, Oromia, oskarżyli rząd o rozpoczęcie wymierzonej w nich ofensywy tuż po pierwszej rundzie rozmów pokojowych. Zakończyła się ona na bez wiążącego porozumienia. Rząd i Armia Wyzwolenia Oromo (OLA) przez tydzień negocjowały na Zanzibarze, próbując zakończyć trwający od dziesięcioleci konflikt. W ostatnich latach, w jego wyniku śmierć poniosły setki osób, a dziesiątki tysięcy zostało zmuszone do opuszczenia swoich domów i szukania schronienia w innych częściach kraju lub poza nim. Naczelne dowództwo OLA oskarża armię o zmuszanie rolników do dołączania do lokalnych bojówek i dostarczania żywności swoim żołnierzom. Oromia, która otacza stołeczną Addis Abebę, jest zamieszkiwana przez największą grupę etniczną Etiopii i ponad jedną trzecią 110-milionowej populacji kraju. Od dziesięcioleci doświadcza niepokojów, mających swoje źródła w rzekomej marginalizacji i zaniedbaniach ze strony rządu federalnego. Trwająca przemoc jest poważnym wyzwaniem dla etiopskiego premiera, Abiy Ahmeda. Kierowany przez niego rząd podpisał w listopadzie zeszłego roku porozumienie pokojowe kończące inny konflikt wewnętrzny – dwuletnią wojnę domową w północnym regionie Tigraj. Według dostępnych danych mogło w nim zginąć nawet 800 tys. ludzi.

Eskalacja kryzysu politycznego w Ekwadorze. Prezydent Guillermo Lasso, przeciwko któremu uruchomiono procedurę impeachmentu, rozwiązał Zgromadzenie Narodowe. Lasso jest oskarżany o malwersacje. Prezydent po raz pierwszy wykorzystał zapis konstytucyjny z 2008 r., który pozwala głowie państwa rozwiązać Zgromadzenie w czasie kryzysu politycznego z wymogiem przeprowadzenia nowych wyborów parlamentarnych i prezydenckich. Parlamentarzyści potępili ten ruch, argumentując, że nie jest on legalny. Pozew złożony w czwartek przez byłego przewodniczącego Zgromadzenia, Virgilio Saquicelę, stwierdza, że posunięcie Lasso naruszyło konstytucję, ponieważ kraj nie przeżywał żadnych wstrząsów społecznych. Jak argumentują przeciwnicy głowy państwa, Lasso zdecydował się rozwiązać izbę tylko po to, by uniknąć własnego usunięcia. Pozew trafił już do Trybunału Konstytucyjnego. Tymczasem Państwowa Rada Wyborcza posuwa się naprzód z procedurami wyborczymi, w tym z ustaleniem terminu głosowania. Przewodnicząca Rady, Diana Atamaint, powiedziała w telewizji Teleamazonas, że kierowana przez nią instytucja ma czas do środy na podjęcie najważniejszych decyzji. Wstępną datą wyborów ma być 20 sierpnia.

Fuzją jądrowa za miliardy dolarów. Firmy, które chcą wykorzystać fuzję jądrową do produkcji energii elektrycznej, przewidują, że będą musiały wydać około 7 miliardów dolarów, zanim uruchomią pierwsze elektrownie tego typu. Dane te są rezultatem badania, przeprowadzonego wśród szefów firm sektora energetycznego przez amerykańskie Fusion Industry Asssociation (FIA). Według ankiety, przedsiębiorstwa i laboratoria rządowe prowadzące prace nad opanowaniem procesu syntezy jądrowej za pomocą laserów lub magnesów, wydały w zeszłym roku około 500 milionów dolarów na pozyskanie niezbędnych materiałów. Oczekuje się, że znaczna część kosztów funkcjonowania łańcuchów dostaw w tym sektorze, zostanie przeznaczona na wysokiej jakości stal, beton oraz drut nadprzewodzący. Wydatki będą także obejmować zakup supermagnesów, laserów i zasilaczy. Według szefa FIA, Andrew Hollanda, problemu nie stanowi niski poziom dostępności niezbędnego dla syntezy jądrowej izotopu wodoru – trytu. Zainteresowane rozwojem tej technologii firmy planują jego pozyskiwanie z litu. Holland ocenił, że elektrownia z reaktorem fuzyjnym potrzebowałaby tyle litu, ile znajduje się w czterech pojazdach elektrycznych. Szefa FIA podkreślił także, że nie ma obaw o geopolityczne ryzyko dla łańcuchów dostaw, ponieważ żadne krytyczne części i materiały nie pochodzą z niestabilnych krajów. Przemysł syntezy jądrowej ma osiągnąć dojrzałość w okresie między 2035 a 2050 rokiem – wynika z badania.

Czy uda nam się osiągnąć „słodki punkt”? Wyjście z inflacji bez kryzysu jest możliwe, ale trudne

prof. Aneta Zelek

Ekonomista, wykładowca akademicki i trener kadr menedżerskich; profesor i rektor Zachodniopomorskiej Szkoły Biznesu. Jest autorem ponad 230 publikacji naukowych, głównie z zakresu ekonomii, badań koniunkturalnych, zarzadzania w kryzysie i zarządzania strategicznego. Od lat prowadzi szeroką działalność propagatorską i publicystyczną

Klimat zewnętrzny i koniunktura globalna sprzyjają przejściu suchą stopą przez kryzys. Niestety na przeszkodzie mogą stać „szare nosorożce” – od starzenia się społeczeństwa przez kapitalizm państwowy do rozdawnictwa

Tezy o rozpoczynającej się właśnie w Polsce recesji wydają się bezdyskusyjne. Jednak każdy, kto obstawia głęboką recesję, albo długo eskalujący kryzys w polskiej gospodarce – a takie nastroje dominują wśród ekonomistów – musi się skonfrontować z rzeczywistymi danymi płynącymi z gospodarki krajowej i globalnej. Zdaje się, że zagrożenie tym najczarniejszym scenariuszem słabnie, a Polska ma szanse obronić wzrost PKB w tym roku i przyspieszenie w kolejnych latach. Wprawdzie według najnowszej prognozy Komisji Europejskiej nie ma co liczyć na wynik z 2022 r. (wzrost 4,9 proc.), jednak wszystko wskazuje na to, że Polska oprze się recesji. KE prognozuje, że w tym roku wzrost PKB wyniesie 0,7 proc., będzie to jednak tempo słabsze niż w całej UE (1 proc.). Mniej optymistyczne projekcje przedstawia dla Polski Międzynarodowy Fundusz Walutowy i wycenia wzrost PKB w 2023 roku na 0,3 proc. (w roku 2024 – 2,4 proc., a w 2025 – 3,7 proc.). Oznacza to, że polska gospodarka odnotuje w najbliższej perspektywie raczej stagnację niż głęboki kryzys, a jej tempo wzrostu będzie niedoborowe wobec długookresowego potencjału rozwoju, szacowanego na 3-3,5 proc. rocznie. Wyniki poniżej tego poziomu skazują gospodarkę na liczne zapóźnienia i straty. Rzecz w tym, że wynik bliski zeru w jednym roku nie zostanie raczej skompensowany w kolejnym (bo wtedy wzrost musiałby osiągnąć ponad 6 proc.). Taki scenariusz należy uznać za mało prawdopodobny i odrzucić. Jaki scenariusz jest zatem prawdopodobny? Uwzględniając zaskakująco pozytywne dane za I kwartał 2023, można mówić o pewnej odporności polskiej gospodarki na recesję. Być może nawet w perspektywie 3 lat uda nam się osiągnąć tzw. „sweet spot” (punkt idealny, „słodki”), czyli taki poziom kosztu pieniądza, który zagwarantuje wygaszenie inflacji bez głębokiej recesji. „Sweet spot” jako bezrecesyjna ścieżka dezinflacyjna to jednak ryzykowna akrobacja cyrkowa. Może się udać, niemniej istnieje dużo pułapek i zagrożenie upadku.

Początek 2023 – z optymizmem

Na początku tego roku wydawało się, że nie ominie nas recesja, a jej głębokość będzie mierzona wskaźnikami spadku popytu konsumpcyjnego i spadku produkcji. Faktycznie według danych za marzec i kwiecień sprzedaż detaliczna spadła aż o 7,3 proc. rok do roku. To dane fatalne, gorsze od statystyk z okresów lockdownów w 2020 i 2021 roku. Polacy zareagowali na rosnące ceny i spadek dochodów realnych zaciskaniem pasa i redukcją wydatków na dobra niebędące pierwszą potrzebą. Wydaje się, że ten trend będzie bardzo trudno odwrócić w tym roku.

Nie lepiej ma się produkcja. GUS podaje, że w kwietniu produkcja obniżyła się aż o 6,4 proc. rok do roku. To jest bardzo poważny spadek, porównywalny do tego z czasów kryzysu finansowego z 2009 r. Dlaczego więc tak głęboka redukcja konsumpcji i dołek w produkcji nie przekładają się na podobne wyniki PKB? Dane za I kwartał wskazują wszak na spadek PKB tylko o 0,2 proc. rok do roku. To zaskakująco dobry wynik, zwłaszcza kiedy uwzględnimy, że tzw. konsensus rynkowy wyceniał redukcję PKB nawet na 0,8 proc. Analitycy bankowi dość zgodnie komentują tę niespodziankę jako symptom zakończenia recesji technicznej i awizują, że polska gospodarka może jeszcze w tym roku przejść do fazy ożywienia.

Dobry wynik na początku tego roku to efekt bardzo silnego eksportu i niesłabnących inwestycji. Polskie saldo handlu zagranicznego osiągnęło w I kwartale rekordowo wysoki poziom, a nadwyżka jest aż o połowę wyższa niż ta z poprzedniego szczytu z końca 2020 r. Te dobre wieści dostrzega rynek walutowy i umacnia złotego do poziomów z 2021 roku. Niemałe zaskoczenie przynoszą też wskaźniki inwestycji. Wyniki finansowe firm mają się dobrze, co skłania je do inwestowania. Czynnikiem sprzyjającym wzmożeniu procesów inwestycyjnych w biznesie jest głównie transformacja energetyczna, ale także przyspieszenie realizacji przedsięwzięć współfinansowanych ze środków UE z perspektywy 2014-2020 (deadline na rozliczenie projektów do końca 2023 r.) Pytanie tylko, czy te drivery eksportu i inwestycji będą miały charakter trwały i zbuforują spadki konsumpcji i produkcji w kolejnych okresach.

Globalny klimat nam sprzyja

Osiągnięcie „sweet spot”, czyli skuteczne obniżenie inflacji bez ryzyka recesji i jej skutków w postaci wzrostu bezrobocia i spadku inwestycji to bardzo trudna sztuka. Jak twierdzi amerykański ekonomista Jason Furman z Harvardu Business School, udaje się ona dzisiaj gospodarce USA, która podąża konsekwentnie ścieżką dezinflacyjną bez wyraźnych symptomów recesji. Wstępne dane zza oceanu dokumentują, że w I kwartale PKB wzrósł o 1,1 proc., a inflacja spadła ze szczytowego poziomu 9 proc. w połowie 2022 r. do 5 proc. na koniec marca tego roku. Jednocześnie FED nie wyklucza kolejnych podwyżek stóp procentowych w celu szybszego wygaszenia inflacji, ale uzależnia je od dalszych wyników gospodarki. To właśnie utrzymywanie trudnego balansu między monetarną polityką antyinflacyjną a troską o jej skutki dla gospodarki pozwala przypuszczać, że w USA wzrost gospodarczy jest wystarczająco niski, żeby zredukować inflację, a jednocześnie wystarczająco wysoki, żeby obronić się przed recesją i jej skutkami.

Czy nam w Polsce może się udać ta trudna sztuka? Czy w najbliższych latach znajdziemy się w punkcie idealnym? Odpowiedź na to pytanie musi uwzględniać zarówno czynniki globalne, jak i te endogeniczne, krajowe.

Jeśli mowa o wpływach koniunktury globalnej, to sygnały ze świata są dość pozytywne i oddalają ryzyko zainfekowania Polski głębokim kryzysem przez największych graczy. Wspomniane już niezłe wyniki gospodarki amerykańskiej towarzyszą dobrym doniesieniom z Chin. W pierwszym kwartale 2023 roku PKB wzrósł tam o 4,5 proc. rok do roku, po wzroście o 2,9 proc. kwartał wcześniej. Oznacza to, że osiągnięcie wzrostu na poziomie 5 proc. w tym roku, zgodnie z założeniami rządowymi, jest wysoce prawdopodobne. Główne efekty dla wzrostu PKB w Chinach przynoszą dane dotyczące produkcji i sprzedaży detalicznej, które odnotowały tempo wzrostu odpowiednio o 3,9 i 10,2 proc. Wydaje się też, że Europa odpiera zagrożenia recesją. W I kwartale tego roku PKB UE wzrosło o 1,3 proc. rok do roku i 0,3 proc. kwartał do kwartału. Nie widać więc w Unii objawów utrzymywania się płytkiej recesji z końcówki 2022.

Dla polskiej gospodarki kluczowe znaczenie ma koniunktura zachodniego sąsiada. Tu wieści są trochę słabsze, bo kwartalna dynamika PKB w Niemczech rozczarowała – w pierwszych trzech miesiącach roku była zerowa, podczas gdy spodziewano się, że urośnie o 0,2 proc. w skali kwartał do kwartału. Niemniej to nadal wynik bez minusa, czyli raczej stagnacja niż recesja.

Koniunktura światowa zatem zaskoczyła dość pozytywnie. Wprawdzie nie ma mowy o szybkim ożywieniu gospodarczym, to jednak nie ma wyraźnych symptomów pełzającej recesji, którą awizowano w większości mainstreamowych prognoz gospodarczych. Oznacza to, że polska gospodarka nie musi się obawiać transmisji „wirusa kryzysu” z zewnątrz, ale też nie może liczyć na transmisję cech przyspieszenia gospodarki. Można więc mówić o dość neutralnym wpływie deskryptorów egzogenicznych na koniunkturę w Polsce w najbliższym okresie. Fakt ten jednocześnie wzmacnia znaczenie naszych wewnętrznych czynników determinujących ścieżki rozwoju gospodarki.

Nasze szare nosorożce

Niestety ocena krajowych determinantów koniunktury wypada dość niepokojąco. Fatalne w skutkach dla gospodarki mogą okazać się wkrótce tzw. szare nosorożce, czyli zjawiska wysoko prawdopodobne, o silnym wpływie na gospodarkę, jednak lekceważone, a nawet ignorowane. Wśród najważniejszych należy wymienić: negatywne długoterminowe trendy demograficzne, niedoborowe przynajmniej od dekady inwestycje w sektorze prywatnym, wzmacniający się wzorzec rozwoju kapitalizmu państwowego (patologie rozwoju w spółkach skarbu państwa) oraz towarzysząca mu wyraźna destrukcja instytucji państwa prawa, krytycznie zły stan finansów publicznych (niekontrolowane narastanie długu publicznego), bardzo nieefektywna, nieskuteczna polityka antyinflacyjna i w końcu – last but not least – skutki realizacji obietnic wyborczych dla gospodarki i finansów publicznych. To czynniki o charakterze destymulatorów, narażające polską gospodarkę w najlepszym przypadku na stagnację lub stagflację, w gorszym na recesję techniczną, a w najgorszym scenariuszu na głęboki, długotrwały kryzys. To czynniki, w których na próżno szukać podstaw do szybkiego wzrostu gospodarczego.

Po pierwsze, długoterminowym triggerem słabnięcia polskiej gospodarki jest niesprzyjająca demografia. Zdaje się, że w Polsce zakończył się okres korzystania z tzw. dywidendy demograficznej. Prognozy demograficzne jednoznacznie skazują Polskę na rolę jednego z najstarszych społeczeństw Europy. W bazowym scenariuszu, w ciągu jednego pokolenia ubędzie nas 5,5 miliona, a dominującą grupą na rynku pracy staną się osoby w wieku 50-65 lat. Przy założeniu, że wiek emerytalny w Polsce nie zostanie z przyczyn politycznych wydłużony, sytuacja ta zepchnie naszą gospodarkę w permanentną fazę stagnacyjną i osłabi nasz potencjał wzrostu.

Po drugie, o perspektywach wzrostu gospodarczego w długim okresie zadecydują wytworzone dzisiaj zdolności produkcyjne. Mowa o inwestycjach w sferze gospodarki. Od przynajmniej dekady są one na krytycznie niskim poziomie, a trend spadkowy trwa. I choć aktualny rząd zapowiadał w zapomnianej już dzisiaj Strategii Odpowiedzialnego Rozwoju z 2016 roku wzrost stopy inwestycji do poziomu 25 proc. PKB, to faktycznie w ostatnich 8 latach oscyluje ona wokół 17-18 proc. W 2015 roku inwestycje w Polsce wynosiły 20,4 proc. PKB, w latach 2016-17 nastąpił dynamiczny spadek do 17,6 proc. W latach 2018-2019 stopa inwestycji wzrosła do 18,9 proc., jednak od tego czasu spada – w 2020 roku było to już jedynie 18,3 proc., w 2021 roku 17 proc. Najgorszy wynik zanotowano w ubiegłym roku, w którym stopa inwestycji spadła do poziomu 16,8 proc. To najsłabszy odczyt od połowy lat 90. Kontynuacja tej negatywnej tendencji grozi Polsce osłabieniem potencjału wzrostu.

Polskie inwestycje mają się nieźle jedynie w sektorze spółek skarbu państwa i sektorze inwestycji na zamówienie polityczne. Wiele z nich nie znajduje ekonomicznego uzasadnienia i – co nie mniej ważne – nie wytrzymuje krytyki w obszarze znaczenia dla polskiej gospodarki i polskiego społeczeństwa. Wiele z nich przynosi też szkodliwe skutki dla konkurencji i interesu społecznego. Wystarczy przywołać klasyczne już przykłady inwestycji w ramach polskiego kapitalizmu państwowego, takie jak: CPK, lotnisko w Radomiu, polska elektromobilność, fuzje (przejęcia) Orlenu – budowa koncernu multienergetycznego, promy, czy przekop Mierzei Wiślanej. Te przedsięwzięcia to megalomańskie projekty, w które prywatny kapitał nie zaangażowałby nawet złotówki. To inwestycje wzmacniające kapitalizm państwowy w Polsce, który sam w sobie nie daje żadnych gwarancji trwałego wzrostu gospodarczego, odwrotnie zwiększa ryzyko kryzysu. Kapitalizm państwowy oraz psucie instytucji państwa prawa jako patologie ostatnich 8 lat wpływają także na spadek zaufania inwestorów prywatnych (tych krajowych i tych zagranicznych) do państwa polskiego i do gospodarki polskiej. W takich warunkach trudniej o inwestycje wielkiej skali, trudniej o inwestycje technologiczne, trudniej o inwestycje kreujące potencjał wzrostu gospodarczego w Polsce.

Podobnie negatywny efekt dla perspektyw wzrostu gospodarczego przynosi aktualna, wysoko nieskuteczna polityka dezinflacyjna. Według prognoz Komisji Europejskiej Polska w tym i kolejnym roku zanotuje najwyższą stopę inflacji w całej UE. Oznacza to, że o ile Europa przy sprzyjających trendach cenowych na rynkach surowcowych radzi sobie nieźle z gaszeniem presji inflacyjnej, o tyle w Polsce możemy mówić o uporczywej i ciągle wysokiej inflacji (trzeba zwrócić uwagę na rozmiar inflacji bazowej – ponad 12 proc.). Wymaga to zaostrzania polityki monetarnej, tymczasem Prezes NBP paktuje na sopockim molo zakończenie cyklu podwyżek stóp procentowych, a na comiesięcznych konferencjach puszcza oko do oczekujących poluzowania ilościowego i obniżki stóp. Zdaniem ekonomistów Międzynarodowego Funduszu Walutowego, „lepiej, żeby NBP przesadził z zacieśnianiem polityki niż z jej łagodzeniem, bo gołębi błąd będzie bardziej kosztowny dla gospodarki”. W głównym scenariuszu MFW przewiduje, że inflacja w Polsce będzie obniżała się z obecnych 15 proc. do celu NBP (2,5 proc.) przez kolejne 3 lata, aż do końca 2025 r., a to oznacza kontynuowanie niepewności gospodarczej i wstrzymywanie gospodarki od powrotu na ścieżkę wzrostu.

Rozczarowujące efekty polityki celu inflacyjnego oraz gorsze od oczekiwań odczyty i prognozy inflacji to nie tylko wina błędnej polityki RPP czy banku centralnego. Nadmiarowa podaż pieniądza, jako główna wewnętrzna przyczyna presji inflacyjnej, to również „zasługa” ekspansywnych wydatków państwa. Rząd od lat rozpaczliwie usiłuje zbudować „państwo dobrobytu” na kredyt, powiększając deficyt sektora finansów publicznych i dług publiczny. Wystarczy odnotować, że dług publiczny w Polsce w ciągu ostatnich 8 lat podwoił się (wzrósł z poziomu ok. 850 mld zł w 2015 roku do ponad 1,6 bln zł na koniec maja 2023). Obok oficjalnego długu o takim rozmiarze, Zjednoczona Prawica stworzyła alternatywny obieg środków publicznych, pozostający poza kontrolą parlamentarną czy społeczną. To dodatkowy dług publiczny o wartości ok. 370 mld zł, funkcjonujący w postaci kilkudziesięciu funduszy rządowych, w których dystrybucja środków jest przynajmniej wątpliwa, jeśli nie zupełnie kontrowersyjna. To nie tylko niemoralna gospodarka finansami publicznymi, to również bezpośrednie ryzyko spowolnienia gospodarki w warunkach silnego zadłużenia. Wysoki i szybko rosnący dług publiczny generuje wyższe koszty jego obsługi, ale także odbiera państwu potencjalne możliwości interwencji na wypadek kryzysów nagłych (takich jak pandemia czy wojna).

Sytuacji w polskich finansach publicznych nie naprawi z pewnością tegoroczna kampania wyborcza i ewentualne realizacje obietnic wyborczych w niedalekiej przyszłości. Dotychczasowe propozycje wyborcze PiS (tj.: „800+”, 13 i 14 emerytura jako transfery stałe, bezpłatne autostrady i bezpłatne leki) wyceniane są na dodatkowe 40-100 mld zł, obciążające polski budżet rocznie (a to ostrożne szacunki). Co więcej, nowe i podwyższone transfery socjalne mogą wzmóc presję inflacyjną, wszak to dodatkowy strumień pieniądza na konsumpcję. Według kalkulacji jednego z jastrzębich członków RPP te obietnice mogą wywołać inflację wyższą nawet o 2 punkty procentowe. A przecież przed nami jeszcze parę miesięcy kampanii wyborczej i czas, w którym politycy adorujący wyborców obiecają jeszcze wiele kosztownych rozwiązań. Dla porządku rzeczy wypada zaznaczyć, że zarzut ten dotyczy w zasadzie wszystkich stron sceny politycznej.

Werdykt: „sweet spot” czy kryzys?

Wydanie werdyktu w sprawie: „sweet spot” vs kryzys jest zadaniem trudnym i obarczonym olbrzymim ryzykiem błędu.

Za uzyskaniem punktu idealnego przemawiają publikacje danych dotyczących gospodarki globalnej w I kwartale 2023. Faktycznie, klimat koniunktury w kluczowych dla Polski gospodarkach jest lepszy niż oczekiwano i wydaje się sprzyjający. Zachowanie idealnego punktu to jednak bardzo trudne zadanie, pełne pułapek, z olbrzymim ryzykiem porażki. Wszystko zależy od sprawności i kompatybilności krajowych polityk monetarnej i fiskalnej, które stoją dzisiaj przed ogromnym wyzwaniem stabilizacji wartości złotego, przywrócenia jego siły nabywczej i powrotu gospodarki na ścieżkę wzrostu.

Za recesją czy kryzysem z kolei przemawiają argumenty z oceny wewnętrznych determinantów koniunktury w Polsce. Jeśli opisane w tym tekście oddziaływanie tzw. szarych nosorożców się ujawni, nie możemy liczyć na sukces. Jednocześnie, jak sugeruje niemała część ekonomistów, gospodarka z pewnym opóźnieniem zareaguje na wysoką stopę procentową i dopiero w drugiej połowie roku wpadnie w recesję. To jest możliwe, gdyż jeśli sektor bankowy zaostrzy kryteria kredytowe, firmy zredukują inwestycje, zmniejszą liczbę wakatów, a nawet przeprowadzą zwolnienia. To w końcu możliwe, jeśli wskaźniki wyprzedzające koniunktury, w tym PMI dla Polski, który spada od stycznia i w kwietniu zanotował poziom 46,6, znajdą potwierdzenie w rzeczywistych odczytach. Dodatkowo wielu ekonomistów przekonuje, że popyt w gospodarce wciąż jest za wysoki i uniemożliwia obniżanie inflacji zgodne z projekcjami NBP i oczekiwaniami. Zatrudnienie nie spada, wynagrodzenia wciąż rosną, firmy odnotowują rosnące przychody i nadal eksploatują możliwości podnoszenia cen. W analizach pojawia się bardzo przekonujący argument, że o ile redukcja inflacji z niemal 20 do 15 proc. była stosunkowo prosta z powodu spadku cen surowców energetycznych, o tyle zejście do poziomu celu inflacyjnego będzie już bardzo trudne i niemożliwe do osiągnięcia bez recesji.

Nie rozstrzygając więc, który ze scenariuszy jest bardziej prawdopodobny, musimy się przygotować na dekoniunkturę w postaci wyraźnego spowolnienia gospodarki i jej stagnowania na poziomie znacznie niższym niż jej długoterminowy potencjał. Nadal na stole jest też scenariusz stagflacji, czyli stagnacji (niski, niedoborowy wzrost) w warunkach utrzymującej się wysokiej inflacji. Każda z rozpatrywanych ścieżek oznacza swego rodzaju kryzys, choć to nie musi być recesja w podręcznikowym wydaniu, ze spadkiem produkcji, konsumpcji i inwestycji oraz wzrostem bezrobocia.

Postmodernity. An ex-centric look at the pressing problems of the modern world

Przemysław Gębala

Były wydawca „Stańczyka”, przedsiębiorca

The fragility of the modern world is a consequence of the way it is globalized – of a thickening network of mutual dependencies and imbalances cultivated over the years. I believe that it was at the root of the war caused by part of the Russian elite in Ukraine

The contaminated Oder River

I finished the essay on August 7, when the full implications of the ecologically catastrophic cascade of events on the second biggest Polish river were beginning to manifest. By carefully observing the development of events on the Oder and their consequences, I understood that this disaster was an excellent illustration of the problem I presented in the essay related to the language we still use to describe the modern world in order to manage it.

Politicians of the ruling coalition were focusing on finding those responsible for the destruction of the creatures living in the Oder. Journalists and the opposition were searching for reasons, also pointing to obvious deficiencies in the efficient and effective operation of state structures increasingly centralized under the rule of PiS (Law and Justice). Whereas I saw how difficult weather conditions – lack of precipitation and weeks of high temperatures – along with many legal and possibly illegal actions taken locally, triggered Taleb’s cascade of mutually reinforcing events against which the state and society are helpless and which they cannot stop.

Regardless of whether the source of the mass extinction is universally recognized as the ultimate scapegoat responsible for the catastrophe, be it golden algae stimulated by excessive salinity, mesitylene or any other unknown factor, I am aware that the hitherto adopted ways of describing and acting in the modern world not so much prevent but rather produce similar catastrophes.

The language of the modern world has turned into the abstract, timeless, general and universal language of the triumphant mechanics of celestial bodies

When a huge volume of water flowed in the Oder, its misuse by a man, exploiting resources and discharging various substances into its stream – saline water from coal or copper mines, more or less purified post-industrial water or sewage, and even bicycles or regular garbage – all these „additions” were within the framework of the process described in this essay, non-compensatory and determined by the dominance of water capable of supporting life in the stream of the flowing river.

However, when, as a result of this year’s drought and extreme temperatures, the amount of water critically decreased and its life-sustaining quality diminished, the entire Odra River system and its beneficiaries reached a parlous compensatory state. It has become dependent on random coincidences, on previously not that important but at this particular moment mutually influencing factors, creating a „cascade of events” sowing death, against which we stand helpless solely trying to minimize their effects – in media in case of the rulers, and in real world in case of local governments, firefighters and anglers.

The ecological disaster on the Oder River, the coronavirus pandemic initiated in Wuhan, inflation sweeping through the world and acutely hitting Poland, the system of energy prices disintegrating before our very eyes with unimaginable consequences at the level of states, enterprises or households are examples of coincidences of various circumstances. However, those occurrences change their nature of rare exceptions to be recalled for the generations to come into a principle which subsequent manifestations pass so quickly that soon no one will remember about tons of dead fish or victims of the pandemic.

In order to avoid random coincidences, which are becoming more and more frequent, or – as in the case of the attack on Ukraine – unintended consequences of deliberately initiated military actions, leading to cascades of events causing local and global catastrophes, let us first start from the point where we, while constantly changing the world, found ourselves.

Point Nemo

The world is at a turning point. This statement is becoming an increasingly common impression of people with different, even extremely different sensitivities and views. It becomes obvious to people with various, also opposing, political affiliations, on all possible scales – from private sphere, in the circle of family and friends, to international, both formal, such as European institutions or international organizations, and informal, such as the World Economic Forum in Davos.

Complexity is horizontal – contextual, temporal, specific and local. We need a different language to describe complexity and its consequences

Edwin Bendyk, to describe emotions associated with the growing awareness of a breakthrough moment in world history, proposed the metaphor of Point Nemo. This point, being the oceanic pole of inaccessibility, was designated in 1992 by the statistician Hrvoje Lukatela in the southern regions of the Pacific Ocean, as equidistant from all land and named after the literary hero – Captain Nemo. Building this emotional metaphor, Edwin Bendyk writes that „the old world is gone, the new one is hidden in the fog of the unknown.” Subsequent crises – which, let me add, have already taken place many times in the history of mankind (in a form of currency collapses, epidemics or wars) – today, however, give rise to unexpected, far-reaching consequences, depriving us, even more acutely than before, of the sense of a stable and safe shore supporting our minds and the models of the world they create. Anxiety associated with the sense of the lack of visible, fixed points of reference is growing.

Emotions should not be underestimated, even in general terms. António Damásio, a professor of behavioral neuroscience, in his books (Descartes’ Error, The Strange Order of Things) proposes to assume that our emotions are a signal the purpose of which is to stimulate our conscious attention to address their cause. They are the impetus for action as emotions add significance to our perception. They make us realize that something is really important and worth allocating our naturally limited cognitive powers.

Emotions related to the sense of the “breakthrough moment” we are currently in are also shared by me. I partake in Olga Tokarczuk’s intuition that there is a need for new concepts and a new language to be permanently introduced to describe the changes taking place in the contemporary world, with too little intellectual participation on our part. However, before I dare to take up this challenge, I will refer to the key adjective that we use to describe the world today:

Modern

The adjective „modern,” associated with the world which we tried to describe in the dispute between the Platonists and the Aristotelians, appeared in the history of Europe and the world along with the period of the Enlightenment. Philosopher Stephen Toulmin in his book Cosmopolis. The Hidden Agenda of Modernity as the source of the emotions from which the Enlightenment was born, mentions the religious and social confusion resulting from the information revolution being a consequence of Gutenberg’s invention and the epidemics decimating Europe at the time. Then, according to Toulmin, being in need of stability and order, we abandoned the Renaissance philosophy of Montaigne and adopted Descartes, on whose thought the philosophy of the Enlightenment was based.

Rational balancing between fragility and antifragility also requires from the way we are socially organized openness of assumptions, paradigms, heuristics, algorithms of actions

The language of the modern world has turned into the abstract, timeless, general and universal language of the triumphant mechanics of celestial bodies, supported by the incredible achievements of mathematics with its differential and integral calculus, with linear approximations that seem to describe the world so well. In the dispute between the Platonists and the Aristotelians, the scales tipped to the side of the Platonists seeking theories describing everything and global solutions. Modernity has assumed a vertical structure – each new theory explaining the world would be a generalization of the previous one. Any scientific prescription, if it is consistent with a scientifically verified theory, including medical, biological, economic or social, should work anytime and anywhere.

Thanks to this change, the modern world has been subjected to the perfection of technology, allowing people to achieve measurable and predictable results in controlled circumstances. Technology combined with the seemingly infinitely available resources gave rise to the conviction of the necessity and possibility of ceaseless upgrade and progress.

Science and technology not only put at our disposal an abstract, timeless, general and universal language, but also created measures by which we could make estimates and comparisons – economic measures such as currency systems based on fiat money, GDP, or probabilistic measures such as Gaussian (normal) distribution, anchoring our perception of the average and possible deviations from it. However, the perfection of technology, powered by the language of the Enlightenment era science, desensitizes us to perceiving another dimension of the world around us – its complexity.

Complexity

Complexity is life – not mechanics, not technology. Complex systems are a multidimensional, variable network of interdependencies between the elements of the whole – at the level of viruses or bacteria and at the level of people. Complexity is driven by the creation of new information, its exchange and adaptations of the nodes that make up the network through non-linear by nature feedback loops. It does not fit into the existing, commonly accepted ways of modeling the world. This is where the determinism of classic and quantum mechanics does not work. The deterministic statistics of thermodynamics does not work here, either. This is a place far from the state of equilibrium, where the word (information) becomes a body of adapting – within the three C’s, competition, coevolution and coopetition – elements of a system where everything can happen differently than simple, everyday intuition tells us.

Complexity is not vertical like mechanics, where each new theory of how something works is a generalization of the previous one; when every biological, medical, economic and social prescription should work anytime, anywhere. Complexity is horizontal – contextual, temporal, specific and local. We need a different language to describe complexity and its consequences. Paradoxically, this language, shedding the corset of the Enlightenment universality, turns out to be closer to us, more „human.”

Today, complexity comes into inevitable collision with the perfection of technology. Technology, operating within the predictable, general and universal processes occurring locally, which we use to create a complex anthropogenic system, produces results that are unpredictable globally. This is what Nassim Nicholas Taleb wrote about in Antifragile: „Complex man-made systems tend to produce cascades and uncontrollable chains of reactions that reduce or even eliminate predictability and trigger events of enormous scale. Thus, although the level of technological knowledge in the modern world is increasing, paradoxically – it is increasingly difficult to predict what the effects will be. Due to the development of artificial models, the departure from ancient, natural patterns and the decline in resilience caused by ubiquitous complexity, the role of Black Swans is now growing.”

The process of globalization was inherently non-compensatory – the one that was determined by a single factor having an impact on this process greater than the impact of the sum of all other factors – the possibility of unlimited growth

The collision of complexity with the perfection of technology is today additionally layered with a powerfully growing, scale-free social networking enhanced by the digital revolution. This means that we can take into account more and more factors in our activities – but which of them are worth it? So, for ever more complex systems, with an abundance of information and necessary quick adaptations, we use ever simpler recipes. As we interact with more and more people, we assess them and interact with them according to increasingly shallow patterns. Our capacities regarding attention, concentration, and exploration of global topics suffice to develop increasingly simpler patterns of action.

The destructive effects of failing to see the consequences of complexity can be seen on both sides of the scale. Local actions have their unpredictable global consequences, the current examples of which are the effects of the pandemic policy in China or Russia’s invasion of Ukraine. But also operations implemented on a global scale, for example, the international division of labor, especially in agriculture, have their devastating local consequences, reducing biodiversity, ruining farmers, producing related to livestock and industrial crops pollution that cannot be absorbed and managed at the local level, with significantly lower nutritional value per kilogram of global production. Volatility and unpredictability, driving each other, reduce the duration of trends for which the processes of achieving the goal are designed. As a result, more and more often we do not achieve the expected goals while incurring costs because the time needed to achieve them turns out to be longer than the trend for which they were planned.

The atrophy of both local and global benchmarks is progressing, eroding along the way the metrics we use to make estimates and comparisons, trying to assign value to our actions. Peter Drucker, one of the most prominent management theorists, described its foundation in the following manner: „If we can’t measure it, we can’t improve it.” However, managing in an anthropogenic complex system, globalized and networked thanks to the achievements of the digital revolution, requires the quick availability of an infinite amount of information with a common denominator. It is not surprising that models built for the purposes of goal achievement processes more and more often quickly lose their drive or fail completely.

Modeling

In complex systems, modeling encounters significant and completely different limitations than in the abstract, timeless, general and universal modern world based on the perfection of technology. Nature, the living world, of which our human world is an inseparable part, works horizontally, not vertically – through speciation (differentiation), contextually, temporally, in detail and locally. An anthropogenic complex system is governed by Goodhart’s inexorable law: Any statistically observed relation tends to fail the moment it begins to be used for regulatory purposes. This law, formulated in 1975 by Charles Goodhart, can be reduced to the following statement: once any measure is treated as a target, it ceases to be a good measure. This is because, let me add, the basis of complexity is the exchange of information and adaptations between system nodes which use every measure, resource or concept applied to control a complex system in all possible and impossible ways. As a consequence, over time, in an emergent way, impossible to predict both by its creators and later users, adaptations change the dynamics of the system, and the assumptions adopted at the beginning, which are the basis for the proposed measure of achieving the original goal, fail to be good reference points.

There is no spatially uniform (from global to local effects) or time universal (from ephemeral effects through millennia) measure that would be able to take into account all the consequences of human actions

The faster we exchange information and adapt to it, the shorter the lifespan of the factors used to control the system. Here is how the above phenomenon of complexity was described by Nassim Nicholas Taleb: „The world is epistemologically opaque.” If we want the processes of achieving the goal to become at least a little shorter than the trends we want to exploit, we have no choice but to accept and utilize this fact.

The human mind is well prepared for local actions – limited in time, happening in specific circumstances and in a well-defined context. The James Webb Space Telescope (JWSP) is an excellent example of our skills enhanced by the effects of technical perfection. A very technically precise mechanism is currently successfully implementing an incredibly long sequence of steps, which, performed one after the other with sub-millimeter precision, in extreme temperatures, at a distance further than to the moon, give us an unprecedented insight into the structure and past of the universe. Local operations (processes) – even if technologically complex – can be shaped in such a way as to fully utilize the abilities of our minds to understand, model, measure and control.

People anesthetized by the perfection of technology still assume that an arbitrarily long chain of predictable and relatively simple technical activities carried out locally, but implemented through global connections, will turn out to be predictable, and thus beneficial for all its participants and the anthropogenic complex system as a global whole – even despite the increasingly visible, at various levels and in various areas, negative effects of globalization, contested by both left- and right-wing activists. But let us not be surprised – after all, the belief in the sense and profitability of global chains of connections is still supported by the commonly accepted system of measures.

Measures

Today’s measures, according to which we assess the world both locally and globally, were created as a result of the search for abstract, timeless, general and universal reference points describing the dynamics of the modern world. With the help of GDP we evaluate and compare regions, countries, unions of countries or even the whole world, trying to measure its evolution over time. With the help of paper debt-backed money, we assess and compare the profitability of all actions – from individual to global and in all possible time scales. We recourse to Gaussian (normal) probability distribution, both intuitively in everyday activities and in economic models built for investors, banks and governments, to anchor our perception of the average and the probability of achieving a goal or failing.

Scale-free network – a network which nodes and their impact on its operation cannot be averaged

But the modern world, anesthetized by the perfection of technology, can be described less and less with these measures. The processes of achieving the goal become longer than the trends, which reduces the profits calculated with modern measures. The global world is becoming less and less predictable, and people are increasing bewildered with the parade of Black Swans trampling their hope for a better and safe future. Goodhart’s law manifests its devastating power by laying bare the consequences of failing to see or disregarding the fact that nature in general, and the anthropogenic complex system – as its part – in particular, have a horizontal structure.

The search for a new global economic measure that would allow us to better describe the world and formulate social goals, although a comforting testimony to the intellectual ferment of the elites, still does not break the paradigm of not perceiving the consequences of complexity. Instead of GDP, we have HDI (Human Development Index), NEW (Net Economic Welfare), HPI (Happy Planet Index) or GNH (Gross National Happiness) indicators. All these attempts, without finding a way to take into account in macroeconomics the fact that the horizontal structure of the world is contextual, temporal, detailed and local, will not, however, bring lasting, valuable propositions that can serve as a base.

The consequences of the complexity and crushing potential of Goodhart’s law are also seen in subsequent crises and turbulences on the stage of the global financial system. Each use of the value of one’s currency for regulatory purposes – political or social – both within the currency zone (most often it is the state, but not always – as in the case of the Euro project) but also to achieve external goals, brings consequences, usually unnoticed at first. Imbalances are growing, discharging in unexpected currency or stock exchange earthquakes, which – like today’s inflation – failed to be predicted by banks’ or governments’ econometric models based on Gaussian modeling of the world of people, which is, after all, a complex system.

If the core measures we apply do not respect complexity and lead to – vulnerable to Goodhart’s law – attempts to achieve objectives, what measures should we use as the basis for our actions? According to what criteria to build the probability of achieving the goal?

I will consider as a hint the guidelines proposed by Stephen Toulmin in Cosmopolis and regarding the humanization of modernity. He refers to the debate on higher education and academic research in the second half of the 20th century. That debate was dominated by two buzzwords: „excellence” and „adequacy,” as well as doubts whether universities should deal with the preservation of knowledge and its vertical achievements, or with the practical problems of humanity in their horizontal, interdisciplinary dimension. Toulmin argues in the broader context of the role of science and state structures that „the fundamental problem is no longer ensuring the stability of social and national systems (which underlies all-encompassing theories of modernity – author’s commentary); rather, it is ensuring the adaptability of intellectual and social procedures.” That is, let me add, respecting complexity.

Ordinary information noise, with a negligible or even negative value, is raised by the scale-free nature of the network we create, to the rank of a signal, valuable information by default

Nicholas Nassim Taleb proposes that we replace the predictive measure, which is the probability of achieving or not achieving a certain goal with an assumed, arbitrarily long chain of dependencies, with a non-predictive measure, focusing on measuring fragility. Fragility, as stated by Taleb, is a measure that can be defined for any system. It is measured by detecting the effect of non-linear acceleration of harmful outcomes of operation of the diagnosed system when changing the values of its parameters. Edwin Bendyk wrote exactly about this effect in his ex-centric essay, pointing to the growing dependence of the world economy on environmental changes. People, as part of corporate or state ventures, in search of increasingly smaller effects of scale – minute globally but through the effect of scalability considerable, in proportion to local business activities – exert pressure on a planetary scale, making the anthropogenic complex system more and more fragile, susceptible to non-linearly accruing losses.

The opposite of fragility is antifragility, i.e. readiness, openness to new opportunities at low costs and non-linearly increasing benefits. So, for example, to activities that free us from too dense and too wide a network of mutual dependencies, growing imbalances, dangerously long, impossible to comprehend global supply chains, companies too big to fail and ideas to implement on a massive scale actions that were not tested on a small scale, all the while forgetting that the world is epistemologically opaque. Fragility and antifragility are measures that respect complexity.

The method of ordering the management sphere as a result of the digital revolution cannot be – as before – distributing tasks, but distributing knowledge

Robust, resilient systems, based on stockpiling or building buffers, with the non-linearly increasing consequences of complexity – currency crashes, epidemic restrictions or warfare in areas providing strategic resources – will always turn out to be too weak and not resistant enough in the end. This also applies to state structures.

Fragility, which is a signal for reflection and reform proposals, is a sign of imperceptibly growing imbalances and co-dependencies. Growing dependencies, inventories, debt, making decisions that yield small profits, but in the event of failure, result in non-linearly accumulating losses, more and more often making decisions in the context of „I have to” rather than „I can” or „I want to,” are a clear sign of a lack of immunity to the inevitable volatility that is a consequence of the growing level of networking of the modern world.

Rational balancing between “fragile” and “antifragile” also requires from the way in which we are socially organized the openness of assumptions, paradigms, heuristics, algorithms of actions carried out both at the level of companies that use a social support network or are crucial to the system, as well as in the perspective of local communities or state structures. The key indicator to determine the chance for a rational balance is the attitude towards whistleblowers.

Economics, which studies the effects of interactions between people, nodes of the causal network of the world, is therefore undoubtedly a science subjected to the consequences of complexity – namely contextual, temporal, detailed and local

Whistleblowers, as a dispersed network of radars monitoring the unpredictable effects of local decisions and models, are the early warning system against the inevitable, global effects of locally rational decisions implemented in chains of global connections that are impossible to grasp with the help of hierarchical power networks. And vice versa, they are an early warning system in situations where decisions about the operation of global connections bring about local, negative consequences. By respecting whistleblowers, by listening to them, or by limiting or even exterminating them, we are calibrating our ability to recognize and respond to –

Unexpected effects of global connections

The common expectations towards the lengthening chains of global connections were quite simple. They were expressed in the form of David Ricardo’s theory of comparative costs, which showed the formation of added value in international trade, enabling the maximization of effects while minimizing inputs.

Therefore, the global exchange of goods and services was supposed to bring benefits to all its participants. More developed countries, through increasingly longer chains of interdependence, were to spread development and prosperity to the farthest corners of the earth, liberating its wealth and resources. The invigorating current was to flow from the center to the periphery.

„Freedom cannot be designed. Its development cannot be ensured by checks and balances. This requires a mobilized society, vigilance and assertiveness. Each of these elements is essential!” (Daron Acemoğlu and James Robinson)

The general and universal trend to act on a global scale still brought benefits not so long ago. Hans Rosling, Steven Pinker and Johan Norberg wrote about them in their books. Progress, development, wealth seemed to have no limits, neither in time nor in space, and globalization became the binding, universally accepted way of doing things. So why today, before our very eyes, this model jammed?

The general and universal power of globalization, fueled by the perfection of technology and constantly acquired new resources – minerals, energy, food and labor (often slave) – began to run out. The existing resources become too scarce to sustain the process of equalizing the levels between the centers of civilization and the peripheries. The network of interdependencies is becoming too dense, imbalances are accruing, and the level of predictability of the processes of achieving the objective is decreasing radically.

The crushing power of Goodhart’s law is inexorably at work – today it is not the former center that shapes the periphery through chains of global connections. It is the recent peripheries that are trying to use these chains of interdependence to influence their beginning – that is, those who still consider themselves to be at the center.

Based on the perfection of technology and inexhaustible – in relation to the initial size of developing societies – resources masking the destructive effects of the modern measures used, the process of globalization was by its nature a non-compensatory process. One that was determined by the single factor that influenced this process more than the sum of all the other factors – the possibility of unlimited growth.

Nowadays, (...) the split between vertically oriented sciences, where each new theory is a generalization of the previous one, and horizontally oriented sciences, where the emergence of complexity and the crushing power of Goodhart’s law manifest themselves, is becoming increasingly clear

Today, while encountering numerous limitations, we begin to feel that the so far unlimited growth is bogged down in processes whose causal structure is of a different nature – it is compensatory. Compensation means that the process in which it manifests itself depends on many factors with a comparable, or at least non-negligible, impact on its final effect. Effective management of goal achievement processes requires a non-linearly growing amount of information on the factors important in this process, the impact of these factors on the process, their mutual influence, delivered with a common denominator. The denominator should be the measures with which we evaluate the achievement of the goal.

It is worth describing the operation of compensation on a specific example – the production of paper, cardboard and paperboard in Europe. During the period of continuous growth, the development of production capacity on this market was determined by the availability of capital (the machines for the production of cellulose fibers and products manufactured from such fibers are very capital-intensive), wood for obtaining cellulose fibers and water necessary in the production processes. The growth of the paper industry in Europe was brought to an end not only by changes in the paper products market, such as the replacement of paper packaging with plastic ones, the disappearance of certain categories of books under the pressure of the digital revolution (encyclopedias, dictionaries, indexes), the progressive decrease in the demand for paper as an advertising medium (development of Internet), a change in the way information content is commercialized, which resulted in a decrease in circulation of newspapers and magazines – simultaneously progressed the process of outflow of production from Europe to the Far East, of books, copybooks, notebooks and packaging, as well as raw materials for their production – paper, cardboard and paperboard.

Over the years, a temporary balance was established between the greater availability of cheaper products made of paper, cardboard and paperboard, and the market, where there were more and more products and titles available in smaller and smaller editions tailored to individual needs. The causal structure became more and more compensatory, multifaceted, and the balance tilted towards performing more and more work in Europe and more and more materials in the Far East. In Europe, we applied the automation of manufacturing processes that made differentiated production with ever smaller inputs profitable. At the same time, the „difficult,” „dirty” and energy-intensive processes of producing cellulose and materials, whose European energy and ecological requirements did not have to be and were not met in distant, „exotic” countries, were swept away from before our eyes.

The causal structure of the production of raw materials and printed products was becoming imperceptibly, albeit gallopingly, compensating and dependent on many factors, the sum of which only decided about achieving or not any profitability. The lack of opportunities for upward trends and the high risk associated with capital and energy-intensive production processes led to the systematic shutdown and liquidation of paper machines in Europe.

In the circumstances of a fragile, compensatory balance, the pandemic earthquake has turned everything upside down. In the face of the collapse of the predictability of production in China, books or packaging still ordered there began to be located en masse in Europe. Problems with the regularity of ports’ operations and the availability of containers drastically changed the prices of transport between China and Europe, which began to shape as 8:1 – the price of transporting a container from China could be over 8 times higher than in the opposite direction. In the wake of this, the import of materials – paper, cardboard and paperboard – to Europe practically ceased. At the same Americans, struggling with the same problems, began to buy on the European market. In the second half of 2021, the prices of materials began to increase sharply – by 50%, 80%, 100%, 150% and even more percent, and their availability drastically decreased. Manufacturers rationed, printhouses, if they could afford it, rushed to stock up, saving their skins while making the overall situation even worse.

Postmodernity (...) will therefore be based on adaptability. And its first great challenge will be (...) the impossibility of achieving three political goals simultaneously – democratic replacement of rulers, unlimited economic globalization, and national sovereignty

In the meantime, in a market shaken by pandemic-oriented government decisions, the impact of additional factors has become apparent. The volume of e-commerce was growing even faster than before. So the demand for wrapping paper, cartons and cardboard has increased dramatically. Transport, so important and costly in the printing sector, began to experience the drama of the lack of drivers, whose shortage was estimated at over 250,000 in Europe. At the same time, there has been a sharp increase in energy costs and the potential risk of its unavailability, which has already manifested itself in China, where some factories in the printing sector had electricity on 2-3 days a week. To this compensatory tornado were added otherwise right decisions to stop the production of plastic straws or disposable dishes, replaced by products based on cellulose fibers, which are also used in the production of paper.

The war in Ukraine has also taken its toll on the situation in the printing industry. The import of raw wood and cellulose from Russia and Belarus to Europe has practically ceased. Production of starch, a refiner for offset paper ensuring its printability and writing properties, in the face of certain limited supplies from Ukraine, a strategic corn producer in Europe, is critically endangered, putting at risk future paper production in 2022.

Not to mention that 95% of the optical brighteners for paper produced in Europe come, for reasons unknown, from China.

Paper, board and paperboard manufacturers in Europe are currently enjoying record profits. Record-breaking, but negligible in proportion to the expenditures necessary to reconstruct the production of paper goods in Europe. What decisions should these producers take, knowing that the causal structure of the printing market is compensatory, unstable and dependent on many, sometimes mutually canceling and sometimes reinforcing factors? How to rationalize the risk of rising energy prices, potential or probable lack of energy supplies, variable product mix dependent on temporary, unpredictable demand for products as well as for cellulose, starch or bleach needed for their production?

What common denominator should be used to generate a measure that will assess the results of the actions taken? Problems with supply chains in all industries are not the only consequences of the network of global connections based on the paradigm of the benefits of globalization. So I will mention at least some of them, without discussing their weight and significance, for a better understanding of how the mechanism of global benefits is uncoupling before our very eyes.

Cities have been and remain the driving force behind the development of our civilization. The global flow of reasons why money is invested in buying or renting real estate, however, has its local results. Such large agglomerations as Barcelona, London or Berlin are struggling with the process of urban gentrification which is also felt in Warsaw. In Venice, gentrification manifests itself in the city mummification, when real inhabitants, unable to support themselves in exponentially ever expensive houses, are replaced by those who only play the role of landlords while servicing the needs of the tourist industry. These processes probably fit within the framework of generally understood growth, yet we sense the inadequacy of commonly accepted measures that were supposed to illustrate the achievement of social benefits.

Waste management becomes unmanageable. Scraps accumulate in locally non-absorbable amounts as a consequence of global chains of production processes, including cultivating crops, breeding, mineral extraction and industrial activity. And this accumulation is most common in those countries that have trouble with keeping track of emerging imbalances and problems, with corruption and with the enforcement of the costs of the resulting damages from their beneficiaries. On the other hand, those who benefit from the goods produced in these processes do not feel responsible in any way for the need to measure and account for their consequences. After all, in today’s terms, GDP and profits measured in fiat money are growing.

Despite many proposals, the problem of measuring human impact on the natural environment, especially in the context of its impact on the carbon cycle in nature, which is the basis for climate stability on earth, seems to be unresolved at the global level. Vaclav Smil writes about this in his book Making the Modern World, suggesting that there is no spatially uniform (from global to local effects) and time universal (from ephemeral effects through millennia) measure that would be able to take into account the entirety of the consequences of actions taken by people.

All these unexpected effects of global connections and problems with finding a global measure that could become a clue in which direction to change the world so as not to expose oneself to the cumulative effects of globalization are the consequences of complexity. In the way of limitless growth that underpinned the non-compensatory, more predictable structure of the modern world, came resource constraints that had hitherto masked the destructive effects of fragility. The greatest resource we have always had and still have is ourselves. It is therefore worth taking a closer look at the limitations of using this resource due to the digital revolution.

Increased complexity – unexpected consequences of the digital revolution

The impact of the development of the global World Wide Web, which connects computers, tablets, smartphones, and the related digital communication revolution on people’s minds and on the form of the network of interpersonal connections, on which the functioning of the anthropogenic complex system the product of which is human civilization and culture, is based, was described by me in NK in the text „The Bill Issued to Us by the Digital Revolution.” It tackles the deepest essence of how we, in the process of personal and social development and based on our innate individual sensitivities and resources, self-construct our minds, rooting them in the environment through personal, unique behavioral strategies. By becoming part of the network, we are constantly creating, modifying and limiting our ties to it, creating ever-increasing complexity.

Looking for solutions to the unexpected effects of global connections and the limitations of our potential resulting from the digital revolution, we leave the modern world alongside the economy of complexity

Unnoticed, and increasingly affecting the functioning of the world, is the scale-free nature of how we build the network of our mutual connections strengthening it with the tools of the digital revolution. Scale-free property means that network nodes and their impact on its operation cannot be averaged. Connections between people, especially in the digital space, arise spontaneously, on many levels, in an infinite number of topics and not in a symmetrical manner. Some people are much more connected and watched than others. Much does not mean a little more, even twice as much, but 10, 100, 1,000 and more times more than others. Connections in such a network are of exponential nature. Thus, there is no longer any scale by which we can assess the potential of changes made as a result of interactions taking place in the network. The Gaussian (normal) distribution curve no longer reflects the probability of achieving the assumed goal. A space is created, imperceptibly for us, dominated by Black Swans, or – as mathematicians put it – the probability of rare events gets fat-tailed.

On the grounds of this new quality, new professions are created – youtubers, or even influencers arrive. Many try to be this very networked hub and benefit from it. But transferred from our local experience, average efforts do not bring average results. Waves of adaptation driven by likes and comments appear out of nowhere, herd behavior manifests as a result of chain reactions, creating a temporary crowd with its temporary power, able to change the current status quo from hour to hour. In any dimension of human activity.

At the same time, the chance of dominating the entire network by an above-average networked entity, connected in various ways with others and observed, increases. And in the absence of such, the voices in each matter that evokes strong emotions are divided fifty-fifty, making it difficult or even impossible to make lasting, socially stable decisions.

Each, even the most extreme and strange idea, if it meets the approval of an above-average connected unit, a key node, can spread across the entire network at a pace that does not allow time for its verification or rationalization. That is, at a pace that does not allow for understanding and preparing for consequences.

Ordinary information noise, with a negligible or even negative value, is raised by the scale-free nature of the network we create to the rank of a signal, valuable information by default. Scale-freeness thus brings with it another powerful factor that generates an even greater stratification of influences and resources, previously described by the Pareto distribution. But the possibility of using this feature of the nature of the network, of which we are nodes, by individuals, even above-average ones, does not match the possibilities of business-organized activities based on the asymmetric ability to detect and anticipate patterns of human activity.

Shoshana Zuboff drew attention to this aspect of modernity driven by exponentially growing amount of information, in her book The Age of Surveillance Capitalism. Connections between people are made today mostly using the achievements of the digital revolution. And the network of our digital connections and digitally recorded behavior generates valuable information for those offering their services in this area. Zuboff terms this information the „behavioral surplus.” On its basis, when the collected data that is a side effect of our online activity reaches a sufficiently large scale, the beneficiaries of this information – primarily companies from the GAFA clan and their Chinese counterparts – reduce our personal sensitivity and individual behavioral strategies based on it to a tiny yet valuable advertising vector in the space of possible states of our mind.

In this way, using information asymmetry, data collectors and processors not only earn money on advertisements targeted individually based on our probable preferences, but also allow predicting and using even not fully conscious sensitivities or preferences, strengthening them with non-linear, emotional effects of digital rewards (likes or recommendations) and spraying behavioral cocaine to chain our attention to the screen for as long as possible (I recommend the documentary-drama The Social Dilemma). Thanks to the information obtained on a massive scale, subjected, as Zuboff writes, to processing by artificial intelligence algorithms, they are transformed into „products for predictive analysis.” These products, in turn, are commercialized in the markets for behavioral forecasting, serving to predict our future behavior, to achieve augmented profits amplified by the scale-free nature of our network of connections.

The potential of surveillance tools that are used to make the digital revolution is noticed not only by business but also by politicians. This potential poses a serious threat to them, however, it also provides an opportunity to strengthen their positions in two ways – by forecasting or by shaping. A threat to the world of management, the dominant part of which is politics, is the collision of the nature of the network of connections between people in the sphere of power and in the sphere of other types of human activity. Power, the basic attribute of which is the validation to take decisions and the resulting responsibility, is organized into hierarchical networks of rights and obligations. All other relationships, which rely on less and less constrained exchange of information, mutual observation and voluntary or forced adaptations bringing along changes and development, are implemented in inherently scale-free social networks, leading to increased complexity.

Let us reject the illusion that we can and want to influence others other than only by the example of our own successes

In today’s world, hierarchical networks of power collide with scale-free networks of interpersonal connections crossing the borders of villages, cities, regions, countries, languages, professions and interests. These links, due to their power nature, increase the managerial burden beyond the current measure. Effective management therefore means the need to find a new formula. As a result of the digital revolution, the method of ordering the management sphere cannot be – as before – distributing tasks, but distributing knowledge. The new concept – knowledge distribution – ordering the sphere of management is inexorably subject to the operation of Goodhart’s law, giving rise to the temptation to use asymmetric access to information to achieve easier influence on the managed system.

The digital revolution and its surveillance potential pose not so trivial dilemmas to politicians and elites – whether to use the possibility of predicting human choices and behavior or of shaping them. How to proceed with it – in a distributed, open way, by promoting whistleblowers, leaving the possibility of making decisions as close as possible to the place where the problem arises, as close as possible to the system of distributing knowledge, built to reach the most basic level at which it is needed? Or maybe in a centralized way, by using the collected and processed information, eliminating independent behavior by exterminating whistleblowers, limiting the availability of information or artificially duplicating the one desired by the authorities, nudging people into pre-designed patterns through the use of choice architecture or a reward system, or even providing such information as is needed to achieve the goal, even if it is fabricated or plainly untrue? It is also necessary to acknowledge the basic behavioral dilemma – is it better to manage facts or emotions in order to achieve the goal and keep the power?

Emotions, as I wrote at the beginning, should not be underestimated. They are a signal between intuition, the sum of our life experiences, and – limited by nature – individual cognitive powers, assigning importance to the conflicts, dilemmas and problems we encounter. However, if, in order to manage emotions, not facts, we raise the alarm signal to the level of information that drowns out everything, then we will strengthen the increasingly evident phenomenon of Nashism, induced by the excess of information that we cannot keep up rationalizing in the era of the digital revolution. The emotional division into those who are ours and strangers – a natural, negative, behavioral dimension of excessive, global complexity. As a result, we will face a situation where complexity begins to play against us, bringing about – as an outcome of high social temperature – a close to zero resultant opinion on the matters under consideration, resulting in temporariness and unpredictability of social decisions.

If we reject emotions as the object of management, focusing on managing facts instead, then what management methods can we choose – in the face of the complexity intensified by the digital revolution? Centralized or distributed? Whether to shape the behavior of nodes of the causal network of the world, i.e. people, or monetize predictions of their future behavior? I will look for answers to these questions in economics that respects the phenomenon of complexity.

Complexity economics

Economics as a science has been formulated in the abstract, timeless, general and universal language of the modern world. But the results were only temporarily satisfactory, and often times disastrous. Dani Rodrik, in his book Economics Rules, pointing to the failures of economic advisers, especially in developing countries, writes directly – economics is a horizontal science: „The pool of knowledge in economics does not increase ’vertically,’ by replacing worse models with better ones, but ’horizontally,’ that is, by creating new models that better explain previously undescribed features of social phenomena. The new schemes do not really replace the old ones, they introduce new dimensions that can be more meaningful in different situations.” Economics, which studies the effects of interactions between people, i.e. the nodes of the causal network of the world, is therefore undoubtedly a science subjugated to the consequences of complexity – namely, a contextual, temporal, detailed and local science.

Complexity – as I wrote – is life. A multidimensional, time-evolving, emergent network of interdependencies between the elements of the whole. Economics is a body of knowledge, based on which we create new models, recipes that work in a specific context, here and now, with an expiration date enforced by Goodhart’s law, and although we do not know the date, we take into account that those models will not work forever.

Complex systems, which are created by people of different nations, cultures and civilizations, have their own internal memory and dependence on the path, which, although they do not determine them, still exert an indispensable and sometimes dominant influence on the trajectory of their development in the near future. In complexity theory, when systems with many different parameters are considered, concepts unknown from our everyday experience appear, which are important for those systems future dynamics: attractors and repellers, i.e. basins of attraction and sources of repulsion. No wonder that economics cannot be a science of repetitive patterns and recipes modeled on the mechanics of celestial bodies.

This does not mean, however, that the ways of acting considered and proposed by economics do not have any general framework to which one could refer. Such a framework was proposed, for example, by Daron Acemoğlu and James Robinson in their books. In the book The Narrow Corridor they describe the different paths and trajectories of states and societies in the plane between despotic systems – when authority dominates society, and stateless systems – when society prevents the emergence of or, if it has already arisen, strengthens authority. And they point out that there is a narrow corridor of freedom between the power of the state and the power of society embedded in a cage of social norms, i.e. between despotism and anarchy.

In this corridor, the forces of power and society balance each other, bringing stability, freedom and the possibility of development. Although at the same time the authors add: “Freedom cannot be designed. Its development cannot be ensured by checks and balances. This requires a mobilized society, vigilance and assertiveness. Each of these elements is essential!” And one’s place in the corridor of freedom has to be constantly reinvented in the dynamic clash of hierarchical networks of power and scale-free, ever-changing networks of human connections.

The increased complexity that comes with the possibilities of the digital revolution gives us opportunities, unprecedented in the history of mankind, to shape and predict our behavior. But while wanting to take advantage of these opportunities, we also see that they are two sides of the same counterfeit coin, minted as a result of asymmetric access to information, the fruit of the surveillance potential of search engines, social media, training programs on phones, shopping applications or ordinary smart vacuum cleaners that imperceptibly map our flats.

China bases its society governance on the power of shaping, and is also able to monetize the future behavior of its citizens and of all those who use its software and digital devices. Russia also uses the opportunity to shape, although it is too small and too technologically backward a country to be able to fully utilise the surveillance potential of programs and devices in relation to its citizens, not to mention any of such potential export, giving it access to the behavioral surplus of citizens of other countries. The US bases its governance primarily on the power to predict and monetize the behavior of both its citizens and the billions of people enjoying the benefits of the digital revolution around the world. Europe is following suit, along the path mapped out by its Atlantic partner, but it is hampered by modest capabilities on both the hardware and software side, allowing China and the US to capture the behavioral surplus of its citizens.

Of course, the difference between ruling a society by predicting vs. shaping it may seem fundamental. Shaping, as a possibility, directly imposes itself with the centralized mode of governance characteristic of Russia or China, which, according to Acemoğlu and Robinson, are long and far away from the corridor of freedom. There, the internal memory of centuries of despotic rule is an attractor, a basin of attraction towards growing yet again, after a short pause, despotism. But predicting as a way of managing, the spectacular example of which was the actions of Cambridge Analytica, becomes a repeller – it has the potential to push societies out of the corridor of freedom due not only to the asymmetry in access to knowledge, but also to the possibility of acting in a way that people – subjected to digital manipulation – would never knowingly consent to.

While preparing to part with the vertical dimension of socio-economic sciences, with their abstract, timeless, general and universal language of the passing modern world, it is also worth completing the ongoing transformation of the educational system

What about the dilemma of whether to centralize or distribute management competencies and related responsibilities? The answer to this question is the causal structure of the world around us, mentioned when discussing the unexpected effects of globalization, which used to be characterized by non-compensatory growth based on unlimited – in relation to the size of developing societies – resources. Today, facing the limits of the resources needed to equalize living standards in less developed countries, to the level of those of the G7 or G20, as well as encountering the predictive or surveillance limits of the greatest resource – human freedom and creativity – that the digital revolution has brought with it, the causal structure of our actions became compensatory. It has also became dependent on many mutually canceling or reinforcing, and thus variable, factors, full of unpredictable cascades and uncontrollable chains of reactions limiting or even eliminating predictability, as Taleb wrote about the present day.

The veil of epistemological opacity of the world is now falling so close that only distributed governance, based not on distributing tasks but on distributing knowledge, has a chance in the long run not only to keep us in the corridor of freedom, but also to keep up with solving conflicts and problems of today’s compensatory world. We can observe this directly by following the ways of managing the armies in the war in Ukraine. The distributed structure of state and army management, combined with distributing knowledge to the lowest possible level, where it is needed to make decisions that often have an existential dimension, is the only the reason why Russia, having a material advantage over Ukraine in raw materials, equipment and ammunition, not having to reckon with its soldiers and citizens governed by an overwhelming shaping power, it not winnig the war it has instigated.

Looking for solutions to the unexpected effects of global connections and the limitations of our potential resulting from the digital revolution, we leave the modern world with the economy of complexity. This abstract, timeless, general and universal world, where, unable to respect complexity, due to its essence, modernity has failed while struggling with global problems. In search of a new language and new concepts with which we could describe today’s reality and its possible future trajectories, I will move to an area where modeling that respects complexity and the measures related to it – fragile and antifragile – will find their natural place.

A-global postmodernity

As we get to know the world accessible to us – in the dispute between the Platonists and the Aristotelians, as the centuries go by thanks to the organized process called science – we encounter a problem in the field of the methodology of science, which concerns the validation of knowledge. Karl Popper called it the Friesian trilemma. Constructing successive, better and better models of the world around us, we describe it using concepts expressed in sentences. If we do not accept these sentences as dogma, then some sentences will justify, describe and explain the next, and the sequence will be endless. In order to avoid having to rely on dogmas or draw an endless chain of descriptions and explanations, the Friesian trilemma leads us to the conclusion that we can justify some sentences by experience alone.

In this way, we build the foundations of our models of the world, theories of how its individual elements work, and the basis for turning this knowledge to our advantage. Of course, we do this as long as we think that models and theories describe the world well, pass the verification sieve of repeated experiences and experiments, and as long as based on them we can think calmly about the prospects of future generations. If we encounter discrepancies between models, theories and reality, we go back to the basics – to the taken for granted justifications gained through previous experience. This is how all sciences develop, and a spectacular example of this are the successive stages of the theory of the operation of celestial spheres – from Ptolemy to Einstein – the imagination of which evoked the supposed delight on the face of the wanderer from the engraving in Hammarion’s book, described by Olga Tokarczuk in her ex-centric essay.

Breakthroughs resulting from the operation of the Friesian trilemma in the development of science took place in the past in the generational horizon. Nowadays, however, a split is becoming more and more visible at the junction of vertically oriented sciences, where each new theory is a generalization of the previous one, and horizontally oriented sciences, where the emergence of complexity and the crushing power of Goodhart’s law operate. In the world of vertical science, it took three centuries for Newtonian mechanics to be replaced by Einstein’s theory of relativity. A century passed from the discovery of the internal structure of the atom to the formulation and strong confirmation, thanks to the detection of the Higgs boson, the Standard Model describing the theory of elementary particles and their interactions. In the world of horizontal science, in the last century, successive theories and socio-economic models flash before our eyes faster and faster, like the landscapes outside the window of a speeding train.

Modernity, describing and justifying political and socio-economic dynamics, sought support in solidly rooted, stable and increasingly better vertical generalizations. But to no avail. According to the Friesian trilemma, horizontal sciences such as economics do not bring us everlasting generalizations built one above the other, but only refresh and deliver a new, if unknown, expiration date to the proposed formulas and models that we use to adapt in an ever-changing, emergent, anthropogenic complexity. The dilemma of modernity, described by Stephen Toulmin as stability or adaptability, disappears when we realize the different effects of the Friesian trilemma on sciences with a different structure, dictated by whether or not their task is to describe the emergent effects of complexity.

Postmodernity, respecting the effects of complexity and new measures related to it – fragility and antifragility, limited by the scarcity of resources and the intensified effects of the digital revolution, will therefore be based on adaptability. And the first big challenge will be solving Rodrik’s trilemma, described by him in the book The Globalization Paradox. The basis of this trilemma is the impossibility of simultaneously achieving three political goals – democratic replacement of rulers, unlimited economic globalization and national sovereignty, and the related choice of which of these goals to give up on.

Which one to choose, given that complexity is contextual, temporal, specific and LOCAL – is self-evident. Globalization in its current form, as I have described it in the case of unexpected effects of global connections, has the ability to mummify or destroy locality – the basis for the operation of complexity. While refreshing – in response to Rodrik’s trilemma – the view on the usefulness of globalization in some of its aspects, we can reconcile those contesting it from both the right and the left, and also provide the currently inflamed interstate relations with a new expiration date for their peaceful coexistence.

The fragile nature of the modern world is a consequence of the way it is globalized. A thickening network of mutual dependencies, imbalances cultivated for years, professional and material dependence of many people on the concentration of production stimulated by the falsehood of poorly understood comparative costs or the production of waste. It was, I believe, the rationale for the war instigated by part of the Russian elites in Ukraine, who wanted to use the accumulated dependencies and imbalances (at the energy, food and demographic level) to change the global – from their point of view unsatisfactory – status quo. The mode of globalization understood in this way becomes a concept by means of which, in accordance with Goodhart’s law, those so-far managed want to become managers.

The adaptability of the anthropogenic complex system, limited by such a structure, seems to be beyond our reach. In order to start building the antifragile framework of global cooperation to which we are doomed, we will not avoid a consistent and painful reduction in the density and types of mutual dependence. Step by step, let us give up producing anything, for example, stimulated by fertilizers, antibiotics, herbicides, insecticides, nutritionally low, and therefore not very tasty (the founder of the Slow Food movement, Carlo Petrini, wrote that valuable food is tasty, healthy and correct), too poorly diversified food, leaving behind locally non-absorbable pollution in the process of its production, packed in increasingly sophisticated, labor-intensive, difficult to recycle packaging, sold in retail chains with a long and time-consuming chain between producers and customers, generating high waste of unsold products and using the cash of their customers for other business purposes, instead of empowering their, especially the smallest, suppliers with quick payments. The more fertilizers, antibiotics, chemicals, packaging, disposal – the more GDP grows, the more taxes the government can register as the revenue. But does it really do us any good? Really?

Do we really need cut roses brought to Europe from Africa by planes, from plantations that do not apply – necessary in the EU – measures reducing harmful chemical protective treatments that do not respect the complexity, so that flowers are available 365 days a year at a similar price? Do we really need armies of made in China plastic Santas or promotional stuffed animals with zero or even negative recycling potential? Do we really need to waste excess energy while polluting the night with the light emitted by hundreds of thousands of buildings in Europe, or to cool offices, restaurants or shops to temperatures hazardous to our health? Let us also consider that waste makes those who serve it with their work, harmfully addicted.

Let us also acknowledge the fact that people are born overwritten – with certain sensitivities and talents. This prevents us from excessive, socially unfavorable competition with each other, namely fighting for the same positions in the system of socially divided labour, allowing – for the benefit of the community – to fill with individual behavioral strategies the entire space of states available to our minds. There are technically gifted people, and there are innovators, there are observers who nurture and develop local ways of dealing with nature, weather and available materials, there are traders and there are those whose specialize in caring and nurturing relationships. Respecting this fact, we will cease to consider it beneficial to catapult work that requires certain sensitivity and skills to the other side of the globe, depriving parts of our own community of the possibility of professional satisfaction and life fulfillment. We will also cease to be, in a way that triggers cascades of consequences of excessive dependence, determined by local events with global consequences – wars, crashes, catastrophes, or blackmails of leaders turning their thriving countries into another caciquismo.

The construction of an antifragile framework for global cooperation, in addition to reduction of an excessive – in relation to the adaptive potential of a society driven by the flood of information generated by the digital revolution – network of mutual dependencies also requires the ability of societies with different internal memory, history, sensitivity and, consequently, a different trajectory in the space between despotism and anarchy, to formulate common goals. Let us remember, only a common goal – as I wrote in the essay „The World Can Work Better” – allows you to turn a conflict into a solvable dilemma, enabling mutually satisfactory cooperation on a win-win basis. I leave open the question whether and to what extent it is possible to formulate common goals by a society governed in a centralized manner and a society governed in a distributed manner, focused on local adaptability, instead of stability controlled at all costs, and, consequently, on finding permanent solutions to the constantly emerging dilemmas, resistant to being manipulated due to particular, narrowly understood benefits, abusing fragility and existing networks of global dependencies missing alternatives. However, it seems to me that in this context it is worth reading the consequences of the sanctions declared in the context of global conflicts – in particular those adopted after Russia’s attack on Ukraine. They only become mutually beneficial, in the long-term perspective, limiting of mutual dependencies, in a situation where social systems with different, divergent in their essence, trajectories cannot formulate common goals.

In an a-global, postmodern world, we still have an impact on ourselves and those similar to us – on societies with similar trajectories and non-conflict attractors. Let us reject the illusion that we can and want to affect others otherwise than just through an example of own successes. May the success of the West be for us, following the advice of Daron Acemoğlu and James Robinson, the Corridor of Freedom and its derivatives: widely available science, subjected to the rigor of falsifiability, supported by a network of independent universities; respect for whistleblowers; openness and transparency of social procedures; distributed management based on the distribution of knowledge; mobilized, vigilant and assertive society. In this context, the digital revolution, by enhancing its shaping and predictive properties, will no longer tempt us to use these possibilities as a false coin.

Today’s global dependencies based on maximizing GDP, leading to the situation „I have to because I’m addicted” (fragility), should be replaced with a reflection on the maximization of free energy (formerly called negative entropy by Erwin Schrödinger), a kind of redundancy required by anthropogenic complex systems to sustain the growth of their complexity, with the situation „I can because I have alternatives” (antifragility). Do we really need so many low-quality, cheap products from the Far East, or an avocado from South America, because someone once described this fruit as a magical ingredient of a healthy diet? Is it really worth burning tropical forests to plant avocado plantations for people or soybean plantations to feed pigs consumed by hard-working manufacturers of low-quality products in the other hemisphere, to which societies in the US or Europe have become addicted?

Postmodernity is modernity in the context of the awareness of the inescapable consequences of complexity. It needs ognosia defined by Olga Tokarczuk and post-freedom proposed by Edwin Bendyk, the possibility of creating common goals needed to be able to turn conflicts into solvable dilemmas. It needs full use of the available space of our mind states, our sensitivities and innate abilities. While preparing to part with the vertical dimension of socio-economic sciences, with their abstract, timeless, general and universal language of the passing modern world, it is also worth completing the ongoing transformation of the education system. From learning ready made ways of operating, based on paradigms or heuristics that have probably already been seriously strained by the crushing power of Goodhart’s law, to learning how to create them.

Without changing and refreshing our language, the concepts we use to build ever more complex societies, learning only what worked some time ago and disregarding the anxieties associated with the disappearance of the existing fixed reference points visible to all, we will remain prisoners of Nicolás Gómez’s Dávili mockery: „Political scientists in learned ways analyze the growls, barks and grunts of animals loaded onto a vessel, as the currents carry it noiselessly to random shores.”

Should we continue globalization in its current shape, growing a dense network of mutual dependencies based on false measures (GDP, debt-backed money or Gaussian assessment of the probability of achieving the goal in complex systems), susceptible to threats of wars and blackmail sanctions, sooner or later we will leave Point Nemo as a result of systemic catastrophes, and eventually, as a complex planetary system, we will begin to travel towards some shore. But will this place, to which the currents we do not recognize lead us, be fit for life for us humans?

*

CONCEPTS (order arranged by the Author)

COMPLEXITY (the English term probably better reflects the spirit of this phenomenon) – a place ’next to’, ex-centric. It does not fit into the existing, commonly accepted ways of modeling the world. This is where the determinism of classic and quantum mechanics does not work, neither does the deterministic statistics of thermodynamics. A place far from equilibrium, where the word (information) becomes an evolving body, within the three C’s – competition, coevolution and coopetition of elements of the system where everything can happen differently than simple, everyday intuition tells us.

OGNOSIA (French ognosie) – a cognitive process that, reflecting objects, situations and phenomena, tries to organize them into a higher interdependent sense. Colloquially: the ability to synthetically approach problems by looking for order both in the narratives themselves and in details, small parts of the whole. Ognosic impairment is manifested by the inability to perceive the world as an integral whole, that is, by seeing everything separately; when the function  of insight into situations, synthesizing and associating seemingly unrelated facts is disturbed. In therapy, the method of treatment with a novel is often applied (stories are also used in an out-patient treatment). From: Olga Tokarczuk, „Człowiek na krańcach świata” (Man at the End of the World).

POST-FREEDOM (PO-WOLNOŚĆ)- a value of key importance for the organization of individual and collective life in the Anthropocene. In the social dimension, it means recognizing the superiority of solidarity over competition; economic post-freedom means detachment of economic activity from the principle of extensive growth in favor of development in accordance with the preservation of social and environmental resources;  in politics leads to the application of interdependence, not domination, as a source of power; personal  is expressed in the practice of care. From: Edwin Bendyk, „Punkt Nemo. Skok do krainy po-wolności” (Point Nemo. Leap into the Land of Post-freedom).

NASHISM – a natural, negative behavioral dimension of excessive global complexity, which is a consequence of managing emotions instead of managing facts. It manifests itself through an asymmetric, Manichean perception of people through the prism of personal, rather innate than acquired sensitivities – those liberal, conservative or libertarian (see: Jonathan Haidt’s moral foundations theory). Those who are ours, people with similar sensitivities, have our trust, tolerance and permission to act, even if controversially. The others get distrust, suspicion, hostility. Those who are ours are more understandable, better. Institutions, state and local government companies, theaters, museums and even cleaning companies are staffed with the „ours” with the approval of the ours and the hostility of the others.

GOODHART’S LAW – states that any statistically observed relationship tends to fail the moment it starts to be used for regulatory purposes. This law, formulated in 1975 by Charles Goodhart, can be reduced to the following statement: when any indicator starts to be treated as a goal, it ceases to be a good indicator. The basis of complexity is the exchange of information and adaptations between the nodes of the system which use every measure, resource or concept applied to control the complex system in all possible and impossible ways. As a consequence, over time, in an emergent way, impossible to predict both by its creators and later users, adaptations change the dynamics of the system, and the assumptions adopted at the beginning and being the basis for the proposed measure of achieving the original goal, cease to be adequate reference points.

BEHAVIORAL SURPLUS – human experience collected through services provided as part of the benefits of the digital revolution with the reservation that otherwise (without collecting) their functionality may be limited. While some of this data is used to improve products or services, the rest is claimed as proprietary surplus, used in manufacturing processes powered by AI algorithms, and processed into predictive analytics products that predict what we will do now, soon, and further on. Prediction products are traded on behavioral prediction markets – markets for predicting future behavior. From: Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism, Zysk i s-ka, Poznań 2020, pp. 19-20.

POSTMODERNITY – modernity in the context of the awareness of the inescapable consequences of complexity. A change in the perception of the world, which is a reversal of the change made in the 17th century, subordinating the perception and description of the horizontal anthropogenic complex system to the language of abstract, timeless, general and universal vertical sciences. It opens the prospect of a synthesis of the intellectual achievements of the Renaissance and the Enlightenment.

SCALE-FREE – a state that complex systems adopt under certain circumstances, permanent in the world of the Internet and social media. In this state the concept of average loses its mathematical sense. Also, Gaussian (normal) distribution – one of the most important probability distributions being the basis for the commonly accepted, intuitive method of modeling the probability of achieving a goal – does not function here.

FRAGILE – susceptibility to cascades and uncontrollable chains of reactions that limit or even eliminate predictability and trigger events of a huge scale in relation to the observed system, turning small initial benefits into losses ruining the process of achieving the goal. It asymmetrically deforms the density of probability of expected outcomes towards potential losses.

ANTIFRAGILE – the opposite of fragile. Openness and readiness for opportunities that require paying small costs but open access to benefits that enhance the process of achieving the goal. It asymmetrically deforms the density of probability of expected outcomes towards potential gains.

© Nowa Konfederacja

Terlikowski proponuje pesymistyczny realizm. Takie podejście oznacza śmierć konserwatyzmu

Robert Kuraszkiewicz

W latach 80-tych działacz opozycji antykomunistycznej

w Ruchu Młodzieży Niezależnej i Ruchu Młodej Polski,

jeden z założycieli Zjednoczenia Chrześcijańsko Narodowego,

publicysta, przedsiębiorca i menadżer

Propozycją Terlikowskiego jest konserwatyzm w stylu brytyjskim, który ma odegrać rolę Wielkiego Stabilizatora. Ma dbać o pokój społeczny w zmieniającym się świecie. To za mało wobec wyzwań współczesności

Klasyczne teorie konserwatyzmu miały zawsze w Polsce pod górkę. Głównie dlatego, że nowoczesne nurty polityczne rozwijały się, gdy Polska tkwiła pod zaborami. Nadzieje na polską niepodległość były wówczas związane z burzeniem porządku światowego. Zrozumiałe więc, że idea konserwowania rzeczywistości – zwłaszcza w końcu XIX wieku – słabo przebijała się do polskiej polityki. Trwałym dorobkiem dziewiętnastowiecznej myśli konserwatywnej w Polsce jest niewątpliwie krakowska szkoła stańczyków. Była skoncentrowana na analizie głębszych przyczyn słabości i upadku państwa polskiego oraz na krytyce radykalnych ruchów politycznych, w tym „liberum veto”, przekształconego w myśleniu stańczyków w XIX-wieczne „liberum conspiro”. Jeden ze stańczyków, Michał Bobrzyński, w „Dziejach Polski w zarysie” stworzył własną szkołę historyczną, a później był jednym z twórców koncepcji oparcia się o Austrię w trakcie I wojny światowej.

Konserwatyzm, ale jaki?

Kiedy tworzył się nowoczesny naród polityczny RP, konserwatyści mieli z tym problem. Roman Dmowski w swojej pracy „Upadek myśli konserwatywnej w Polsce” jeszcze w roku 1913 napisał, że jedynym sensownym spadkobiercą tej myśli nad Wisłą jest obóz narodowo-demokratyczny. W II Rzeczypospolitej dorobkiem konserwatystów są prace nad konstytucją, a działania środowiska „Buntu Młodych”, czyli późniejszej „Polityki”, określa się jako polski przykład rewolucji konserwatywnej. Kiedy tworzyła się III Rzeczpospolita, bardzo wiele mówiło się o środowiskach konserwatywno-liberalnych czy też konserwatywno-ludowych. Trudno jednak powiedzieć, by ruch ten odegrał szczególną rolę w budowaniu i funkcjonowaniu III Rzeczypospolitej.

W swojej książce „Czy konserwatyzm ma przyszłość? Koniec Europy, jaką znamy” Tomasz Terlikowski w myśli tej szuka nadziei na program polityczny dla Polski. Dziewiąty, ostatni rozdział zatytułował nawet: „Konserwatywna droga w przyszłość”. Odpowiada w nim na pytanie zawarte w tytule książki. Jednocześnie jego odpowiedź na pytanie, na czym omawiany nurt w zasadzie polega, jest mało wyrazista. Książka jest krótkim zarysem historii myśli konserwatywnej, jej percepcji w Polsce i oceną różnych nurtów prawicowych obecnych w polskiej polityce, zarówno w perspektywie historycznej, jak i bieżącej. Tak szeroką paletę zagadnień zapewne trudno byłoby umieścić w pracy 1000-stronicowej. Dlatego trzeba podkreślić autorskie podejście Terlikowskiego do tak szerokiego przeglądu spraw.

Korzeni konserwatyzmu autor słusznie poszukuje w czasach oświeceniowej rewolucji francuskiej. To wtedy narodził się on jako reakcja na rządy rewolucyjnego terroru. Powstały wówczas 2 nurty konserwatyzmu: kontynentalny, czyli europejski i wyspiarski, czyli brytyjski. W całej książce widoczna jest silna sympatia Terlikowskiego do brytyjskiego modelu konserwatyzmu uosabianego przez Edmunda Burke’a. Model ten podkreślał wagę tzw. długiego trwania, czyli znaczenie instytucji i zwyczajów w życiu wspólnoty, a przede wszystkim konieczności ewolucyjnych zmian w społeczeństwie. Terlikowski jednak nie tylko sympatyzuje z tym nurtem, a wręcz redukuje współczesny konserwatyzm do troski o inkluzywność i ewolucyjność zmian. W ten sposób ogranicza konserwatywne treści do formy.

W ramach przygotowania gruntu pod swoją główną tezę Tomasz Terlikowski rozprawia się nie tylko z błędnymi – w jego rozumieniu – koncepcjami współczesnego konserwatyzmu, ale również z nurtami politycznymi, które obecnie w Polsce odwołują się do szeroko pojętej tradycji prawicowej. Zbyt mocno ułatwia sobie życie, redukując tradycję polskiego ruchu narodowego do populistycznego antysemityzmu Romana Dmowskiego. Przy okazji z tego powodu proponuje polską wersję „cancel culture”, czyli skasowanie tego nurtu, wyłączenie go z prób współczesnej reinterpretacji. Dziedzictwo ruchu narodowo-demokratycznego jest jednak dużo bogatsze. Doświadczenia patriotycznej i narodowej modernizacji z przełomu XIX i XX wieku, której ruch ten jest przykładem, czy też reinterpretacja nacjonalizmu w duchu chrześcijańskim mogą być źródłem jak najbardziej współczesnej inspiracji.

Walka z putinowskimi wiatrakami

Punktem przełomu i symbolicznego odniesienia dla Terlikowskiego jest data 24 lutego 2022 r. Brutalny atak Rosjan na Ukrainę stworzył nową Europę. W wielu wymiarach znacząco odmienną od tej, w której żyliśmy do niedawna. Zasadniczo zgadzam się z tą częścią książki, ale nie ze wszystkimi wyrażonymi tam poglądami. Swoim atakiem Władimir Putin sfalsyfikował wiele tez konserwatywnej prawicy – pisze Tomasz Terlikowski. Podkreśla, że odwoływanie się Władimira Putina do konserwatywno-prawicowego imaginarium jest propagandową cyniczną zagrywką. Tak zwana obrona chrześcijaństwa to tylko kolejna sztuczka KGB, która ma stworzyć jakiekolwiek ideowe podstawy rosyjskiego agresywnego imperializmu. W ten sposób kompromitują się również europejskie ugrupowania konserwatyzmu reakcyjnego, które rzekomo w Putinie widzą drogę do odbudowy świata prawdziwych wartości chrześcijańskich. Moim zdaniem jednak autor przesadza w sile odbioru tego przekazu w Europie. Poza ekstremalnymi grupkami, bardzo często opłacanymi przez Rosjan, ten nurt rosyjskiej propagandy nie miał zbyt szerokiego odbioru. Dla Viktora Orbána czy Marine Le Pen kwestia konserwatywno-chrześcijańska nie odgrywała większej roli, więc walka z tym nurtem popleczników Putina w Europie jest walką z wiatrakami, a nie z realnym zagrożeniem.

Mimo to zgadzam się, że 24 lutego została skompromitowana polska polityka europejska. Większość europejskich sojuszników Polski (poza Giorgią Meloni) to byli poplecznicy Putina. To samo w sobie podważa wiarygodność polityczną Polski. Za szybko o tym zapominamy, a ta sytuacja ma nadal swoje konsekwencje. Postawa Polski i jej byłych sojuszników w polityce europejskiej nie wynikała z chrześcijańskiego konserwatyzmu, na który (w wersji populistycznej i trywialnej) powołuje się Putin. Była wyrazem bezradności „salonu odrzuconych”, który miał się stać zaczynem dla powstrzymania dalszych procesów integracyjnych wewnątrz Unii. Sojusz ten na dłuższą metę i tak nie mógł odegrać znaczącej roli.

Podobnie sprawa ma się z całym chrześcijaństwem i Kościołem katolickim. Nie dostrzegam tam żadnej znaczącej fascynacji ideologią Putina. Problemem jest polityka papieża Franciszka, ale ona wynika z innych przyczyn i Terlikowski o tym pisze. Mamy w Watykanie klasycznego przedstawiciela globalnego Południa, który w USA widzi imperialne zagrożenie, a w jego myśleniu mniejszą rolę odgrywa racjonalistyczne dziedzictwo Zachodu. Swoją drogą, tu również zgadzam się z Terlikowskim, że musimy pożegnać się z tradycyjnym u nas widzeniem Stolicy Piotrowej jako skały. Jako twardego punktu odniesienia w rzeczywistości duchowej, społecznej, a przez to i w jakiejś mierze politycznej. Ten zwrot wynika z dziedzictwa soboru watykańskiego II, ale w większej mierze – z rosnącego wpływu duchowości i myślenia globalnego Południa. Epoka europocentryzmu również w Kościele się skończyła. Ze wszystkimi tego dobrymi i złymi konsekwencjami.

Nadmierny entuzjazm wobec imigrantów

Tak jak Terlikowski jest często bardzo krytyczny wobec Franciszka – zwłaszcza wobec braku jednoznacznego stanowiska papieża wobec rosyjskiej agresji – tak w kwestii imigracji jest jego radykalnym zwolennikiem. Mało tego: wygląda na to, że podejście do imigracji jest według Terlikowskiego najważniejszym współczesnym wyzwaniem ewangelicznym, poprzez które powinniśmy definiować podstawy współczesnego chrześcijaństwa. W jego rozumieniu 24 lutego 2022 roku również i w tym wymiarze jest przełomem, który tworzy nową Europę i nową Polskę. Z powodu migracji uciekających przed wojną Ukraińców mamy Polskę dwunarodową, a za chwilę będzie ona imigrancko-wielonarodowa. Mam wrażenie, że Terlikowski podchodzi do tego z lekko tylko skrywanym entuzjazmem. I tego akurat nie rozumiem i nie popieram. W oczywisty sposób stajemy przed wyzwaniami migracji. Nie mam żadnych wątpliwości, że zarówno decyzja, jak i sposób otwarcia polskiej granicy dla uciekających Ukraińców były słuszne i że jest to jedna z wielkich chwil polskiej polityki. Nie zmienia to w żaden sposób konieczności dbania o kulturową spoistość Polski i jej narodową tożsamość.

Otwarcie się na wszystko i wszystkich jest polityką bardzo groźną. Wytworzyła się nawet moda, że etniczna spoistość Polski po wojnie była czymś z zasady złym. Owszem, zdecydowali o tym wielcy tego świata. Przede wszystkim Stalin – za milczącą zgodą Waszyngtonu i Londynu. Uważam jednak, że narodowa spoistość i kulturowa rola Kościoła katolickiego odegrały wielką, pozytywną rolę w czasie polskiej transformacji i przyczyniły się do jej sukcesu. Kościół był fundamentem trwania moralnych podstaw społeczeństwa, których nie potrafił zniszczyć agresywny ateistyczny komunizm. Narodowa jedność z kolei pozwoliła nam uniknąć większych konfliktów społecznych w czasie wychodzenia z komunistycznego terroru, chaosu i bylejakości. Nie powinniśmy o tym zapominać, a już na pewno nie może o tym zapominać konserwatysta. Poza tym jest to przykład, że konserwatyzm, nawet widziany tylko jako powrót do tradycyjnych wartości, może odnosić sukcesy.

Oczywiście żyjemy już w innych czasach. Z pewnością imigranci będą przybywać do Polski. W tym czasie musimy jednak rozwijać kulturową siłę narodu polskiego. Nie możemy zapominać, że przyjmowanie imigrantów musi być połączone z dbałością o ich integrację z polskością. Musimy mieć narzędzia jej kontrolowania i brać pod uwagę to, skąd przyjeżdżają imigranci. Pokój społeczny powinien być budowany jednak na (owszem, być może nowej) interpretacji polskości, a nie na wielokulturowości jako takiej. Państwo jako narzędzie realizacji interesów wspólnoty narodowej musi chcieć i umieć reagować w sytuacjach krytycznych. Tak jak zareagowało w swojej istocie słusznie w kryzysie na granicy białoruskiej.

Za mało jak na kreatywną ideę

Tutaj dotykamy największej słabości książki Terlikowskiego. Jest nią redukcja idei konserwatyzmu do uproszczonej wersji modelu wyspiarskiego. Konserwatyzm to jednak nie jest socjologizująca nauka o zmianach społecznych, w których instytucje mają odgrywać rolę stabilizującą. Moim zdaniem nie można go do tego redukować. Jestem twórcą koncepcji nowego świata, który powstaje na naszych oczach (jak pisałem w książce wydanej w 2021 roku). Współcześnie nie następuje kolejna zwykła zmiana polityczna, ale zmiana paradygmatów, w których funkcjonujemy. Żeby wymienić tylko podstawowe: koniec europocentryzmu; przesuwanie się osi świata na Pacyfik; nowe technologie, które zmieniają zarówno sposób funkcjonowania człowieka, jak i światowy układ sił ekonomiczno-surowcowych; zmiany trendów demograficznych – kurczenie się i starzenie społeczeństw; kolejna fala wielkiej wędrówki ludów; wreszcie – wcale nie najmniej ważne – zmiany w Kościele katolickim i całym chrześcijaństwie (szczególnie silne w Polsce). Powstaje naprawdę nowy świat, dlatego tak ważne jest poszukiwanie dróg ideowych i politycznych, które będą ten świat współtworzyły, ponieważ idee mają znaczenie. Propozycją Terlikowskiego jest konserwatyzm, który ma odegrać rolę Wielkiego Stabilizatora. Ma dbać o pokój społeczny w zmieniającym się świecie. To nieco za mało jak na kreatywną ideę.

W zasadzie raz tylko Terlikowski podaje przykład czegoś, co można nazwać aktywizmem konserwatywnym: jest to walka amerykańskich środowisk konserwatywnych o ochronę życia, rozszerzająca jej definicję zgodnie z nauczaniem papieża Franciszka. Są to bardzo ciekawe spostrzeżenia i mogę tylko zachęcić do zapoznania się z nimi i prób polskiej interpretacji. Z tego możemy wysnuć wniosek, że kwestie ochrony życia są dla autora ważne jako element polityki współczesnego konserwatyzmu. Poza rolą stabilizującą – to w zasadzie tyle. Nie znajdujemy odpowiedzi na pytania o los cywilizacji Zachodu w konfrontacji z innymi, rosnącymi, globalnymi ofertami, o podmiotowość politycznej jednostki i narodu w zmieniającym się świecie, a przede wszystkim – o rolę chrześcijaństwa. A to wszystko są zagadnienia żywotne dla idei konserwatywnej. Owszem, znaczenie Europy spada, ale czy to oznacza, że nie ma już ona nic do zaproponowania? Dominujący w książce pesymistyczny realizm, jak najbardziej konserwatywny w swoim pochodzeniu, ogranicza się do wniosku o konieczności pokojowej akceptacji zmian. Takie podejście jednak na dobrą sprawę oznaczałoby śmierć konserwatyzmu jako płodnej idei. Czy tak rzeczywiście jest?

Pokraczna apokalipsa czy żydowski „Władca Pierścieni”?

Michał Chudoliński

Krytyk komiksowy i filmowy. Prowadzi zajęcia z zakresu amerykańskiej kultury masowej – ze szczególnym uwzględnieniem komiksów – w Collegium Civitas. Pomysłodawca i redaktor prowadzący bloga „Gotham w deszczu”. Współpracował z „Polityką”, „Nową Fantastyką”, Polskim Radiem, Agencją Kreacji Filmu i Seriali Telewizji Polskiej oraz magazynem „Charaktery”.

Mimo ogromnego budżetu, „Bo się boi” Ariego Astera to porażka artystyczna. Reżyser atakuje bohatera tak oczywistymi, a jednocześnie niedorzecznymi metaforami, jak penis-gigant. Nawet Freud – gdyby żył – byłby zażenowany taką dosłownością

Wytwórnia A24 postanowiła przy najnowszym filmie Ariego Astera zaryzykować na całego. Aby dać twórcy „Midsommar” i „Hereditary” pełnię wolności i stosownej przestrzeni, wyłożyła na „Bo się boi” 35 milionów dolarów. Nawet absolutny zwycięzca tegorocznych Oscarów, „Wszystko wszędzie naraz” (także ze studia A24), nie otrzymał tylu pieniędzy w budżecie. Niestety, skok na głęboką wodę się zdecydowanie nie powiódł. Mało tego, porażka artystyczna filmu unaocznia problemy X muzy, zarówno narracyjne, jak i te związane z innowacyjnością.

„Bo się boi” to bodajże najbardziej osobiste dzieło Ariego Astera. Jeżeli któryś z czytelników tekstu miał okazję obejrzeć poprzednie filmy reżysera, zwłaszcza krótkometrażowe, zauważy w jego twórczości szczególną tendencję. Astera interesuje temat tabu, zwłaszcza dotyczącego rodziny. Twórczość jest dla niego swego rodzaju formą egzorcyzmu. Dzięki niej próbuje poradzić sobie z traumami, które sam przeżył w rodzinnych czterech ścianach.

Tytułowy Bo jest paranoicznym lekomanem. Lęk przeszywa go w zasadzie w każdej chwili. Widząc świat jego oczami, obserwujemy wręcz epopeję, zakrojoną na szeroką skalę. Jak sam Aster zresztą wspomina w wywiadzie: „To swego rodzaju żydowski «Władca Pierścieni». Tyle tylko, że główny bohater wyrusza do mamy”. Przez prawie trzy godziny towarzyszymy Bo w szalonej i przerażającej wyprawie. I do końca nie wiemy, co jest w niej prawdziwe, a co jest rezultatem źle przyjętych medykamentów.

Oglądanie „Bo się boi” jest doświadczeniem jedynym w swoim rodzaju. Pod względem realizacyjnym oraz walorów produkcyjnych trudno przyczepić się do czegokolwiek. Zdjęcia Pawła Pogorzelskiego doskonale oddają kafkowskie akcenty historii Astera. W tym strumieniu świadomości neurotycznej osobowości wkraczamy do przedziwnego labiryntu symboli i znaczeń, które jednak – zsumowane – nie dają spójnej opowieści. Zostajemy obładowani taką ilością informacji i ram kontekstowych, że w pewnym momencie spada zaangażowanie. A zakończenie wcale nie wynagradza poświęcenia. Wręcz przeciwnie.

Aster – oprócz wypędzania własnych demonów – pragnął w jakiejś mierze oddać kondycję współczesnego człowieka Zachodu. Człowieka egzystującego w późnym kapitalizmie, podpiętego 24 godziny na dobę do Internetu. Przy tym żyjącego po drugiej stronie Atlantyku, gdzie na polaryzację światopoglądową nakłada się wzrastająca przestępczość, nadużywanie leków (co jest problemem także polskim) i niepewność zawodowa. Nie należy tutaj zapominać o rewolucji kulturalnej widocznej zwłaszcza w Ameryce, gdzie biali, heteroseksualni mężczyźni są nierzadko spychani na margines, co poskutkowało pojawieniem się takich pojęć jak incel czy simp. To z kolei pozwoliło wybić się na popularność refleksjom takich myślicieli jak Jordan Peterson, którego nazywa się patronem porzuconych.

Aby oddać dramat dzisiejszego człowieka zanurzonego w tych kryzysach, reżyser zabiera Bo w „podróż bohatera”. Mitoznawca Joseph Campbell stworzył tę ideową konstrukcję na bazie koncepcji monomitu, zakładając, że każdy mit zawiera w sobie mniej lub bardziej podobny schemat. Inwencja Astera polega tutaj na tym, że bohaterem jego podróży jest postać całkowicie pasywna, dokonująca niemalże samych złych wyborów. Ma to wpływ na samą opowieść, w której trudno doszukiwać się katharsis, a zainwestowanej uwagi nie wynagradza ostatecznie wyjaśnienie intrygi skrywanej za fasadą podróży do matki.

Tak jak Franz Kafka uznawał „Proces” za farsę, humoreskę, tak Ari Aster traktuje „Bo się boi” jako komedię. Reżyser obśmiewa cywilizowany świat, nasiąknięty psychoanalizą, w którym miarą sukcesu są regularne wizyty u psychoterapeuty, stanowiące coś w rodzaju poduszki powietrznej. Widać tutaj zwłaszcza inspirację fenomenalnymi dokumentami dziennikarza BBC, Adama Curtisa. Szkoda tylko, że śmiech na seansie „Bo się boi” nie wynika z przesady czy też absurdu przedstawianych na ekranie sytuacji, a jest próbą wyswobodzenia się z dyskomfortu. Zwłaszcza, gdy reżyser atakuje bohatera tak oczywistymi, a jednocześnie niedorzecznymi metaforami, jak penis-gigant. Nawet Freud – gdyby żył – byłby zażenowany taką dosłownością.

Po seansie najnowszego filmu Astera, nazywanego obecnie nową nadzieją horroru i jednym z najbardziej utalentowanych twórców, zostałem w poczuciu defetyzmu. Kino – a zwłaszcza jego odłam fabularny – jest w poważnym kryzysie. Nie tyle ekonomicznym, wywołanym pandemią, co związanym z kreatywnością. Coraz trudniej zmieścić w standardowym, półtoragodzinnym czasie trwania pomysł fabularny, który wcześniej nie został już zrealizowany. Forma filmowa zostaje poddana próbie. Nie tyle związanej z naszą cierpliwością do wysiedzenia trzech czy czterech godzin (tyle swoją drogą ma trwać najnowszy film Martina Scorsese), ale nade wszystko – z możliwościami formuły serialowej. Ta ostatnia pozwala wyczerpująco podejść do artystycznych zagadnień, przy tym umożliwiając lepszy rekonesans otaczającego świata i nie obrażając inteligencji widza, co niestety robi Aster czy Nicolas Winding Refn w „Neon Demon”. Skoro autorzy chcą w taki sposób pokazywać dezaprobatę wobec widzów, to niech potem nie dziwią się, że odzew jest marny.

Bo się boi, reż. A. Aster, USA 2023.

Pod uwagę działaczom religijnym,

politycznym i społecznym:

Chrześcijańska myśl ekonomiczna

Chrześcijańska myśl ekonomiczna stanowi kierunek badania znaczenia Przykazań Dekalogu: „Nie kradnij!” i „Nie pożądaj własności bliźniego!” dla ekonomii i gospodarki, oraz na wyciąganiu wniosków z wyników tych badań w celu ich wykorzystania w nauce ekonomii i polityce gospodarczej. Inspiracją tej myśli jest stwierdzenie, że ponieważ aż dwa te Przykazania mają za cel ochronę własności człowieka, czyli ochronę własności prywatnej, to znaczy, że Stwórca nadał nienaruszalności instytucji własności prywatnej wysoką rangę. Stanowi ona dobro nierozerwalne z człowieczeństwem. Pod pojęciem „własność prywatna” rozumie się, oczywiście, dobro uczciwie nabyte przez człowieka, a nie dobro przez niego posiadane, lecz nabyte drogą jakiegokolwiek rodzaju kradzieży.

Wyniki badań powyższego wpływu okazują się rewelacyjne. Okazuje się, że łamanie przez ludzi i ich rządy Przykazania „Nie kradnij!”, poprzedzane na ogół łamaniem Przykazania „Nie pożądaj własności bliźniego!”, czyli, inaczej mówiąc – kradzież jest główną przyczyną, lub samą istotą, prawie wszystkich poważnych krajowych i międzynarodowych problemów i kryzysów gospodarczych wiodących do biedy i rożnych niepożądanych efektów społecznych. Im powszechniejsze zjawisko kradzieży we wszelkich jej formach, a szczególnie w formach grabieży zalegalizowanej przez państwo i popełnianej na różne sposoby, często „w majestacie prawa”, na obywatelach, tym poważniejsze hamowanie rozwoju gospodarczego i dobrobytu. Do tych sposobów zaliczyć należy, między innymi:

1) zaciąganie pożyczek państwowych bez wiedzy i zgody obywateli, którzy wraz ze swym potomstwem pożyczki te będą musieli spłacać;

2) drukowanie papierowych pieniędzy bez ich pokrycia w przyroście bogactwa narodowego, co powoduje inflację i obniżanie wartości pieniędzy już posiadanych przez obywateli;

3) przyznawanie przez władze rożnych licencji, monopoli i innych przywilejów wybranym ludziom lub grupom ludzi, kosztem wszystkich pozostałych;

4) tworzenie w instytucjach państwowych tak zwanych stanowisk pracy, pracy bezproduktywnej i pasożytniczej, będącej przykrywką do dzielenia się pieniędzmi z kieszeni podatnika;

5) sprzecznie z zasadą równości wszystkich obywateli wobec prawa, zalecane przez Marksa opodatkowanie wybiórcze (progresywne) ludzi zamożniejszych, a tym samym karanie ich za to, że w gospodarce rynkowej stali się nimi dzięki swej pracowitości, zaradności, uczciwości, wyrzeczeniom, oszczędzaniu i zaspokajaniu potrzeb innych ludzi owocami swej działalności;

6) opodatkowanie na cele nie służące dobru całego społeczeństwa, lecz tylko niektórych jego grup;

7) łamanie prawa podaży i popytu, przez narzucanie cen minimalnych lub maksymalnych za jakieś dobra – a więc okradając właściciela danego dobra z prawa do swobodnego dysponowania swą własnością;

8) szerzenie i praktykowanie korupcji poprzez tworzenie korupcjogennych urzędów dla „swych” ludzi i ochrona ich działań drogo kosztujących całe społeczeństwo;

9) praktykowanie socjalizmu poprzez bezpośrednią konfiskatę własności prywatnej na rzecz państwa i jego różnych instytucji;

itd., itd.

W świetle powyższego jasne jest, dlaczego państwa socjalistyczne i „opiekuńcze” oparte na „uszczuplaniu” i konfiskacie własności prywatnej prowadzą kraje do bankructwa, a rodziny i społeczeństwa do rozkładu.

Przyjęcie powyższego do wiadomości powinno być szczególnie łatwo akceptowane przez nas, chrześcijan, dla których Dekalog, będący zbiorem nakazów i zakazów pochodzących od Stwórcy, jest jednym z filarów wiary. Szczególnie czujni winniśmy być na znaczenie nieraz spotykanych haseł o potrzebie realizacji zasad sprawiedliwości społecznej (co, między innymi, jest wyrażone w Artykule 2 obecnie obowiązującej Konstytucji RP), bo często bywają one pośrednim wzywaniem do łamania Przykazania 10 („Nie pożądaj żadnej rzeczy należącej do bliźniego”) i do przymusowego wyrównywania międzyludzkich nierówności majątkowych i społecznych, drogą zalegalizowanej grabieży i kradzieży gwałcącej Przykazanie „Nie kradnij!” i chrześcijański nakaz miłości bliźniego, a są inspirowane przez różnych popleczników marksizmu, którego, jak wiadomo, jednym z podstawowych dogmatów jest konieczność likwidacji własności prywatnej. Nieopatrzna akceptacja takich haseł przez katolików, mimo, że nigdzie w Piśmie Świętym nie ma potępienia, a nawet tylko dezaprobaty nierówności międzyludzkich, stanowi sukces infiltracji wrogiej chrześcijaństwu ideologii marksistowskiej do Kościoła. Chrześcijańska myśl ekonomiczna służyć może za narzędzie intelektualne w zwalczaniu tej infiltracji. Niezależnie od tego zachęca ona patriotów pragnących jak najlepiej dla swego kraju, aby nie pozwalali rządzącym na ustanawianie i egzekwowanie praw okradania obywateli przez państwo, a doprowadzali do likwidacji takich praw już istniejących.

Jan Michał Małek

Założyciel Fundacji PAFERE

Misja

Świat intelektualny – od uniwersytetów po media – nie nadąża dziś za gwałtownymi przemianami rzeczywistości politycznej, gospodarczej i społecznej, opisując je za pomocą kategorii z poprzednich epok. To zasadniczo obniża jakość rządzenia, które wymaga rozstrzygania dylematów przy użyciu wiedzy dostępnej w danej chwili. Deficyt tej ostatniej zwiększa ryzyko decyzji błędnych lub wręcz katastrofalnych, jak również – dominacji fałszywych ideologii. Polski dotyczy to w stopniu szczególnym, ze względu na trudne położenie geopolityczne i słabość intelektualną (uniwersytetów, mediów, think tanków).

„Nowa Konfederacja” stara się temu kryzysowi myśli przeciwdziałać na cztery zasadnicze sposoby:

1) Poprzez formułę thinkzine’u: pierwszego w Polsce i prawdopodobnie na świecie think tanku i magazynu publicystycznego w jednym, umożliwiającą lepszą komunikację i synergię między ekspertami z różnych dziedzin oraz między specjalistami a publicystami i intelektualistami; wszystko po to, aby po pierwsze zwiększać poziom wiedzy specjalistycznej, a po drugie (i ważniejsze) budować całościowy obraz rzeczywistości;

2) Poprzez kształtowanie opinii elit;

3) Poprzez oddziaływanie na główny nurt debaty za pomocą komentatorstwa politycznego;

4) Pełniąc rolę pośrednika między światem ekspercko-akademickim a medialnym.

Działamy w duchu polskiej tradycji republikańskiej, uważając ją z jednej strony za najbardziej chwalebny dorobek rodzimej polityki, z drugiej za inspirację do rozwiązywania współczesnych problemów, na czele z fałszywymi dylematami: państwo czy wolność, wolność czy wspólnota. Dziś potrzebujemy jednocześnie więcej państwa, więcej wolności i więcej wspólnoty. Wyzwania tak dla politycznej podmiotowości, jak i wolności są bowiem bezprecedensowe – taka musi też być odpowiedź.

Jesteśmy konfederacją – związkiem obywateli dążących razem do dobra wspólnego, w sytuacji, gdy inne instytucje zawodzą.

Jesteśmy niezależni tak od partii politycznych, jak i od rywalizacji na klikalność. Jest to możliwe przede wszystkim dzięki hojności naszych Darczyńców. Utrzymanie niezależności i poziomu merytorycznego oraz dalszy rozwój, przybliżający realizację powyższych celów, zależą od utrzymania i rozwoju finansowania poprzez bezwarunkowe darowizny na cele statutowe.

Jeśli cenisz „Nową Konfederację” – wesprzyj ją.

Działalność

Do listopada 2017 r. „Nowa Konfederacja” była pierwszym w Polsce internetowym miesięcznikiem idei (pierwszych 51 numerów ukazało się w formule e-tygodnika, między październikiem 2013 a wrześniem 2014). Dziś „Nowa Konfederacja” to prawdopodobnie pierwszy na świecie thinkzine. To nowa forma instytucji eksperckiej i publicystycznej jednocześnie. Umożliwia to z jednej strony lepsze niż dotąd gromadzenie i tworzenie wiedzy specjalistycznej, z drugiej: efektywniejszą pracę nad całościowym opisem rzeczywistości publicznej.

Do tej pory podstawowym sposobem prezentacji takich owoców była publicystyka, która cały czas odgrywa ważną rolę w naszej działalności. Obecnie każde kolejne wydanie e-miesięcznika zawiera 10 materiałów – artykułów analitycznych, esejów, wywiadów. Dwa razy w tygodniu publikujemy komentarze reagujące na bieżące wydarzenia. Swoje miejsce ma u nas także felieton – wymierający gatunek na pograniczu dziennikarstwa i literatury pięknej, ukazujący się co najmniej raz w miesiącu.

Od listopada 2017 roku stawiamy także na działalność ekspercką. Specjaliści od spraw ustrojowych, międzynarodowych, prawa, obronności, gospodarki, samorządu i nie tylko publikują w „Nowej Konfederacji” raporty, analizy, komentarze eksperckie.

Zarówno publicyści, jak i eksperci związani z „Nową Konfederacją” występują w mediach, zarówno pracując w różnych tytułach, jak i występując w nich gościnnie czy komentując dla nich bieżące wydarzenia. Jesteśmy obecni na łamach największych polskich dzienników i tygodników, w internecie, na falach stacji radiowych, regularnie występujemy także w programach telewizyjnych stacji publicznych i prywatnych.

Ważnym elementem naszej działalności są także otwarte debaty, które organizujemy co najmniej raz w miesiącu. Zaproszeni przez nas goście – naukowcy, politycy i dziennikarze – dyskutują wokół kolejnych naszych publikacji, a także na bieżące tematy społeczno-polityczne. Jesteśmy obecni także w mediach społecznościowych – na Facebooku, Twitterze czy YouTube.

„Nową Konfederację” tworzą

Stali Darczyńcy: Bartłomiej Kachniarz, Piotr Kubiak, Michał Macierzyński, Jerzy Martini, „mieszkaniec Bytomia”, Jakub Stychno, Marcin Sławeta, Michał Kocur, Remigiusz Iwuć, Piotr Ogiński, Damian Szczerbaty, Szymon Radziszewicz, Krzysztof Szatan oraz Anonimowi Darczyńcy

Pozostali Darczyńcy: Piotr Remiszewski, Piotr Woźny, Andrzej Dobrowolski, Krzysztof Poradzisz, Marek Nowakowski, Karol Tatara oraz Anonimowi Darczyńcy (Lista Darczyńców jest uaktualniana na początku każdego miesiąca)

Zespół: Jarema Piekutowski, Bartłomiej Radziejewski (Dyrektor), Anna Szczerbata, Paulina Raczyńska, Marcin Chruściel

Stali współpracownicy: Paweł Behrendt, Łukasz Kobeszko, Michał Lubina, Stanisław Maksymowicz, Rafał Matyja, Anna Mieszczanek, Andrzej Mikosz, Adam Radzimski, Marek Wojnar, Karol Zdybel, Adam Michalak, Witold Sokała, Piotr Celiński, Patryk Gorgol, Krzysztof Sękowski

Współpracownicy: Michał Beim,  Ludwik Dorn, Błażej Duber, Stanisław Gasik, Tomasz Geodecki,  Tomasz Grzegorz Grosse, Elżbieta Hibner, Maria Libura, Damian Maziarz, Filip Memches, Tomasz Pichór, Radosław Piekarz, Tomasz Pułról, Witold Repetowicz, Jan Rokita, Błażej Sajduk, Wojciech Stanisławski, Zbigniew Stawrowski, Barbara Szewczyk, Artur Wołek, Krzysztof Wołodźko, Roman Graczyk, Paweł Średziński, Andrzej Horubała

Grafika (okładki): Piotr Promiński

Korekta i redakcja stylistyczna: Jarema Piekutowski

Skład: Rafał Siwik

Wydawca: Fundacja Nowa Rzeczpospolita

Kontakt: redakcja@nowakonfederacja.pl

Spis treści

1. Nowe wojny o światową gospodarkę. Skąd przyjdzie kryzys?

2. Czarne chmury nad światową gospodarką. Tym razem Chiny nie pomogą

3. Iran na celowniku. Jak izraelskie lobby wpływało na relacje Waszyngtonu z Teheranem

4. Chaos w Pakistanie. Nowe kłopoty Erdoğana | Niezbędnik Zagraniczny NK 5-12.05.2023

5. Gra polskich autorów, wydawców i posłów z pruską cenzurą

6. Po wojnie porządek geopolityczny wokół Polski zmieni się. Musimy liczyć przede wszystkim na siebie

7. Kontrofensywa Ukrainy zaczyna się? Spada produkcja w Chinach | Niezbędnik Zagraniczny NK 28.04-5.05.202

8. Macron rozmawiał z Xi, Niemka czekała za drzwiami | Z Centrum Świata, kwiecień 2023

9. Jeśli Rosja wygra, to w sposób pyrrusowy. Góralczyk, Budzisz i Radziejewski o przyszłości wojny

10. Li Hui w Kijowie. NATO wraca do planów wojennych | Niezbędnik Zagraniczny NK 12-19.05.2023

11. Czy uda nam się osiągnąć „słodki punkt”? Wyjście z inflacji bez kryzysu jest możliwe, ale trudne

12. Postmodernity. An ex-centric look at the pressing problems of the modern world

13. Terlikowski proponuje pesymistyczny realizm. Takie podejście oznacza śmierć konserwatyzmu

14. Pokraczna apokalipsa czy żydowski „Władca Pierścieni”?

15. Chrześcijańska myśl ekonomiczna

16. Misja

17. Działalność

18. „Nową Konfederację” tworzą