Contents

1. Trump – bilans zamknięcia

2. Bidenowska (geo)polityka nowych technologi

3. Czy Trump uczynił Amerykę ponownie wielką?

4. Śpiesz się powoli, czyli w pogoni za szcze

5. Rewolucja demokratyczna będzie umiarkowani

6. Zatęsknicie za Michnikiem

7. Wybory o wszystko „Pani Birmy”

8. Czy Chiny już wygrały?

9. Krwawiące serca, pieniądze na rany

10. Chrześcijańska myśl ekonomiczna

11. Misja

12. Działalność

13. „Nową Konfederację” tworzą

Trump – bilans zamknięcia

dr Witold Sokała

Stały współpracownik „Nowej Konfederacji”, wicedyrektor Instytutu Polityki Międzynarodowej i Bezpieczeństwa Uniwersytetu Jana Kochanowskiego

Kontrolowany chaos, sprytne surfowanie na falach kolejnych kryzysów, łamanie tabu w polityce wewnętrznej, stopniowe przesterowanie niemal całej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa na powstrzymywanie Chin. Tak najkrócej można podsumować 4 lata rządów Donalda Trumpa

„America first” oraz „Make America great again” – te hasła, celnie trafiające w emocje wielu wyborców, cztery lata temu dały Donaldowi Trumpowi przepustkę do Białego Domu. Dziedzic wielkiej fortuny, rzutki biznesmen, a wreszcie medialny celebryta stał się pierwszym w historii prezydentem Stanów Zjednoczonych bez żadnego wcześniejszego doświadczenia w służbie publicznej – politycznej lub wojskowej. Zdołał jednak uczynić z tego swój atut, powtarzając, że „nie brzmi jak polityk z Waszyngtonu, bo rzeczywiście nim nie jest”. Wybrali go (najpierw w republikańskich prawyborach, potem w wyborach powszechnych) w znacznej mierze ci, którzy mieli dosyć całej „elity politycznej”: cynicznych i zblazowanych, wymuskanych i gładkich facetów w identycznych garniturach, z identycznymi uśmiechami i gestykulacją, powtarzających z grubsza te same gładkie formułki, przygotowane przez specjalistów od politycznego PR, wykształconych przez te same szkoły. I mieli dosyć także Hillary Clinton, choć w jej przypadku odmienna była płeć i stroje, ale cała reszta – aż za bardzo taka sama. Trump trafił do tych, którzy czuli się krzywdzeni przez dotychczasowy establishment (choć w rzeczywistości był przecież jego częścią) i do tych, którzy chcieli „innej” Ameryki – choć zazwyczaj nie wiedzieli zbyt dokładnie, na czym ta „inność” ma polegać. W kampanii wystarczyło, że połączyła się w umysłach wyborców z „wielkością” z mitycznych, starych, dobrych czasów. Po zwycięstwie przyszedł czas na konkrety.

Twitterowy bożek

Z perspektywy czterech lat kadencji trudno oprzeć się wrażeniu, że zamiast hasła „America first” realizowane było „Trump first”. Niebywała (nawet jak na świat wielkiej polityki) megalomania być może sprawia, że Donald Trump nie widzi między nimi specjalnej różnicy – ale wielu umiarkowanych wyborców oraz obiektywnych obserwatorów było nią zniesmaczonych.

Co ciekawe, to uczucie nie wpłynęło jednak nigdy wyraźnie na pogorszenie notowań prezydenta. W miejsce tych zwolenników (i współpracowników), których tracił – przychodzili inni, nowi i mniej wrażliwi na negatywne cechy jego osobowości. I znów: z czegoś, co teoretycznie powinno być słabością – uczynił de facto atut. Adresując przekaz do osób wcześniej wcale nieinteresujących się polityką, pokazywał się im jako charyzmatyczny i pewny siebie, mocny lider, zwalniając ich z analizowania niuansów i trudów krytycznego myślenia. Stawiał proste diagnozy, wskazywał proste rozwiązania i w dodatku komunikował je w prosty sposób (przeciwnicy powiedzieliby, że nawet „prostacki”, ale nawet jeśli, to i to okazywało się zazwyczaj zaletą). Nie oczekiwał zrozumienia, lecz poparcia. I dostawał, często w formie quasi-religijnego uwielbienia. To zaś czyniło go odpornym na ciosy – gdy polityczni przeciwnicy wyciągali niewygodne dla niego fakty i argumenty, które wielu innych polityków pogrążyłyby z kretesem, on w oczach swych wyznawców jedynie zyskiwał, jako ofiara podłych insynuacji. W innych krajach ten mechanizm jest dobrze znany, ale we względnie racjonalnej i pragmatycznej demokracji amerykańskiej zaistniał po raz pierwszy na aż taką skalę i przez dłuższy czas powodował, że opozycja była wobec fenomenu Trumpa bezradna.

Przy okazji warto zwrócić uwagę na specyficzny sposób posługiwania się mediami przez prezydenta. Jego pierwszym elementem składowym jest hiperaktywność, dostarczanie praktycznie nieograniczonej ilości tzw. kontentu w postaci nie tylko oficjalnych wypowiedzi i komunikatów, ale także nieoficjalnych wrzutek w prywatnych rozmowach z wybranymi dziennikarzami, a przede wszystkim w niezliczonych wpisach w mediach społecznościowych, zwłaszcza na Twitterze. Element drugi – to relatywnie niska jakość merytoryczna tych wpisów, sprawiających często wrażenie niezbyt przemyślanych i emocjonalnych. Ale skutek tego prezydenckiego słowotoku jest taki, że – choć nikt z „jajogłowych” nie uzna Trumpa za mędrca – w przestrzeni informacyjnej deklasuje on konkurencję liczbą wzmianek. Bo każdy jego tweet – im bardziej kontrowersyjny i prowokujący, tym lepiej – jest natychmiast krytycznie badany, zazwyczaj oprotestowany, polemicznie komentowany przez przeciwników i zaciekle broniony przez zwolenników. Dzieje się tak w mediach społecznościowych, ale oczywiście także i w tych tradycyjnych, które prezydenckich wrzutek nie są w stanie zlekceważyć, i każdej poświęcają solenne analizy, niczym formalnym oświadczeniom ważnych departamentów administracji. Efektem jest bicie przez Trumpa kolejnych rekordów co do liczby wzmianek medialnych, deklasowanie pod tym względem konkurencji, ale i (celowe, zapewne) dewaluowanie wagi pojedynczego komunikatu czy danego tematu. To wygodne, bo w stworzonym w ten sposób chaosie informacyjnym mniej wyrobiony wyborca gubi najważniejsze wątki, mogące Trumpa kompromitować. Dzięki temu mechanizmowi, w dużej mierze, prezydent przetrwał bez poważnych strat parę afer, obronną ręką wyszedł z zarzutów o niespełnione obietnice, a każdy błąd czy niezręczność natychmiast był zdolny przykryć czym innym.

W tym szaleństwie jest więc metoda – i jeśli szukamy sfer, w których Trump naprawdę zmienił Amerykę, to bez wątpienia jedną z nich jest paradygmat debaty politycznej i sposób komunikacji z wyborcami. I bynajmniej nie jest to zmiana na lepsze.

Wolność gospodarcza i łamanie tabu

Trzeba jednak przyznać, że sukcesy Donalda Trumpa wzięły się nie tylko z połączenia bezczelności i socjotechnicznej zręczności – ale również z trafnego odczytania „znaków czasu” oraz lęków dużej części amerykańskiego społeczeństwa. Zarówno demokratyczne, jak i w pewnym stopniu republikańskie elity zlekceważyły bowiem kilka trendów, na których sprytnie zagrał Trump i jego sztabowcy.

Przykład pierwszy to imigracja. Demokraci za czasów Obamy nie za bardzo chcieli ani umieli sobie poradzić z rozwiązaniem problemów, jakie obiektywnie tworzyła. Trump podczas kampanii ograł te kwestie do maksimum, i chociaż jego sztandarowe projekty rychło upadły – na przykład sławetny mur na granicy z Meksykiem – to jednak znacznie ograniczył zarówno legalną, jak i nielegalną imigrację oraz zmniejszył liczbę osób przyjmowanych jako uchodźcy.

Grona twardych zwolenników dostarczył też Trumpowi jego program gospodarczy i społeczny. Znaczna obniżka podatków federalnych, ograniczenie wielu procedur biurokratycznych, w tym rezygnacja z uciążliwych dla biznesu przepisów o ochronie środowiska (i jednoczesne wycofanie się z międzynarodowych porozumień w tym zakresie), a przede wszystkim demontaż sztandarowego programu demokratów, czyli tzw. „Obamacare” – to wszystko mogło się podobać zwolennikom wolności gospodarczej na bardzo dawną modłę. Trzeba też przyznać, że te wolnorynkowe reformy przyczyniły się do całkiem niezłych wyników ekonomicznych, przynajmniej dopóki wskaźników nie zakłóciła pandemia COVID-19. Do serc tradycjonalistów religijno-kulturowych prezydent trafił zaś między innymi dzięki zmianom personalnym w sądownictwie: konsekwentnie nominując na zwalniane miejsca osoby o poglądach radykalnie prawicowych i konserwatywnych. Nota bene ta polityka będzie jedną z jego najtrwalszych spuścizn, bo przypomnijmy, że mowa tu o nominacjach dożywotnich.

Trump nierzadko kpił sobie też z poprawności politycznej, co najjaskrawiej widać było podczas rozruchów na tle rasowym, i co wzbudzało szczerą wściekłość lewicowo nastawionych elit wschodniego i zachodniego wybrzeża. Lawirował w kwestii potępienia tzw. białych suprematystów i nie zrobił nic w sprawie ograniczenia dostępu do broni; wykonywał gesty w stronę ruchów antyaborcyjnych, a nawet pozwalał sobie na seksistowskie żarty w sprawach związanych z wyciąganiem przeciw niemu zarzutów o molestowanie seksualne – z powodzeniem testując skalę konserwatyzmu społeczeństwa w tych kwestiach. Nie tyle zmieniał tutaj Amerykę, co ujawniał jej prawdziwe oblicze, pokazując akademicko-artystyczno-medialnemu „salonowi”, że pomiędzy jego wyobrażeniami a realiami istnieje spory rozziew.

Być może to dlatego konserwatywna część elektoratu wybaczyła Trumpowi naruszenie ważnego amerykańskiego tabu: szacunku dla prawa i instytucji, a także pewnych niepisanych zwyczajów politycznych. Nie zaszkodziła mu bowiem ani „twitterowa” polityka, w ramach której nieraz ostentacyjnie dezawuował tak ważne elementy administracji, jak służby specjalne czy Departament Stanu, ani ujawnione manipulacje podatkowe i unikanie danin na rzecz rządu przez Trumpa-biznesmena.

Skuteczność w „dawaniu odporu” liberałom (czyli, wedle europejskiej terminologii, „lewicy” lub wręcz „lewactwu”) zapewniała też Trumpowi przez całą kadencję poparcie znacznej części starej elity republikańskiej – która mogła go po cichu uznawać za źle wychowanego szaleńca, ale jednak za zdecydowanie mniejsze zło w obliczu ofensywy ideologicznych przeciwników.

Zmierzch multilateralizmu?

Polityka zagraniczna Donalda Trumpa rządziła się z grubsza tymi samymi prawami, co wewnętrzna – czyli brakiem sztywnych reguł oraz generowaniem kontrolowanego chaosu. Działając poza tradycyjnymi procedurami i instytucjami, często ogłaszając ważne decyzje via Twitter, prezydent z jednej strony dbał o swój wizerunek „twardego faceta” w oczach elektoratu, z drugiej zaś „robił interesy”, nie przejmując się ich etyczną stroną i (w przeciwieństwie do wielu poprzedników) niespecjalnie starając się to ukrywać.

Można spierać się, w jakim stopniu Trump rzeczywiście intencjonalnie spowodował przestawienie zewnętrznej polityki USA na nowe tory, a w jakim jego działania były reaktywne, to znaczy spowodowane czy wręcz wymuszone obiektywnymi okolicznościami. Dotyczy to przede wszystkim – traktowanego często jako poważny zarzut – odejścia od multilateralizmu i dezawuowania roli tradycyjnych instytucji wielostronnych. Patrząc chłodnym okiem, trzeba jednak zauważyć, że takie organizacje jak ONZ czy WHO od dawna spełniały rolę głównie fasadową, bowiem skonstruowane zostały na miarę i potrzeby zupełnie innej epoki. Trump nie spowodował ich kryzysu – on co najwyżej publicznie przyznał, że król jest nagi, i wykonał przy okazji ukłon w stronę swych wyborców, oczekujących, że nie będzie marnował na takie fanaberie zbyt wiele pieniędzy amerykańskich podatników. Zapewne nie docenił przy tym (to skutek jego nikłego obycia politycznego i braku wiedzy o regułach polityki międzynarodowej) skali strat wizerunkowych oraz realnych (polegających m.in. na tym, że w opuszczone przez USA miejsca natychmiast wcisną się Chińczycy, i wykorzystają ten prezent na rzecz swych bardzo realnych interesów).

„Transakcyjność” – często pojawiająca się w komentarzach i analizach jako dominująca cecha polityki zagranicznej administracji USA po 2016 roku – w rzeczywistości nie była niczym specjalnie nowym. Zmienił się, przejściowo, tylko charakter transakcji i techniczny sposób ich zawierania. Pamiętajmy, że np. rolę NATO jako fundamentu zbiorowego bezpieczeństwa Zachodu podważono, z woli rządu USA, już w 2001 roku (gdy prezydent Bush wolał, zresztą całkiem racjonalnie, atakować rządzony przez talibów i goszczący Al-Kaidę Afganistan wraz z koalicją „zdolnych i chętnych”). Wiązanie kooperacji wojskowej z jej współfinansowaniem przez partnerów, choć formułowane niekiedy w niezbyt kurtuazyjny sposób (jak w przypadku Korei Południowej czy europejskich członków NATO) to – jakby nie patrzeć – jednak działanie uzasadnione z punktu widzenia budżetu krajowego i interesów podatnika/wyborcy.

Zgodnie z duchem czasu i uwarunkowaniami, Amerykanie raczej dostosowują dziś formuły multilateralne do nowych, bieżących potrzeb, niż z nich rezygnują. Dowodem może być niedawna ofensywa sekretarza stanu Mike’a Pompeo i sekretarza obrony Marka Espera w Azji, obliczona na skonstruowanie „kordonu sanitarnego” wokół Chin Ludowych, w oparciu o elastyczne systemy porozumień wojskowych, politycznych i gospodarczych. Tam, gdzie jest to uznane za efektywne, Waszyngton nie cofa się przed nowymi paktami wielostronnymi, choć – nie da się ukryć – preferuje porozumienia bilateralne, dające mu większą swobodę manewru i lepszą pozycję względem partnerów.

Zwrot na Pacyfik

To, że główne wyzwania i zagrożenia dla przyszłej pozycji USA jako światowego hegemona pochodzą z Azji Południowo-Wschodniej, wiedziano w Waszyngtonie już za pierwszej kadencji Baracka Obamy, o ile nie wcześniej. Ich percepcja ewoluowała jednak wyraźnie w ostatnich czterech latach. Początek rządów Trumpa to jeszcze ewidentnie nastawienie na wyłącznie handlową rywalizację z Chinami w obronie pozycji amerykańskiego przemysłu oraz dolara jako światowej waluty rozliczeniowej. Stopniowo dojrzewała świadomość, że komunistyczne Chiny to także rywal militarno-polityczny, i to w skali globalnej, a nie tylko regionalnej, i wraz z tą zmianą zmieniało się stosowane instrumentarium.

Dzisiaj fundamentem strategii amerykańskiej jest wspomniana już budowa, pod amerykańskim patronatem, elastycznej koalicji państw zagrożonych przez aspiracje ChRL – od Japonii, poprzez Koreę Południową, Wietnam, Tajwan, Australię i kilka mniejszych, aż po Indie – z istotnym komponentem wzmacniania ich możliwości bojowych i wywiadowczych. Ale równocześnie – przyspieszenie własnego programu zbrojeń, z wykorzystaniem wciąż jeszcze istniejącej przewagi technologicznej, i to na wielu płaszczyznach (bo mowa zarówno o programach kosmicznych, jak i zdolnościach do walki w cyberprzestrzeni, a także nowym podejściu do wojny morskiej – vide ogłoszony niedawno przez sekretarza obrony program modernizacji sprzętowej US Navy, obliczony ewidentnie na możliwość podjęcia konfrontacji w bezpośredniej bliskości chińskiego wybrzeża).

Ciekawym elementem strategii antychińskiej była jakiś czas temu próba przeciągnięcia na swoją stronę Korei Północnej, będącej w regionie dodatkowym „troublemakerem” i potencjalnym narzędziem w dyspozycji Pekinu. Trump zagrał tutaj niczym w negocjacjach handlowych, próbując obłaskawić Kima i stworzyć mu szanse względnie bezpiecznego przejścia „na stronę dobra”. Wydaje się, że operacja spaliła na panewce – północnokoreański reżim albo zbytnio przywykł do swych starych gierek, albo Trump przeliczył się z siłami, albo jedno i drugie. Niemniej precedens rozmów zaistniał, i pewnie w przyszłości administracja amerykańska – bez względu na jej barwy partyjne – będzie zmuszona do tej koncepcji wrócić.

W kontekście powstrzymywania chińskiej ekspansji nie sposób pominąć kwestii 5G. Administracja Trumpa toczy w tej sprawie globalną batalię, w której zresztą szala zaczyna się przechylać na jej stronę: coraz więcej krajów daje mniej lub bardziej zdecydowanego bana chińskiemu koncernowi Huawei, decydując się na technologiczną kooperację z konkurencyjnymi dostawcami południowokoreańskimi czy skandynawskimi.

Pochodną polityki wobec Chin stopniowo staje się też amerykańskie zaangażowanie w innych regionach świata (może za wyjątkiem Bliskiego Wschodu, gdzie determinantą jednak wciąż są specyficzne relacje z Izraelem i diasporą żydowską w USA). Z Polski zazwyczaj widać to mniej ostro, ale zasada prymatu rywalizacji z ChRL rzutuje też decydująco na stosunek do Rosji – traktowanej jako potencjalny „zasób” w tym głównym konflikcie i na przemian kuszonej przysłowiową marchewką lub straszoną różnymi odmianami kijaszka. Warto przy tym odnotować, że Trump – często posądzany przez przeciwników o „prorosyjskość” – w wielu kwestiach jest jednak wobec putinowskiej kamaryli bardziej stanowczy, niż Obama. Przykładem choćby skuteczne sankcje, nakładane na firmy uczestniczące w budowie „Nord Stream 2” – i całkiem prawdopodobna perspektywa ostatecznego zablokowania tego projektu, niezwykle przecież ważnego dla Kremla. W tym przypadku w grę ewidentnie wchodzą jednak amerykańskie interesy ekonomiczne, związane z szansą stworzenia w Europie atrakcyjnego rynku zbytu dla pochodzących z USA paliw kopalnych. Można to więc traktować jako kolejny argument na rzecz „transakcyjności” polityki administracji Trumpa, acz jej efekty wyraźnie wykraczają poza wymiar czysto gospodarczy.

Alternatywa dla liberalnej polityki. Za jaką cenę?

Reasumując – nie jest łatwo jednoznacznie odpowiadać na pytanie, czy po czterech latach rządów Donalda Trumpa Stany Zjednoczone są w lepszej pozycji, niż były cztery lata temu. Bez wątpienia pokazał on Ameryce, że dla polityki liberalnej czy, jak kto woli, progresywistycznej – istnieje realna alternatywa. Populistyczna w wielu aspektach, zgoda, ale taka jest cena zdobycia i utrzymania władzy we współczesnych demokracjach. W minionych czterech latach pojawiły się nowe problemy – od pandemii, poprzez rosnącą asertywność chińską, po eksplozję emocji wokół kwestii rasowych – i nie da się ocenić, czy inny prezydent poradziłby sobie z nimi lepiej.

Można natomiast zaryzykować twierdzenie, że Trump okazał się znacznie lepszy w unikaniu odpowiedzialności politycznej za swe błędy, niż w rozwiązywaniu faktycznych problemów. Ale znów: to samo można w dzisiejszych czasach odnieść do większości polityków, przynajmniej tych zdobywających władzę w systemach demokratycznych.

Niezależnie od tego, Stany Zjednoczone wciąż pozostają mocarstwem o gigantycznym potencjale – tak wojskowo-politycznym, jak i ekonomicznym i naukowo-technologicznym – zdolnym do odgrywania roli lidera cywilizacyjnego Zachodu. Z odrobiną złośliwości można by dodać, że jeśli nie zdołał zachwiać tej pozycji Donald Trump, to nie dadzą rady także chińscy komuniści…

Bidenowska (geo)polityka nowych technologii

dr Błażej Sajduk

Politolog i historyk myśli politycznej, adiunkt w Zakładzie Myśli Politycznej na Wydziale Studiów Międzynarodowych i Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego

Z oświadczeń środowiska Bidena można wywnioskować, że akcenty w polityce międzynarodowej zostaną inaczej rozłożone. Jednak główna linia polityczna pozostanie niezmieniona – Chiny wciąż będą postrzegane jako strategiczny rywal, choć sposób komunikowania tego będzie bardziej zawoalowany

Decyzje nowej administracji w zakresie polityki technologicznej będą uzależnione od tego, jak skutecznie będzie przebiegać zwalczenie skutków pandemii COVID-19. Joe Biden będzie musiał odnaleźć się w świecie postcovidowym, i prawdopodobnie część z recept, które będzie chciała zaproponować jego (oraz Kamali Harris) administracja może być odmienna od tych, które proponował prezydent Donald Trump. Wydaje się jednak, że zmiana nastawienia elit politycznych wobec Chin, jaką zainicjował zwrotem na Pacyfik Barack Obama, a wzmocnił Donald Trump, stała się już trwałym elementem amerykańskiej polityki zagranicznej. Powoduje to, że administracja Joe Bidena, choć odrzuci radykalny styl komunikacji odchodzącego prezydenta, to jednak zachowa zbliżoną asertywność wobec Państwa Środka. Z publicznych enuncjacji środowiska nowego prezydenta można wywnioskować, że akcenty w polityce międzynarodowej zostaną inaczej rozłożone, jednak główna linia polityczna pozostanie niezmieniona – Chiny wciąż będą postrzegane jako strategiczny rywal, choć sposób komunikowania tego faktu ulegnie zmianie na bardziej zawoalowany. O szczegółach będzie można jednak więcej powiedzieć po styczniu 2021, a tak naprawdę po wiośnie następnego roku, gdy większość kluczowych stanowisk w administracji zostanie obsadzonych. Nie ulega jednak wątpliwości, że nowoczesne technologie pozostaną ważnym elementem w polityce międzynarodowej USA.

Kontekst. Uwarunkowania ekonomiczne i geopolityczne

Kluczowym wyzwaniem dla USA, ale i dla całego świata, jest oczywiście poradzenie sobie z negatywnymi skutkami pandemii COVID-19. Na pierwsze miejsce wysuwa się odbudowa ekonomii – wedle RAND Europe globalna gospodarka (bez efektywnej szczepionki na koronawirusa) będzie tracić astronomiczną sumę niemal 3,5 tryliona dolarów rocznie. Drugim wyzwaniem jest równoważenie wydatków budżetowych obciążonych dodatkowym zadłużeniem – Instytut Finansów Międzynarodowych szacuje, że do końca 2020 globalne zadłużenie wyniesie 277 trylionów dolarów (365% globalnego PKB). Najbardziej dotknięte skutkami pandemii będą kraje najmniej rozwinięte. Eksperci z Banku Światowego szacują, że konsekwencje COVID-19 przyczynią się do zepchnięcia poniżej progu skrajnego ubóstwa (czyli 1,9 USD dziennie) od 71 do 100 milionów ludzi. Kraje najmniej rozwinięte w dużej mierze zadłużają się w Chinach, co powiększa wpływy tego państwa. Jednak z drugiej strony, w badaniu Pew Research Center średnio 61% respondentów spośród 14 najwyżej rozwiniętych gospodarek wskazuje, że Chiny źle zachowały się na początku wybuchu pandemii. To stwarza dogodne warunki do odbudowy nadwątlonego przez Donalda Trumpa zaufania pomiędzy najbardziej rozwiniętymi gospodarczo demokracjami.

W kwestii polityki gospodarczej względem Chin Joe Biden może kontynuować przerwany przez wybuch globalnej pandemii proces negocjacji (w styczniu 2020 oba państwa podpisały umowę podsumowującą tzw. I fazę negocjacji handlowych), albo może zdecydować się na inną strategię, bardziej zniuansowaną od podejścia poprzednika. Elementem tego niuansowania będzie zapewne multilateralizm. Zwłaszcza, że możliwości na takie działania otwierają się na różnych polach, czego najlepszym przykładem jest publicznie złożona pod koniec października 2020 roku propozycja niemieckiej minister obrony Annegret Kramp-Karrenbauer. W zamian za „reset” we wzajemnych stosunkach (głównie gospodarczych) Berlin miałby zwiększyć swoje zaangażowanie w obronie wschodniej flanki, stając się tym samym jeszcze bliższym sojusznikiem dla USA, osłabiając tym samym wizje federacyjne formułowane przez Emmanuela Macrona.

Nowe podejście do technologii?

Nie można zaprzeczyć, iż odchodząca administracja miała pewne zasługi w kwestii wzmacniania polityk nakierowanych na rozwój kluczowych technologii. Przejawem tego były m.in. przyjęcie w grudniu 2018 roku Inicjatywy na rzecz technologii kwantowej, podpisanie przez prezydenta w lutym 2019 roku Strategii USA na rzecz rozwoju sztucznej inteligencji czy podpisanie w październiku 2020 roku Strategii USA na rzecz technologii krytycznych i wschodzących. Donald Trump zapoczątkował również wojnę handlową z Państwem Środka, w której ograniczanie pola manewru dla firm technologicznych stanowiło ważny element. Sztandarowym przykładem tych działań było nałożenie sankcji na Huawei, co oznaczało początek końca globalizacji, jaką znaliśmy, czyli opartej o symbiotyczny wzrost „Chimeryki” – gospodarek Chin i USA.

W zakresie regulowania kwestii związanych z nowymi technologiami nowa administracja będzie musiała poradzić sobie z dwoma zestawami wzajemnie powiązanych problemów. Pierwszą płaszczyznę będą stanowić kwestie wewnątrzkrajowe, drugą – rola nowoczesnych technologii w rywalizacji międzynarodowej. Przy tym należy podkreślić, iż w wielu kwestiach związanych z utrzymaniem przez USA technologicznego prymatu demokraci i republikanie mówią jednym głosem. Dobrą ilustracją jest tu poparcie działań prezydenta wymierzonych w zwalczanie chińskiego szpiegostwa przemysłowego i ochroną praw własności intelektualnej lub dla projektu ustawy wspierającej inwestycje w amerykański przemysł półprzewodników.

W wewnątrzamerykańskiej polityce technologicznej kluczowe wydają się być trzy kwestie. Po pierwsze – walka z nierównościami społecznymi poprzez dalszy rozwój infrastruktury dającej dostęp do szybkiego Internetu, w tym sieci 5G. Celem jest zniwelowanie podziału cyfrowego dzielącego amerykańskie społeczeństwo – dobra jakość usług telekomunikacyjnych jest ograniczona właściwie do ośrodków miejskich, przez co wykorzystanie dobrodziejstw płynących np. z wykorzystania Internetu rzeczy w przemyśle i rolnictwie jest ograniczone. Z tego powodu rozwój infrastruktury teleinformatycznej (w tym lepsza alokacja częstotliwości) to jeden z najważniejszych elementów wskazywanych przez doradców Joe Bidena mających pomóc w przezwyciężeniu problemów gospodarczych spowodowanych skutkami COVID-19.

Drugim wątkiem, który będzie wyraźnie odróżniać politykę technologiczną nowego gospodarza Białego Domu od poprzednika, będzie jego stosunek do odnawialnych źródeł energii. Przełoży się zapewne na nowe programy hojnego finansowania badań z tego zakresu.

Trzecim, nie mniej ważnym tematem, jest postawa nowej administracji w kwestii działania prawa antymonopolowego (antytrustowego). Na początku października opublikowany został ponad 400-stronicowy raport podkomisji Kongresu ds. antymonopolowych i handlu. W opracowanym przez amerykańskich kongresmenów dokumencie opisane zostały monopolistyczne praktyki amerykańskich gigantów technologicznych (Apple, Amazon, Facebook i Google). Choć motywy republikanów różnią się od motywów demokratów – ci pierwsi oskarżają firmy o cenzurowanie poglądów konserwatywnych, ci drudzy obawiają się naruszeń związanych z prawem do prywatności – to jednak widać determinację całej amerykańskiej klasy politycznej, aby podjąć działania w tej materii. Decyzje te mogą mieć jednak konsekwencje geopolityczne, co płynnie przenosi nas do drugiego zestawu wyzwań stojących przed nowa administracją w międzynarodowej sferze polityki technologicznej.

Konkurencja, nie rywalizacja

W skali świata aktualnie tylko Chiny posiadają odpowiednio rozwinięty rynek wewnętrzny, który umożliwia rozwinięcie się podmiotów zdolnych do konkurowania z amerykańskimi firmami, czego przykładem są chińskie firmy wysokich technologii jak Baidu, Alibaba i Tencent (tzw. BAT). Z tego powodu przyszła amerykańska administracja stanie przed dylematem. Z jednej strony silna, sięgająca końca XIX wieku antymonopolistyczna tradycja zderzy się z koniecznością utrzymywania rodzimych firm na poziomie umożliwiającym konkurowanie z podmiotami z Chin. Siła amerykańskich podmiotów wynika z ich skali, ich rozmiar jest atutem w rywalizacji z innymi globalnymi graczami. Proces demonopolizowania pozycji Microsoftu trwał około 10 lat, wydaje się wiec, że i tym razem proces rozbijania monopolistów będzie długotrwały i rozpoczną go działania mające na celu poprawę ochrony prawa do prywatności amerykańskich użytkowników. Decyzje dotyczące podziału zostaną najprawdopodobniej odłożone na później.

Drugim wątkiem międzynarodowym będzie wzmocnienie amerykańskich działań mających na celu poprawę współpracy z sojusznikami. W obszarze technologii przejawem tego multilateralizmu może być aktywne włączanie się USA w wielonarodowe inicjatywy zmierzające do ustalania wspólnych standardów, np. w ramach Globalnego Partnerstwa na rzecz AI zainicjowanego w 2018 roku przez Kanadę i Francję.

Trzecim wątkiem będzie kalibracja procesu odcinania się amerykańskich firm od chińskich łańcuchów dostaw w taki sposób, który nie będzie podkopywać własnych interesów. Tym niemniej wydaje się, że antychińska polityka w kwestii 5G zostanie podtrzymana, zwłaszcza że USA ma w ręku sporo atutów. Sankcje związane z zakazem sprzedaży Huawei mikroprocesorów mocno uderzyły w chińskiego giganta technologicznego, odcinając go od kluczowego komponentu flagowych smartfonów. Jednak nie tylko w tym segmencie chiński potentat korzysta z amerykańskich rozwiązań (lub rozwiązań wykorzystujących amerykańską technologię), okazuje się bowiem, ze kluczowe dla rozwoju technologii 5G chińskie stacje bazowe zawierają, zdaniem japońskich ekspertów z Fomalhaut Techno Solutions, blisko jedną trzecią komponentów produkowanych w USA, albo na amerykańskiej licencji. Tym samym nowa administracja będzie mogła wywierać presję na dodatkowym obszarze. Wydaje się przy tym mało prawdopodobne, aby powstrzymała się od tego typu działań, bowiem brak asertywności może przełożyć się na osłabienie amerykańskiej pozycji w dziedzinie zarządzania i kontroli globalnego Internetu, który będzie mógł zostać zastąpiony rozwiązaniami np. chińskimi, prowadząc do bałkanizacji globalnej sieci.

Wiele wskazuje na to, że w stosunku do poprzedniej nowa administracja zmieni język, w którym będzie się komunikować z sojusznikami, stawiając na działania wielostronne. Ponadto w relacjach z Chinami większej wagi może nabrać retoryka związana z nawoływaniem Pekinu do respektowania praw człowieka, choć nie zmieni to faktu, że realne działania USA będą motywowane przekonaniem o strategicznej konkurencji (już nie rywalizacji, jak określał ją Donald Trump) z Państwem Środka. Nowoczesne technologie na pewno w dalszym ciągu będą stanowić kluczowy element tego procesu.

Czy Trump uczynił Amerykę ponownie wielką?

Łukasz Kobeszko

Filozof polityki, dziennikarz, publicysta

Donald Trump nie uczynił przez ostatnie lata Stanów Zjednoczonych ponownie wielkimi. Przeciwnie: podobnie do innych populistów, podmył i osłabił fundamenty republikańskiej demokracji, które przez niemal dwa stulecia realnie czyniły Amerykę wielką

Stany Zjednoczone zmieniły się w czasie kadencji swojego 45 prezydenta. Nastąpiło to na fali wielopłaszczyznowych zjawisk i tendencji kulturowych, które dotykają USA jako integralną część cywilizacji zachodniej. Zmienił się również status globalny Ameryki, która nie jest już powszechnie identyfikowana jako oaza dobrobytu i wzorzec demokracji. Republika Waszyngtona, Jeffersona, Jacksona, Lincolna, Roosevelta i Reagana trwa, ale logika ponowoczesnej polityki populistycznej coraz mocniej podmywa jej fundamenty.

Cofnijmy się w czasie o cztery lata, co we współczesnym rytmie życia społeczno-politycznego jest niemalże wiecznością. Chociażby do 19 lipca 2016 roku, gdy Donald Trump uzyskał oficjalną nominację Partii Republikańskiej na kandydata w wyborach prezydenckich podczas konwencji w Cleveland. Dla wielu był to początek realizacji zupełnie nowego scenariusza w historii USA. Ale też obraz tego, jak Ameryka, mimo całej swojej specyfiki, podlega trendom globalnym, a nie tylko je wyznacza lub animuje. Tamtego lipcowego dnia 2016 roku było już niemal miesiąc po wygranym przez zwolenników opuszczenia UE referendum brexitowym w Wielkiej Brytanii. W Europie przewidywano zwycięstwo Marine Le Pen w wyborach prezydenckich we Francji w 2017 roku i możliwy, wielki sukces populistycznej AfD w wyborach parlamentarnych nad Renem. Na dobre zaczynał się też spór pomiędzy niektórymi krajami Europy Środkowej i Komisją Europejską w związku z praworządnością. W tej sekwencji wydarzeń, zdobycie przez kontrowersyjnego milionera poparcia „Wielkiej Starej Partii” (wielu sceptycznych wobec 45 prezydenta USA obserwatorów, zarówno z prawa, jak i lewa konsekwentnie używa barwniejszych czasowników angielskich w stylu „hijack”, „seduce” lub wręcz „stole”) uznawane było za sygnał rzeczywistego początku końca starego świata. Zmierzchu epoki Baracka Obamy, ale też czasów dawnych republikanów w stylu Johna McCaina, Mitta Romneya i obydwu byłych prezydentów Bushów. Z których zresztą żaden nie poparł kandydatury Trumpa.

Świat niewątpliwie zmieniał się – a wraz z nim amerykańska polityka, która coraz bardziej zaczęła upodabniać się – przynajmniej w wielu aspektach kulturowych i społecznych – do kształtu, który istnieje po drugiej stronie Atlantyku. Już po ostatecznym zwycięstwie wyborczym 3 listopada 2016 roku, nazwisko prezydenta Trumpa było najczęściej odmieniane w dłuższym ciągu takich pojęć jak „Brexit”, „wzrost populizmu”, „nastroje antyimigranckie i izolacjonistyczne”, „zmiana globalna”. Nie mówiąc już bardziej ogólnie o wspominanej często „rewolucji Trumpa”, która miała uczynić Amerykę ponownie wielką.

Gdyby zestawić główne tezy inauguracyjnego wystąpienia Trumpa podczas zaprzysiężenia w Białym Domu 20 stycznia 2017 roku z przemówieniem jego republikańskiego przodka, Ronalda Reagana, otrzymalibyśmy wprost dowód, jak polityka w USA zmieniła się przez kilka dekad. Zamiast narracji o wolności osobistej i ograniczaniu wpływu „wielkiego rządu”, nowy prezydent zaserwował koktajl, w którym, przynajmniej teoretycznie, mogliby się odnaleźć bardzo różni wyborcy. Trump położył mocny akcent na wątki wspólnotowe. Wydawał się doceniać zwykłych obywateli, wyraźnie przeciwstawionych wyalienowanym elitom z Waszyngtonu. Wskazywał na rolę państwa w tworzeniu infrastruktury, przemysłu i dobrostanu społecznego. W tym bliższy był niewątpliwie tradycyjnej, protekcjonistycznej lewicy i chadecji zachodnioeuropejskiej z czasów „wielkiego powojennego konsensusu”, trwającego od zakończenia II wojny światowej do wybuchu kryzysu energetycznego w połowie lat siedemdziesiątych XX wieku. Tradycyjnych neokonserwatystów republikańskich mogła rozczarować wyrażona nieco ezopowym językiem rezygnacja z amerykańskiego mesjanizmu demokratycznego i roli „policjanta świata”, choć jednocześnie mogły ich przekonać dyskretnie wątki dotyczące wartości judeochrześcijańskich i ogólnonarodowej solidarności.

Postpolityka ery Trumpa

Te dość górnolotne zapowiedzi inauguracyjne prezydenta według wielu obserwatorów stały w sprzeczności z jego dotychczasową praktyką biznesową, nie kojarzącą się z aktywnością prospołeczną. Mogły jednak sugerować pewną nową jakość. Być może po raz pierwszy doszło wtedy w polityce USA, zawsze mającej przecież swój wymiar klasowy, do tak jednoznacznego zarysowania podziału na „zwykłych ludzi” i „elity”. Pech chciał, że cztery lata temu tą drugą grupę symbolizowała wówczas niezbyt nielubiana przez przeciętnego wyborcę Hillary Clinton, reprezentująca swoistą, dziedziczną biurokrację urzędniczą Partii Demokratycznej. To, że Donald Trump bynajmniej również nie był przedstawicielem klasy robotniczej z wymarłych miast Pasa Rdzy, lecz potomkiem również dziedzicznych elit biznesowych, nie miało już w tej opartej na emocjach opowieści większego znaczenia. Podobnie jak dla najbardziej twardego wyborcy Fideszu na Węgrzech i PiS-u nad Wisłą nie ma znaczenia przypominanie faktu, że ich polityczni mentorzy bynajmniej nie byli przymierającymi głodem „żołnierzami wyklętymi” za czasów rządów poprzednich ekip, ale doskonale odnajdowali się w systemie, który tak zajadle później krytykowali.

Czy rzeczywiście Donald Trump dokonał w Ameryce pewnego rodzaju autokorekty systemu, na co wydawał się mieć nadzieję na naszych łamach Filip Memches w&nbsp;miesiąc po zaprzysiężeniu 45 prezydenta USA? Autokorekty – a więc korekty płynącej mimo wszystko z wewnątrz, a nie zewnątrz istniejących struktur? Podobnej do tej, do której niezależnie od wektora politycznego i ideologicznego dążyli jeszcze kilka lat temu Aleksis Cipras, Robert Fico, Viktor Orbán, Andrej Babiš, Emmanuel Macron i Jarosław Kaczyński?

Odpowiedź na tak postawione pytanie wydaje się być negatywna. Pokazuje raczej prawdę, że w obiektywie ponowoczesnej postpolityki – bowiem sądzić można, iż postpolityka nie skończyła się nagle na Zachodzie w 2015 lub 2016 roku, ale dzisiaj przyjęła formę populistyczną – stosunkowo łatwo jest dostrzec przeciętnego, zwykłego wyborcę. W szczególności, jeżeli to dostrzeżenie następuje za pomocą narzędzi komunikacji PR-owej. Łatwo jest również wdrożyć szeroko zakrojone programy społeczne i transfery socjalne, realnie zaniedbane w czasach dominacji mainstreamowej „polityki środka”, obowiązującej na Zachodzie w latach dziewięćdziesiątych i pierwszej dekadzie XXI wieku. Łatwo wprowadzić do dużych sektorów gospodarki. Dużo trudniej jednak zmierzyć się z globalnymi tendencjami.

Zjawisk, z którymi ponowoczesna postpolityka populistyczna nie może sobie poradzić, jest co najmniej kilka. Chociażby zapaść demograficzna, skutkująca zmniejszaniem się całej populacji, i, jak dzieje się to w USA, postępującą zmianą struktury etnicznej kraju. Dużo trudniej stawić jest czoło długofalowym skutkom zmian kulturowych i cywilizacyjnych, przebiegającym niezależnie od narracji i płomiennych orędzi polityków. Znaleźć pośrednią chociażby odpowiedź socjoekonomiczną na wzrastający poziom samotności i atomizacji, rozpad rodzin i relacji międzyludzkich, których nie zastąpią przecież bańki w mediach społecznościowych i wspólnota identycznych nakładek na zdjęcia profilowe na Facebooku z hasłem „Make America Great Again”. Postpolityka ponowoczesna nie daje wielu satysfakcjonujących odpowiedzi na problem postępującej degradacji środowiska naturalnego i katastrofy klimatycznej. W końcu – co może najważniejsze – najwyraźniej nie potrafi zmierzyć się z tak nieprzewidywalnym wyzwaniem jak globalna pandemia. A ojczyzna nowożytnej demokracji jest jedną z jej największych ofiar.

Te właśnie czynniki, a nie umiejętność polaryzacji i podgrzewania „wojen kulturowych” wydają się dzisiaj zasadniczym testem dla polityków. Nie każdy taki test zdaje i wydaje się, że 45 prezydent USA nie był w stanie zmierzyć się skutecznie z nawet częścią pytań egzaminacyjnych.

Co zostało z obietnic?

Polityka Trumpa, wbrew założeniom z mowy inauguracyjnej zimą 2017 roku, nie okazała się szczególnie solidarystyczna, ani też nie przybrała formy występującej w krajach europejskich, opartej na ambitnych transferach socjalnych. Administracja prezydenta nie postawiła tym bardziej na próbę zmiany sytuacji socjalnej zwykłych obywateli na poziomie federalnym w dość oczywistych świadczeniach w rodzaju zasiłków, urlopów (także macierzyńskich) oraz kwestii związanych z publicznymi ubezpieczeniami. Mimo zapowiedzi dostrzeżenia „zwykłych ludzi” w miejsce elity ze Wschodniego Wybrzeża, administracja 45 prezydenta nie podejmowała działań prowadzących do korekty wciąż elitarnego modelu społecznego, gdzie reprodukcja bogactwa i prestiżu dokonuje się wciąż w zamkniętym kręgu, a opowieści o self-made men należą raczej do baśni przypominanych z przymrużeniem oka.

Trump istotnie dostrzegł tych, o których przez lata mityczny i symboliczny „Waszyngton” zapominał, ale czy rzeczywiście, posługując się nieco patetycznym językiem, przywrócił im godność, sprawczość i podmiotowość? Raczej niczym zdolny prestidigitator zaczarował ich swoją opowieścią, dał poczucie wyimaginowanej wspólnoty „prawdziwych Amerykanów”. Realnie – nie był jednak w stanie lub nie chciał dać czegoś bardziej wymiernego. Już w pierwszych dniach urzędowania rozpoczęły się próby rozmontowania wielu rozwiązań związanych z powszechnym ubezpieczeniem Affordable Care Act, wprowadzonym za czasów poprzedniej administracji. Trudno oprzeć się wrażeniu, także w wyniku ostatnich przed wyborami nominacji do Sądu Najwyższego, że Trump dąży do zupełnego zlikwidowania tego problemu.

W zasadzie jedyną grupą, która w kadencji prezydenta otrzymała znaczące dopłaty, są rolnicy prowadzący wielkoobszarowe uprawy i potentaci w produkcji żywności. Wielu obserwatorów wskazuje jednak, że negatywne warunki pogodowe, szczególnie w 2019 roku, znacznie osłabiły realne skutki tego rodzaju pomocy, szczególnie dla wielkich plantatorów popularnej w USA uprawy kukurydzy. Wielu z nich doświadczyło wręcz bankructw. Niezdolność prezydenta do konsensusu politycznego z większością demokratów w Izbie Reprezentantów dotyczy nie tylko tak istotnej dzisiaj kwestii jak pakiety ustaw finansowych związane z walką z COVID-19 (Trump zerwał negocjacje na ten temat na niecałe kilka tygodni przed wyborami). Skutkowała także niemal roczną zwłoką w ratyfikacji przez Kongres nowego porozumienia zastępującego dawną NAFTA. Miało ono doprowadzić do stworzenia nowych miejsc pracy w zapóźnionych względem Europy obszarów nad Missisipi.

Prezydent obejmując władzę trafił na hossę koniunktury. Stany Zjednoczone w końcówce rządów Obamy miały swoje liczne problemy oraz obszary wykluczenia, ale też nie były już przysłowiową „Ameryką w ruinie”. Pensje najniżej opłacanych pracowników w latach 2016-20 co prawda dalej rosły, ale wzrost ten rozpoczął się już za czasów Obamy i trudno stwierdzić, że jest osobistą zasługą Trumpa. Warto przy tym pamiętać, iż wzrost płac dotyczy w głównej mierze tylko pracowników etatowych. Według źródeł Rezerwy Federalnej, średnie wynagrodzenie tygodniowe wynosi 360 USD. Z drugiej strony, najgorsze od 1945 roku spadki PKB w wyniku kryzysu pandemicznego prowadzą do fali zwolnień, której ofiarą padają zazwyczaj najsłabiej zarabiający. Ta sytuacja może zniweczyć trend niskiego bezrobocia, które przed pandemią rzeczywiście znajdowało się na najniższym w historii poziomie 3,5 proc.

Wojna handlowa z Chinami, którą rozpoczął Trump, a która w zamyśle miała doprowadzić do zwiększenia miejsc pracy w amerykańskim przemyśle, jak do tej pory nie przynosi wymiernych rezultatów. Żadna duża firma nie zdecydowała się na przeniesienie produkcji z Chin do Stanów. Mogło się wydawać, że polityka celna administracji 45 prezydenta na początku prowadzona była według klasycznych, wręcz keynesowskich reguł protekcjonizmu. Wcale jednak nie ułatwiły one życia amerykańskim przedsiębiorcom. Ceny komponentów importowanych wzrosły, co widać na przykładzie wzrostu ceł na stal, które automatycznie spowodowały wzrost kosztów produkcji.

Trumpowi udało się co prawda przeprowadzić reformę podatkową. Obniżył poziom danin dla firm, niemniej przedsiębiorstwa w USA borykają się ze znanym w całym świecie zachodnim problemem niskiego poziomu inwestycji, na który wpływa niepewność związana z pandemią i możliwymi lockdownami. Na sektor przedsiębiorstw produkcyjnych, które zatrudniają w dużej mierze imigrantów, jak chociażby zakłady przemysłu spożywczego i przetwórczego, antyimigrancka retoryka i posunięcia prezydenta działają raczej jak płachta na byka.

Nieumiejętna reakcja

Możliwe, że ocena polityki wewnętrznej administracji Trumpa mogłaby być bardziej wyważona. Gdyby nie nagłe doświadczenie pandemii, do którego Trump podchodzi w bardzo osobliwy sposób. Gdyby nie kataklizmy pogodowe z 2019 roku. Gdyby nie protesty pod hasłem Black Lives Matter, wskazujące na nierozwiązane od dekad problemy z dyskryminacją ludności afroamerykańskiej (w której oczywiście mają udział również kolejne administracje demokratów). Być może też – gdyby nie przemiany świadomości masowej młodego pokolenia, spowodowane kolejną rewolucją obyczajową wprowadzoną przez ruch #metoo, którego założenia pośrednio uderzają również w bujny życiorys prywatny prezydenta. W końcu, gdyby nie coraz bardziej widoczna zmiany struktury społeczeństwa amerykańskiego, gdzie Amerykanów wywodzących się z korzeni białych, anglosaskich protestantów jest coraz mniej.

We wszystkich tych sektorach Trump pokazał, że poza chaotyczną polityką informacyjną na Twitterze i wypowiedziami, które w niebezpieczny sposób przesuwają normy kultury politycznej USA istniejące od wielu dekad, ma niewiele do zaproponowania. Można domniemywać, że urodzeni populiści próbowaliby zdyskontować tego typu przemiany i bunty społeczne, wskazując na potrzebę zmian w świadomości i aktywnej polityki społecznej, zgodnej przecież z generalnymi zapowiedziami z początku kadencji. Tu jednak lider największego mocarstwa zachował się w sposób wyjątkowo regresywny. Nie szukał prób wyjścia, tylko grał na nutach eskalacji konfliktu. Najwyraźniej nie rozumiejąc, iż potężne zmiany kulturowo-cywilizacyjne nie zostaną zatrzymane przez plemienną retorykę i budowanie sztucznej, wirtualnej wspólnoty spod znaku czerwonej czapki-bejsbolówki.

Przebiegający równolegle z powyższymi zjawiskami rozwój mediów społecznościowych, a wraz z nimi zjawisk denializmu medycznego, fundamentalistycznego sekciarstwa w postaci ruchów typu QAnon, wciąż relatywnie dużej popularności w społeczeństwie amerykańskim poglądów rasistowskich i supremacyjnych są zjawiskami, z którym Trump jako lider największego państwa demokratycznego na świecie także najwyraźniej nie jest w stanie sobie w sposób jednoznaczny poradzić. Licząc, że środowiska te są rezerwami jego elektoratu, nie potrafi podjąć działań, które cechują liderów charakteryzujących się realną sprawczością.

Dolewające oliwę do ognia impulsywne i zmienne reakcje Trumpa są w takich sytuacjach bliższe są raczej politykom krajów charakteryzowanych przez współczesną politologię jako „państwa upadłe” niż liderowi mocarstwa nadającego ton społeczności międzynarodowej. Społeczności, wobec której Trump zresztą coraz bardziej się izoluje. Tracąc znaczący kapitał Ameryki, jakim jest promocja demokracji i praw człowieka na arenie międzynarodowej (z pewnością, nie zawsze prowadzonej umiejętnie przez poprzednie ekipy w Białym Domu), prezydentura Trumpa budowała w kraju społeczeństwo spolaryzowanego konfliktu, działające w warunkach „zimnej wojny domowej” i uzależnione od wirtualnych kaprysów swojego przywódcy stale dostarczanych publiczności.

Donald Trump nie uczynił przez ostatnie lata Stanów Zjednoczonych ponownie wielkimi. Przeciwnie: podobnie do innych populistów, podmył i osłabił fundamenty republikańskiej demokracji, które przez niemal dwa stulecia realnie czyniły Amerykę wielką. W skomplikowanym pejzażu współczesnej Ameryki 45 prezydent USA nie miał jednak aż takiego potencjału, aby kulturę polityczną swojego kraju złożyć całkowicie do grobu i na jej miejscu wygenerować całkowicie nowy system.

Śpiesz się powoli, czyli w pogoni za szczepionką na koronawirusa

dr Małgorzata Maksymowicz

doktor nauk biologicznych. Zajmuje się biologią molekularną i komórkową, specjalizując się w transporcie i sygnalizacji komórkowej. Absolwentka Międzynarodowego Instytutu Biologii Molekularnej i Komórkowej w Warszawie oraz Instytutu Biologii Doświadczalnej Uniwersytetu Warszawskiego.

Stanisław Maksymowicz

Stały współpracownik „Nowej Konfederacji”, ekspert ds. socjologii medycyny

Razem z informacjami o sukcesach kandydatów na szczepionki przeciw SARS-CoV-2, pojawiają się też obawy o bezpieczeństwo specyfiku. Obok problemów natury medycznej pozostają też nie mniej istotne związane z logistyką i spadającym zaufaniem obywateli do działań władz

Obecnie trwają badania nad około 180 szczepionkami przeciwko wirusowi SARS-CoV-2, który wywołuje chorobę COVID-19. Dzięki dużemu podobieństwu między tym wirusem a dwoma innymi groźnymi typami koronawirusów (SARS-CoV związany z chorobą SARS w 2002 i odkryty w 2016 MERS-CoV), naukowcy mogli przyspieszyć badania nad szczepionką, wykorzystując wiedzę na temat dwóch poprzednich wirusów.

Pozostają jednak nadal ważne pytania o bezpieczeństwo i skuteczność. Szczególnie w perspektywie długofalowej. Najważniejsze obawy dotyczą oczywiście szalonego tempa i procesu testowania nowego specyfiku. Jest on niewątpliwie bardzo krótki. Krótszy niż proces testowania jakiegokolwiek leku, gdy wymaga się kilku lat badań klinicznych, by uzyskać oficjalną aprobatę. Wśród dowodów wpływu krótkiego czasu na testy jest przykład jednej ze szczepionek. Jak przyznali jej twórcy, powodem wyboru skutecznego schematu dawkowania był „szczęśliwy traf”. Po prostu ktoś błędnie podał części pacjentów za małą pierwszą dawkę specyfiku, donosi Reuters. I „przypadkowo” pół pierwszej dawki okazało się mieć pozytywny wpływ na skuteczność, w porównaniu do mniej skutecznych dwóch pełnych dawek. Aktualna sytuacja jest oczywiście wyjątkowa, ale nie powinna oznaczać rezygnacji z dbałości o bezpieczeństwo miliardów (!) ludzi na całym świecie.

Dlaczego wynalezienie szczepionki jest tak ważne?

Nasz organizm chroniony jest przed wirusami przez układ odpornościowy. W tym celu wykorzystuje dwie linie obrony. Pierwszą z nich jest tzw. odporność nieswoista, polegająca na powstrzymaniu czynników chorobotwórczych przed wniknięciem do organizmu – poprzez naturalne bariery ochronne (np. skórę) oraz „zjadanie” patogenów przez tzw. komórki żerne. Taki rodzaj odporności jest w stanie zatrzymać większość atakujących nas bakterii czy wirusów.

Jednak zdarza się, że patogenów jest naprawdę dużo lub posiadają one specjalne mechanizmy obronne, dzięki którym mimo wszystko przenikają do naszego organizmu. Wtedy do akcji wkracza odporność swoista, bardziej specyficzna strategia obronna, której organizm musi się oddzielnie „nauczyć” dla każdego patogenu. Przykładowo, kiedy wirus zostaje „zjedzony” przez komórkę żerną, ta trawi go, a następnie prezentuje cząstki strawionego wirusa na swojej powierzchni. To powoduje przyłączenie się innych komórek odpornościowych: limfocytów T. Podstawową ich funkcją jest rozpoznanie cząsteczki wirusa jako „obcej” (inaczej antygen). Następnie limfocyty T niszczą komórki posiadające na swojej powierzchni antygen wirusa. Z drugiej strony limfocyty T pełnią dodatkową rolę: „pokazują” zapamiętany wcześniej antygen innym komórkom, limfocytom B. Te w odpowiedzi zaczynają produkować przeciwciała, czyli białka odpornościowe działające przeciwko wirusowi. Ta skomplikowana kaskada prowadzi do długotrwałej odporności na wirusa, czasem trwającej nawet całe życie.

W przypadku wirusa SARS-CoV-2 wiadomo, że powoduje on zahamowanie odporności nieswoistej. W pierwszej fazie infekcji może się on więc swobodnie namnażać, unikając komórek żernych i&nbsp;wytworzenia przeciwciał. Co ciekawe, między innymi dlatego pierwsze objawy zarażenia tym wirusem można zaobserwować po dłuższym czasie (średnio 2-12 dni, dla porównania w przypadku wirusa grypy to 1-4 dni). Zaburzona reakcja odpornościowa może również wpływać na zły stan pacjentów z ciężkim przebiegiem choroby COVID-19 .

Szczepionka jak nośnik USB

Jednym z głównych zagrożeń w przebiegu choroby COVID-19 jest opóźniona reakcja układu odpornościowego. Dlatego właśnie, aby zawczasu przygotować organizm do obrony przed wirusem, stosuje się szczepienia ochronne. Wykorzystują one naturalne mechanizmy obrony swoistej, za pomocą odpowiednio: 1) nieaktywnych wirusów; 2) białek wirusa; 3) DNA; 3) mRNA (ang. messenger rybonucleic acidmessenger rybonucleic acid).

W tej chwili największą popularność zdobyły szczepionki mRNA (Pfizer, Moderna itp.), stosunkowo łatwe i szybkie w produkcji, zwłaszcza w porównaniu z klasycznymi szczepionkami inaktywowanymi. Do ich wytworzenia nie wykorzystuje się bowiem zwierząt ani komórek, tylko standardowe reakcje chemiczne w laboratorium. Podanie tak powstałych cząsteczek mRNA do komórek umożliwia produkcję białka charakterystycznych kolców wirusa, które w warunkach infekcji wirusem służą do przyłączania się do atakowanej komórki, co umożliwia transport materiału genetycznego patogenu do jej wnętrza.

Co istotne, podane w szczepionce cząsteczki mRNA nie są w stanie wbudować się na stałe do genomu komórki, tak więc nie ma mowy o modyfikacji genetycznej (GMO). „To jest bardziej jak nośnik USB (mRNA), który jest wkładany do komputera (twojego ciała). Nie ma to wpływu na układy komputera, ale uruchamia określony program” – tłumaczy Tal Brosh, szef oddziału chorób zakaźnych w szpitalu Samson Assuta Ashdod w Izraelu. Nie dochodzi również do produkcji samego wirusa, ponieważ powstałe białko jest trawione przez komórkę, by zostać zaprezentowane na jej powierzchni. To w rezultacie prowadzi do rozpoczęcia produkcji przeciwciał, które będą chronić przed atakiem prawdziwego wirusa. Zasadniczo, szczepionki mRNA są obecnie uważane za bezpieczniejsze niż pozostałe typy szczepionek.

Wady wiodących szczepionek

Oczywiście jak każdy wynalazek, szczepionki RNA mają również wady. Jednym z głównych problemów jest to, że cząsteczki mRNA są bardzo wrażliwe na zmiany temperatury. Z tego powodu wymagają przechowywania w bardzo niskich temperaturach (−70°C, jak w szczepionce firm Pfizer/BioNTech). Możliwe jest również zastosowania odpowiedniego nośnika informacji genetycznej (np. nieaktywnych adenowirusów, jak w szczepionce firmy Astra-Zeneca oraz w rosyjskiej szczepionce Sputnik V).

Zastosowanie adenowirusa, czyli wirusa powodującego przeziębienie jako nośnika może budzić zastrzeżenia. Jednak naukowcy podkreślają, że stosuje się specjalnie zmodyfikowane wirusy, które nie wywołują choroby, a jedynie transportują mRNA, dlatego mają być one zupełnie bezpieczne.

Wyzwanie dla logistyki

Niska temperatura przechowywania szczepionki to jednak bardzo poważne wyzwanie logistyczne. Ale kluczowe dla sukcesu szczepienia. Stan przygotowania polskiego systemu ochrony zdrowia do tego procesu budzi jednak poważne wątpliwości. Niestety, wielokrotnie zdarzało się też, że nawet w przypadku mniej wymagających leków, dochodziło do niebezpiecznego przerwania tzw. łańcuchów chłodniczych.

Drugi problem to nieznana trwałość efektu immunologicznego. Eksperci zwracają uwagę na brak wiedzy o tym jak długotrwała będzie odporność wywołana szczepionką, czy będzie ona chronić również osoby starsze i z osłabioną odpornością oraz czy uzyskana odporność spowoduje ograniczenie rozprzestrzeniania się wirusa, czy jedynie ograniczy rozwój choroby u zaszczepionej osoby.

Niestety z powodu krótkiego czasu badań klinicznych w trzeciej fazie, odpowiedzi na te pytania uzyskamy prawdopodobnie w najbliższych miesiącach, a nawet latach. Warto jednak podkreślić, że badania nad tymi szczepionkami powinny trwać nawet po wprowadzeniu ich na rynek, dzięki czemu możemy liczyć na ich stałe ulepszanie. Tak zapewniają twórcy szczepionki firmy Moderna. A w międzyczasie możemy się spodziewać kolejnych szczepionek, być może wykorzystujących inne antygeny.

100 dni mydlenia oczu

Przedstawione powyżej problemy powinny być wzięte pod uwagę przy wprowadzaniu powszechnych szczepień. Nie ma oczywiście wątpliwości, że szczepienia to nasza najważniejsza broń przeciwko zarazie. Ratowały nas już wielokrotnie i także teraz pokładamy w nich wielkie nadzieje. Wątpliwości budzi jednak sposób, w jaki dążenie do stworzenia tego specyfiku przerodziło się w geopolityczny wyścig o pierwszeństwo. Stąd podana milionom, a może miliardom ludzi szczepionka musi być zupełnie wolna od jakichkolwiek podejrzeń o niechlujność w testowaniu lub niestabilności w odpowiedzi immunologicznej. Jest bowiem narzędziem medycyny, nie polityki. Jeśli zawiedzie, wprowadzi chaos do nadwątlonej już dziś powszechnej profilaktyki.

W świetle naukowych rozważań, nawet genetyczne szczepionki, które nigdy nie były stosowane na szeroką skalę, wydają się sukcesem. Ich profil bezpieczeństwa również z punktu widzenia analizy biologicznej wydaje się bardzo dobry.

Jednak należy też nieco ostudzić PR-owy aplauz, z jakim rządy całego świata wykorzystały medyczny specyfik do zarządzania swoimi obywatelami. Jeśli szczepienia mają faktycznie odciążyć systemy medyczne, muszą być powszechne. Licząc samą Europę i USA, mamy setki milionów ludzi, którzy muszą otrzymać co najmniej 2 dawki szczepionki, by miała ona sens immunologiczny. Zapewnienia jednej z firm, że do końca 2021 roku wytworzy 1,3 mld dawek szczepionki, dotyczą zatem ok. 600 mln ludzi. Dużo? To zdecydowanie mniej niż wynosi ludność USA i Unii Europejskiej (ok. 770 mln). Do tego szczepienie odbywać się będzie partiami przez cały przyszły rok, nie od razu na wiosnę, jak sugerują oficjalne przekazy. Oczywiście są też inne firmy, więc tych szczepionek może być znacznie więcej. Będą jednak miały różny profil skuteczności, różne reżimy podawania i różną dostępność. Oraz oczywiście cenę, bo możliwe dochody firm wytwarzających specyfik są niewyobrażalne i o nie też toczy się ten wyścig. Paradoksalnie popyt na koronawirusowe remedium jest tak wielki, że nawet słabe pod względem skuteczności szczepionki znajdą nabywcę. Byle były bezpieczne.

Należy więc podkreślić, że „100 dni odpowiedzialności” promowane przez polski rząd, po których ma nastąpić koniec epidemii dzięki powszechnemu szczepieniu, obejmie tak naprawdę wąskie grupy obywateli – seniorów, personel medyczny i służby mundurowe. Pozostali obywatele poczekają na szczepienia najpewniej jeszcze kolejne kilkaset dni.

W tym świetle polityczne rozgrywanie szczepień tylko podkopuje zaufanie do władzy. I dolewa paliwa coraz powszechniejszym ruchom antyszczepionkowym. Sytuacja może więc wymknąć się spod kontroli. Już teraz, przy malejącym zaufaniu do władz, trudno jest wyegzekwować restrykcje. Coraz częściej chorzy na COVID-19 ukrywają swoją chorobę, bojąc się nieprzejrzystych i niesprawnych mechanizmów kwarantanny i leczenia. Czy w tej sytuacji rządowi uda się przekonać miliony Polaków do zaszczepienia się pośpiesznie przygotowanym specyfikiem?

Rewolucja demokratyczna będzie umiarkowanie konserwatywna

Ludwik Dorn

Były marszałek Sejmu, wicepremier, wiceprezes PiS

Prawo i Sprawiedliwość utraciło efektywnościową legitymację polityczną. W takiej sytuacji naturalne staje się powszechne żądanie przedterminowych wyborów, dzięki którym władza odnawia swoje uprawomocnienie, a wspólnota się reintegruje

Znajdujemy się w osobliwym punkcie procesu politycznego, który pozwolę sobie roboczo określić jako odłożoną w czasie potencjalną antypisowską rewolucję demokratyczną. Aby wyjaśnić na wstępie możliwe nieporozumienie precyzuję, że nie chodzi tu o rewolucję połączoną z masywnym użyciem przemocy i całościowym zakwestionowaniem struktury politycznej i społecznej, ale o proces przyspieszonej zmiany władzy, w którym kontestujące władzę działania opozycji parlamentarnej łączą się aktywnością obywatelską, chociażby z masowymi demonstracjami żądającymi zmiany władzy. Wymiar rewolucyjny polega tu na tym, że zrutynizowany element demokratyczny (wybory parlamentarne) bardziej sankcjonuje proces zmiany władzy niż jest jego realną przyczyną. W sytuacji, w której powstaje silny obóz antyrządowy i jego podstawowym postulatem są przedterminowe wybory, choć rząd ma większość w parlamencie, to jeśli obóz władzy przystaje na to żądanie (w wyniku połączenia działań mniejszościowej opozycji w parlamencie i masowych demonstracji), w tym samym momencie traci władzę, a wynik wyborów tylko nadaje tej zmianie polor demokratyczny.

Specyfika obecnego etapu polega na tym, że pojawiły się przesłanki rewolucji demokratycznej, ale mogą one zostać politycznie skonsumowane dopiero po zakończeniu pandemii albo też po jej wejściu w łagodną fazę; podczas zarazy nie obala się rządów.

Przesłanka rewolucyjna

Na czym polegają te przesłanki odłożonej rewolucji? Otóż przed wyborami w 2015 roku i tuż po zdobyciu władzy PiS skonstruował swój pakiet dla Polaków, który zawierał trzy pozycje. Pierwszą była polityczna redystrybucja szacunku społecznego (partia „zwykłych Polaków” przeciwko partii „elit” – tu głównie chodziło o PO – które zwykłym Polakiem pogardzają). Drugą – redystrybucja dóbr materialnych, w postaci najpierw 500+, a później rozszerzających się transferów socjalnych, na rzecz tych, którzy podział zysków z transformacji i członkostwa w Unii Europejskiej uznawali za niesprawiedliwy i dla siebie krzywdzący (pozytywna reakcja na żądanie dickensowskiego Olivera Twista: „chcę trochę więcej owsianki”). Trzecią zaś było ustanowienie swojego politycznego monopolu na obronę wspólnoty przed zagrożeniami (to że były one wyimaginowane nie ma najmniejszego znaczenia): najpierw tym zagrożeniem byli uchodźcy muzułmańscy, później „gender”, a na końcu LGBT. Istotne było to, że właściwie nikt po stronie opozycyjnej nie przedstawiał alternatywnej wobec pisowskiej wizji wspólnoty, wizji zagrożeń wobec niej i szans, które przed nią stoją, przemawiającej do wielkich grup społecznych.

Otóż bieg wydarzeń i aktywność obozu władzy wykreśliły z tego pakietu dwie pozycje: po pierwsze: więcej owsianki, bo w związku z pandemią wszyscy wiedzą, że owsianki nie będzie więcej, ale mniej. To, samo w sobie, nie musiało podważać politycznej pozycji PiS; ogromna większość Polaków to ludzie rozsądni, którzy zdają sobie sprawę, że w pandemicznej i popandemicznej rzeczywistości gospodarczej na więcej owsianki nie ma co liczyć, a nawet można się spodziewać, że będzie jej mniej. Jednakże połączenie ubytku w owsiance z świadomym i cynicznym wystawieniem wspólnoty na szwank tworzy razem przesłankę rewolucyjną. To cyniczne i świadome wystawianie przez rządzących wspólnoty na szwank dotyczy zarówno obrony przed pandemią, jak i głębokiego konfliktu wokół aborcji.

Wyszły z was cienkie bolki

Trzeba zauważyć, że zagrożenie pandemią ma silny wymiar wspólnotowy. Zagrożeni jesteśmy – pośrednio lub bezpośrednio – my wszyscy jako wspólnota, a nie tylko my wszyscy jako zbiór jednostek. Zagrożona wspólnota jednoczy się wokół rządzących i to fenomen wiosny tego roku. Z ekranów telewizorów patrzył na wspólnotę minister Szumowski, który miał podkrążone oczy, więc wspólnota była przekonana, że on się nią przejmuje i o nią troszczy. Reakcja zwrotna była oczywista: skoro obóz władzy się nami przejmuje i o nas troszczy, to my się wokół niego jednoczymy. To przekonanie zostało nadwątlone szaleńczą szarżą Jarosława Kaczyńskiego na wybory prezydenckie w maju, ale nie zniknęło. W czerwcu i lipcu pandemiczny uścisk zelżał, premier Morawiecki ogłosił, że koronawirus leży na łopatkach, na naszej uliczce zaświeciło słoneczko i pozostaje nam ruszyć do przodu pod przewodem dobrej zmiany. To między innymi przyczyniło się do wygranej Andrzeja Dudy, ale weryfikację przyniósł przełom października i września – i była ona dla rządu i PiS zabójcza.

Powtarzam, Polacy to w ogromnej większości ludzie rozsądni, i zrozumieliby, że rząd popełnia błędy, gdyby je sprawnie korygował i wiarygodnie się komunikował z obywatelami. Ale w październiku przerażona publiczność mogła oglądać danse macabre, w którym rząd miotał się chaotycznie, kłamał, zaprzeczał samemu sobie, raz straszył, raz uspokajał, ale stale twierdził, że nie ma sobie nic do zarzucenia, ma sytuację pod kontrolą, a kiedy sytuacja wymyka się spod kontroli, to nie jego wina. Rozpowszechnia się i pogłębia ocena sytuacji, że mamy do czynienia z koktajlem niekompetencji, nieodpowiedzialności i skrajnego politycznego cynizmu, a władza skupiona jest nie na ludziach i wspólnocie, ale obronie własnych interesów politycznych. Można tę ocenę sformułować w języku plebejskim: jak broniliście Polski przed uchodźcami, genderem i LGBT to byliście szuru-buru i figo-fago; jak przyszło do realnego zagrożenia, to wylazły z was cienkie bolki.

Zburzenie konstrukcji konstytucyjnej

Na tę miażdżącą weryfikację nałożył się niszczący dla wspólnoty konflikt o wyrok quasi-Trybunału Konstytucyjnego w sprawie aborcji. Przyczynami konfliktu są: czas podjęcia decyzji, wybrana metoda i treść decyzji. Nikt nie ma wątpliwości, że nie był to wyrok niezawisłego Trybunału Konstytucyjnego, ale decyzja polityczna podjęta przez prezesa PiS. Dla wspólnoty czas był najgorszy z możliwych: nie podejmuje się decyzji obarczonych pewnością masywnego konfliktu w czasach kryzysowych: grożącej wojny, powodzi, trzęsienia ziemi i pandemii. Po drugie skrajny sprzeciw musiała budzić metoda: posłużenie się quasi-Trybunałem, a nie uchwaleniem ustawy. Krytyka PiS pod adresem TK z końca 2015 i 2016 podnosiła, że Trybunał zdegenerował się do „trzeciej izby parlamentu” i niewielkie grono pozbawione demokratycznego mandatu blokuje i wypacza całkowicie woluntarystycznie wolę suwerena. W październiku 2020 sytuacja odwróciła się o 180 stopni. To przekształcony w przybudówkę PiS quasi-TK zlikwidował kompromis aborcyjny obrosły w 27 letnie trwanie i cieszący się akceptacją olbrzymiej większości Polaków.

Po trzecie, skrajnie negatywne reakcje większości społeczeństwa musiała wzbudzić treść tej decyzji. W „kompromisie aborcyjnym” chodzi o aborcję i jest to kwestia niesłychanie ważna sama przez się, ale istotne jest też to, iż jest on częścią większej całości; w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku z dużymi bólami, w wyniku konfliktów i starć ukształtowały się relacje państwo-Kościół, religia-polityka, prawo stanowione-prawo Boże; kompromis aborcyjny był ważną, może kluczową, częścią tej konstrukcji, która aż do wygrania wyborów przez PiS nie budziła znaczących oporów. W tym sensie kompromis aborcyjny, choć formalnie nie miał rangi normy konstytucyjnej, był istotnym elementem konstytucji realnej. Po zdobyciu władzy przez PiS życzliwe co do zasady relacje państwa z Kościołem katolickim zdegenerowały się w lepką komitywę między partią rządzącą a klerem. Likwidacja kompromisu aborcyjnego oznacza wypowiedzenie przez PiS umowy konstytucyjnej w o wiele szerszym zakresie i o wiele głębiej niż w przypadku zawłaszczenia Trybunału Konstytucyjnego. Można powiedzieć, że nie tylko kobietom ograniczono prawo wyboru; w sytuacji dramatycznej zburzono realną konstrukcję konstytucyjną, która w niesłychanie ważnym dla wspólnoty zakresie organizowała wspólny świat.

Niezdolność do obrony wspólnoty przed zagrożeniem epidemicznym i cyniczne wywołanie w niej głębokiego konfliktu, co spowodowało bezprecedensową falę protestów, ma głębokie i długotrwałe konsekwencje polityczne. Zasadniczo osłabła albo została niemal zlikwidowana legitymacja efektywnościowa PiS i jego rządu. Pierwotnie politolodzy mówili o legitymacji władzy mając na myśli źródło jej pochodzenia i powołania; w demokracjach władze legitymizują wolne, uczciwe i demokratyczne wybory (input legitimacy). Ale istotna jest też legitymacja efektywnościowa (output legitimacy): władza legitymizuje się także przez prowadzone przez siebie polityki; jeśli nie wykazuje się minimalną sprawnością i skutecznością polityk, które powinny zaspokajać potrzeby wspólnoty, to legitymację tę traci. To jest właśnie przypadek PiS i jego rządu, przy czym wydaje się, że proces utraty tej legitymacji zaszedł tak daleko, że osłabiona została też legitymacja demokratyczna. Jeżeli demokratycznie wybrana władza naraża wspólnotę na szwank, to jej legitymacja demokratyczna, która powinna mieć żywą treść i łączyć się z energią i siłą, zostaje zredukowana do wyschniętego zewłoku formalnie poprawnej legalności zdobycia władzy na drodze wyborów. Nikt nie kwestionuje tego, że PiS wygrał zgodnie z przepisami konstytucji i ustaw wybory i zgodnie z nimi utworzył swój rząd. Legitymacja demokratyczna to jednak coś innego, głębszego.

Dwa scenariusze rewolucji demokratycznej

W sytuacji, w której podważenie legitymacji efektywnościowej osłabiło legitymację demokratyczną, naturalne staje się powszechne żądanie przedterminowych wyborów, dzięki którym władza odnawia swoje uprawomocnienie, a wspólnota się reintegruje. Nie ulega dla mnie wątpliwości, że potężny nacisk na przedterminowe wybory pojawi się po zelżeniu pandemicznego uścisku. Można będzie wtedy oczekiwać dwóch scenariuszy rozwoju sytuacji politycznej.

W scenariuszu pierwszym pojawia się powszechne żądanie przedterminowych wyborów. Przygaszone dziś przez rozwój pandemii manifestacje przeciw wyrokowi TK odżywają, być może z dużo większą siłą, przy czym, tak jak i teraz, będą one wewnętrznie niespójne, łącząc w jeden nurt dwa odmienne postulaty: daleko idącej liberalizacji prawa aborcyjnego i wprowadzenia wrogiego, odwołującego się do idei „świeckości” rozdziału państwa od Kościoła, oraz przywrócenia kompromisu aborcyjnego. Mnożą się demonstracje licznych grup społecznych i zawodowych, które podczas walki z pandemią poniosły ciężkie straty materialne, a po pandemii obwiniają za nie rząd i żądają choćby częściowej rekompensaty. Opozycja parlamentarna działając rutynowo składa wnioski o vota nieufności wobec ministrów i premiera, przy czym w przypadku konstruktywnego votum nieufności, którego złożenie bez klubu Koalicji Obywatelskiej jest niemożliwe, kandydatem na premiera zostaje polityk PO, który nie będzie postrzegany jako polityk zdolny wyprowadzić kraj na prostą. W takim scenariuszu narzucającą się obozowi władzy taktyką jest gra na przeczekanie. W sytuacji przedłużającego się chaosu politycznego nawet władza oceniana jako słaba i niesprawna może zacząć być postrzegana jako rozwiązanie lepsze niż chaos bez żadnej władzy lub z perspektywą władzy równie niesprawną jak obecna. To powoduje, że nacisk na przedterminowe wybory słabnie, a rewolucja demokratyczna, jak płód z wadami letalnymi, umiera przed narodzeniem.

W scenariuszu drugim pojawia się czynnik, który politycznie wzmacnia i dynamizuje żądanie przedterminowych wyborów. Jest nim powołanie przez PO, PSL i być może partię Szymona Hołowni alternatywnej ekipy rządowej z kandydatem na premiera i kandydaturami co najmniej kluczowych dla sytuacji popandemicznej ministrów: gospodarki, pracy, polityki społecznej, oświaty, środowiska, sprawiedliwości i polityki zagranicznej, która to ekipa wraz ze swoim zapleczem partyjnym mogłaby w sposób wiarygodny odpowiedzieć na dwie podstawowe potrzeby wspólnoty: wyprowadzenia kraju ze stanu chaosu i wprowadzenia go na ścieżkę stabilizacji i rozwoju oraz przywrócenia kompromisu aborcyjnego i zastąpienia lepkiej komitywy między rządem a klerem chłodnym dystansem.

Żądanie przedterminowych wyborów nie miałoby wtedy wymiaru czysto negatywnego: odebrania władzy awanturnikom i nieudacznikom Dochodziłby do tego wymiar pozytywny: powierzenia władzy ekipie, która niesie nadzieję na legitymizację efektywnościową i wraz zapleczem partyjnym odtworzy nadwerężoną przez zerwanie kompromisu aborcyjnego polityczną jedność wspólnoty.

Jest oczywiste, że taka ekipa nie mogłaby zostać powołana na drodze rutynowych przetargów międzypartyjnych: w zdolność takiego kandydata na premiera i takich kandydatów na ministrów do realizacji dwóch wspomnianych podstawowych zadań nikt w Polsce nie uwierzy. Zaplecze partyjne postulowanej ekipy musiałoby dokonać takiego samoograniczenia, do jakiego była zdolna zdecydowania większość Sejmu pod koniec 1923 roku: powołania rządu bezpartyjnych fachowców Władysława Grabskiego z dwoma zadaniami: reformy walutowej i naprawy Skarbu Państwa. Rząd Grabskiego przetrwał prawie dwa lata i ze swoich zadań się wywiązał.

Opozycja w poszukiwaniu swojego Grabskiego

Czy jest dziś w Polsce kandydat/kandydaci na współczesnego Grabskiego i jego ministrów? Nie podaję nazwisk, lecz sądzę że są, choć nie w nadmiarze. Istotne jest to, że skonstruowanie takiej ekipy niesłychanie uwiarygodniłoby postulat przedterminowych wyborów w kręgach społecznych szerszych niż twarda antypisowska opozycja. A takie uwiarygodnienie dałoby rewolucji demokratycznej potężną siłę.

Jeśli chodzi o partyjne zaplecze takiej polityki, to jest oczywiste, że nie mogłoby ono jednoczyć wszystkich nurtów antypisowskiej opozycji. Wyklucza to zgoda na przywrócenie kompromisu aborcyjnego, z czego wynika, że zarówno Lewica, jak i głośne dziś postaci z kręgu opozycji pozaparlamentarnej w rodzaju pań Lempart i Suchanow musiałyby zostać odsunięte na margines. W serii wyborów 2018-2020 Polska pokazała, że w olbrzymiej większości jest umiarkowanie konserwatywna; sprowokowany przez PiS wybuch konfliktu o aborcję nie sprawia, że dokonała się światopoglądowa rewolucja.

Wybory do francuskiego Zgromadzenia Narodowego w lutym 1871 wygrali monarchiści z miażdżącą przewagą dwóch trzecich deputowanych. Przywódca konserwatywnych republikanów Adolphe Thiers, pogromca Komuny Paryskiej, zaczął wówczas mawiać: „albo republika we Francji będzie zachowawcza, albo nie będzie jej wcale”. Udało mu się; dzięki splotowi czynników, z których część miała charakter strukturalny, a część losowy, w 1875 roku monarchistyczne w większości Zgromadzenie Narodowe uchwaliło konstytucję republikańskiej Francji. Władzę w niej objęli konserwatywni republikanie (zwani republikańskimi oportunistami) i rządzili przez ćwierć wieku. Można sparafrazować powiedzenie Thiersa: albo demokracja liberalna w Polsce będzie umiarkowanie konserwatywna, albo nie będzie jej wcale.

Umiarkowanie konserwatywna opozycja w Polsce ma parę miesięcy czasu na wykonanie podczas szalejącej pandemii najważniejszej dla siebie pracy politycznej: uzgodnienie składu pozapartyjnego gabinetu fachowców. Jeśli pójdzie śladem tego sługi, który zakopał przekazany mu przez pana talent, to usłyszy od polskiej wspólnoty twarde słowa: „sługo zły i gnuśny (…) sługę nieużytecznego wyrzućcie na zewnątrz – w ciemności! Tam będzie płacz i zgrzytanie zębów”. Jeśli rozmnoży powierzony jej przez swego pana talent – polską wspólnotę polityczną, która swoją polityczność na czas pandemii musiała zawiesić i jest przez to czasowo nieobecna – to gdy pan wróci, usłyszy od niego miłe każdemu uchu politycznemu słowa: „Dobrze, sługo dobry i wierny! Byłeś wierny w rzeczach niewielu, nad wieloma cię postawię”.

Zatęsknicie za Michnikiem

Stefan Sękowski

Zastępca Dyrektora „Nowej Konfederacji”, kierownik sekcji Publicystyki

Spór o uchwalenie roku 2021 rokiem kard. Wyszyńskiego pokazuje różnicę między boomerami i dziadersami a rzutkimi przedstawicielami generacji X, Y i Z. Różnicę między uznaniem dziejowego znaczenia mimo różnic a ahistorycznym, antykościelnym zelotyzmem

Sejm ogłosił rok 2021 rokiem kardynała Stefana Wyszyńskiego – informacja ta nie byłaby warta szczególnej uwagi (kto np. pamięta, „czyim” rokiem jest ten nieszczęsny 2020?), gdyby nie to, z jakim sprzeciwem spotkała się ta decyzja. Uchwałę poparły – co nie powinno być zaskoczeniem – kluby Prawa i Sprawiedliwości, Polskiego Stronnictwa Ludowego, Konfederacji, a także większość klubu Koalicji Obywatelskiej (aprobatę w imieniu KO wyraził poseł Wojciech Król); przeciw były (co znów: nie powinno być jakimś wielkim zaskoczeniem) klub Lewica oraz – i tu lekkie zdziwienie – posłowie liberalnego i lewicowego skrzydeł KO, czyli Nowoczesnej, Zielonych oraz m.in. wolnych elektronów takich jak Klaudia Jachira czy Franciszek Sterczewski.

Jeden z argumentów przeciwników tej uchwały można by nawet uznać za przekonujący. „Kard. Wyszyński miał swój rok 2001, a w 2019 r. upamiętnioną rocznicę uwięzienia. Zaprawdę, powiadam wam, skończmy z tymi aktami strzelistymi w sejmie” – mówiła posłanka Lewicy Joanna Senyszyn. Później jednak nastąpiła tyrada przeciwko Kościołowi i księżom i przestroga wobec sejmu, który „w sytuacji, kiedy kilkudziesięciu polskich biskupów jest oskarżonych o ukrywanie przestępstw pedofilskich, a kilku o popełnienie, honorowanie ich nauczyciela, mistrza i duchowego ojca kompromituje i ośmiesza Sejm, który powinien zachować powściągliwość w uchwalaniu jakichkolwiek dokumentów umacniających zdeprawowaną instytucję Kościoła katolickiego i jego urzędników”. Z kolei K. Jachira z KO uczyniła kard. Wyszyńskiego wręcz współodpowiedzialnym za zbrodnie pedofilskie dokonywane przez księży. „Oddając hołd jednemu z księży, nie można zapominać o tym, co robi reszta stanu kapłańskiego” – mówiła posłanka, proponując jednocześnie, by sejm ogłosił przyszły rok rokiem ofiar księży pedofilów.

Jakie zarzuty?

Co prawda głosowanie z pobudek antyklerykalnych nie przeszkodziło Lewicy oraz części KO poprzeć ogłoszeniem przyszłego roku także Rokiem Konstytucji 3 Maja, która ogłaszała „wiarę świętą rzymską katolicką” „religią narodową panującą”, ale zostawmy może na boku tę niekonsekwencję. Lewica przyzwyczaiła nas już do takiego podejścia, a Joanna Senyszyn, wymieniając zawarcie porozumienia z władzami PRL w 1950 jako jedyny jasny punkt w życiorysie Prymasa Tysiąclecia, dała prawicowym krytykom (i twardemu elektoratowi) argument na rzecz twierdzenia, że jej ugrupowanie nadal można nazywać postkomunistycznym. Jednak postawa części KO pokazuje, że mówimy tu nie o zalatującym naftaliną sporze z lat 90-tych XX wieku, a o konflikcie jak najbardziej aktualnym.

Do tej pory nie postawiono żadnego wiarygodnego zarzutu kard. Wyszyńskiego dotyczącego jego rzekomego tuszowania pedofilii. Nie jest wykluczone, że takie zarzuty, a nawet dowody na ich prawdziwość z czasem się pojawią, ale na razie ich nie ma i znowu: należy patrzeć na nie w historycznej perspektywie (np. tego, jaką nieufność takie zarzuty mogły budzić u kard. Wyszyńskiego ze względu na wykorzystywanie ich przez byłych towarzyszy Joanny Senyszyn z PZPR i ich podwładnych z bezpieki w walce z Kościołem). W tym kontekście trudno, by domniemane winy w tym zakresie przeważały nad realnymi zasługami Prymasa Tysiąclecia.

Wyszyński, Michnik, dialog

Polityka nie jest powołaniem duchownego, tak się jednak historia Polski potoczyła, że kard. Wyszyński swoje powołanie musiał realizować także na tej niwie. Nie będę więc pisał o płaszczyźnie znacznie ważniejszej w kontekście jego kapłaństwa, czyli religijnej (zresztą byłoby absurdem, by akurat za nią honorował go Sejm), skupię się na tej doczesnej. Mówiąc pompatycznie, kard. Wyszyński przez kilkadziesiąt lat kierował Kościołem będącym jedyną silną i niezależną instytucją w autorytarnym PRL. Instytucją, która przez lata była azylem dla ludzi myślących inaczej niż pozwalała na to komunistyczna władza (niekoniecznie katolików). Swoją niezłomność wobec systemu okazał podczas trzyletniego uwięzienia (1953-1956). Orędzie biskupów polskich do biskupów niemieckich („udzielamy wybaczenia i prosimy o nie”), które nie zostałoby wydane bez zgody Prymasa Wyszyńskiego, położyło mentalne podwaliny pod pojednanie polsko-niemieckie. W swoich homiliach podkreślał też znaczenie różnych wydarzeń historycznych w dziejach narodu, ale także krytykował np. nastroje antysemickie (kazanie wygłoszone w Wielki Czwartek w 1968 roku).

Wiele przykładów tego typu działań można znaleźć w książce „Kościół, lewica, dialog” Adama Michnika, chętnie przedstawianego przez prawicę jako zaciętego wroga Kościoła i polskości. Jeszcze zatęskni ona za byłym działaczem KOR, a gdy czytam czy słyszę przedstawicieli młodszych pokoleń (w tym mojego) myślę, że już powinna zacząć tęsknić. Przy wszelkich różnicach, jakie dzielą mnie z redaktorem naczelnym „Gazety Wyborczej” potrafię przyznać, że umie on rozdzielić uznanie dla historycznych zasług Kościoła od krytyki jego działań obecnie (tym samym okazując symptomy obiektywizmu w tym zakresie).

Ta sytuacja pokazuje różnice między boomerami i dziadersami a rzutkimi przedstawicielami generacji X, Y i Z. Z korzyścią dla Januszy, Grażyn (i Stefanów) w porównaniu z Sebkami, Dżesikami, Brajanami i Julkami. Gdy Adamy, Anki, Staszki i Janki byli bici (i zabijani) na ulicach Gdańska, Radomia czy Warszawy, kard. Wyszyński wstawiał się za nimi. W „Słowie Episkopatu Polski o bolesnych wydarzeniach” z 1968 roku czytamy, że „stosowanie środków przemocy fizycznej nie prowadzi do prawdziwego rozwiązania napięć pomiędzy ludźmi ani pomiędzy grupami społecznymi. Brutalne użycie siły uwłacza godności ludzkiej – i zamiast służyć utrzymaniu pokoju, rozjątrza tylko bolesne rany. Biskupi polscy zwrócili się w tej sprawie z osobnym memoriałem do rządu naszego państwa”.

W obronie krzywdzonych

Jak pisze Leszek Rysak na łamach „Gościa Niedzielnego”, w styczniu 1971 r. Episkopat wezwał wiernych do modlitwy za ojczyznę, a „przede wszystkim za naszych poległych na Wybrzeżu; za rodziny pogrążone w żałobie, za wdowy i sieroty: o pociechę serc i o chleb dla osieroconych; za tych, którzy uważali za swój obowiązek obywatelski upomnieć się o słuszne prawa ludzi pracy; za tych, co byli sprawcami nieszczęść, aby Bóg im przebaczył i abyśmy także my umieli im przebaczyć”. Kościół wstawiał się także za represjonowanymi za strajki w 1976 roku. Rok później kard. Wyszyński w liście do masona i socjalisty Jana Józefa Lipskiego poparł Komitet Obrony Robotników. „Dziękuję całym sercem za list z Apelem do Społeczeństwa i Władz. (…) Dziś trzeba mocno przypominać obowiązki Władzy, płynące z Kodeksu Pracy. Trzeba też budzić poczucie sumienności i szacunku dla człowieka pracującego. To jest sprawa, którą przypominają ewangelie i List Św. Jakuba Apostoła, oraz Encykliki Społeczne” – pisał.

Trzeba mieć świadomość, że nie chodzi tu tylko o kard. Wyszyńskiego. Swoim sprzeciwem wobec tej uchwały część opozycji wyraża swoje stanowisko wobec całego Kościoła. Można się spierać z antyklerykalnym zelotyzmem współczesnej lewicy i nowych liberałów. Jednak ich coraz bardziej bezpardonowy antykatolicyzm nie wziął się znikąd. Za to winę ponoszą niestety także współcześni polscy hierarchowie, którzy grzejąc się wygodnie w blichtrze m.in. kard. Wyszyńskiego zapomnieli o własnych, współczesnych obowiązkach. Winę za to, że Prymasa Tysiąclecia kojarzy się z grzechami dzisiejszych biskupów, ponoszą w dużej mierze dzisiejsi biskupi. Jeśli nie zmienią swojego podejścia, to cierpieć nie będą tylko pomniki hierarchów sprzed lat (to akurat najmniejszy problem), ale także percepcja całej nauki Kościoła.

Katolicki triumfalizm objawiający się m.in. w takich właśnie uchwałach nie może przesłonić prawdy, że swoją rolę w życiu społecznym Kościół AD 2020 musi spełniać w inny sposób, niż pół wieku temu. I odzyskać swoją wiarygodność, tak żeby jego głos był brany pod uwagę także przez ludzi dalekich od niego.

Wybory o wszystko „Pani Birmy”

Michał Lubina

Stały współpracownik „Nowej Konfederacji”, ekspert ds. współczesnej Birmy i relacji rosyjsko-chińskich, adiunkt w Instytucie Bliskiego i Dalekiego Wschodu UJ.

Aung San Suu Kyi dla swej wizji Birmy poświęciła męża, dzieci, przyjaciół, piętnaście lat wolności i prawie milion obcych muzułmanów. Teraz, by utrzymać władzę, ryzykuje zdrowie całego narodu

8 listopada Birma idzie do kolejnych przełomowych wyborów. Mimo pandemii i wojny domowej. Stawką jest utrzymanie cywilnych rządów Pokojowej Noblistki Aung San Suu Kyi, ongiś „ikony demokracji” i ulubienicy Zachodu, dziś koleżanki Xi Jinpinga. Suu Kyi dla swej wizji Birmy poświęciła męża, dzieci, przyjaciół, piętnaście lat wolności i prawie milion obcych muzułmanów. Teraz, by utrzymać władzę, ryzykuje zdrowie całego narodu.

Dokończenie dzieła ojca

Zacznijmy od ojca. Generał Aung San zaczynał w latach 30-tych jako socjalista, potem był komunistą, następnie faszystą, antyfaszystą, demokratą i miłośnikiem pokoju (i to wszystko w 8 lat). Rozpoczynał II wojnę światową u boku Japonii, walcząc z Brytanią, by następnie porzucić cesarstwo i przyłączyć się do zwycięskich Anglosasów. Miał armię i wiedział jak jej użyć, przez co nie został powieszony jako zbrodniarz wojenny (mordował cywilów), lecz okazał się zwycięskim aliantem. Wymusił na wyczerpanych wojną Brytyjczykach opuszczenie Birmy, zostając ojcem niepodległości. Był to polityk znający właściwy moment: wiedział kiedy walczyć, a kiedy negocjować, posiadł też fundamentalną umiejętność zmiany stron. Ideologie traktował utylitarnie, jako tymczasowe środki służące niezmiennemu celowi: odzyskaniu przez kraj niepodległości. No i miał szczęście: fortuna długo mu sprzyjała. Aż los się odwrócił i generał został zabity (przez swoich). Pozostał legendą, nieobciążoną klęską niepodległej Birmy.

Na jego mit postawiła córka, Aung San Suu Kyi, wracająca do kraju w 1988 r. po latach emigracji. Przyłączając się do masowych protestów przeciw nieudolnym rządom armii, Suu Kyi zaproponowała starą opowieść w nowym wykonaniu. Gdyby jej ojciec nie został zabity, wszystko byłoby pięknie. Birma stałaby się krajem mlekiem i miodem płynącym, tak jak zasługuje (ma potencjał: ongiś „spichlerz Azji”, a do tego ropa, gaz i pół tablicy Mendelejewa w glebach – oraz strategiczne położenie). Teraz córka dokończy dzieło ojca: tak jak on odbił Birmę kolonialistom, tak teraz ona odzyska ją z rąk wojskowych uzurpatorów (w rzeczywistości towarzyszy broni ojca). I ponownie uczyni Birmę wielką.

Choć nie zgadzały się szczegóły, to opowieść chwyciła. Suu Kyi zdobyła rząd dusz, przejęła protesty, zagroziła juncie. Również dlatego, że nie była tylko córką ojca. Miała coś jeszcze: odwagę, charyzmę, determinację i znajomość świata. Nie bała się iść na wprost na celujący do niej pluton żołnierzy (wygrała, nie strzelili), czym zbudowała swoją legendę. Porywała tłumy błyskotliwymi przemówieniami („jak uczy buddyzm, wszystko przemija, nawet wojskowy rząd Birmy”). Zdobyła serca całego narodu, bo nie ugięła się przed ciosem poniżej pasa wojskowych, którzy rozdzielili ją z mężem i nastoletnimi synami, po to by ją złamać. Wytrzymała w oporze 27 lat opozycji, w tym 15 aresztu domowego, tracąc rodzinę i przyjaciół, lecz nigdy poczucia racji. Zafascynowała świat, bo wiedziała, jak z nim rozmawiać. Literacką angielszczyzną objaśniała wygłodniałemu wschodniej mądrości Zachodowi, iż jej walka o dokończenie dzieła ojca to pojedynek o demokrację i prawa człowieka – i to jeszcze o wymiarze duchowym. W efekcie stała się drugim po Dalajlamie najsłynniejszym Azjatą, polityczną celebrytką efemerycznej ery „końca historii”.

Zgniłe kompromisy

A jednak władzy generałom nie odebrała. Gdy ci w 2011 r. zaczęli reformować kraj i dogadywać z Zachodem, zrozumiała, że czas na modyfikację środków. Poszła na układ z wojskowymi, zgadzając się na ich warunki. Uświęcone konstytucją, dającą armii równoważniki i kontrolę nad systemem (25% miejsc w parlamencie, trzy ministerstwa siłowe, wiceprezydenta, autonomię armii i perspektywę legalnego zamachu stanu w razie czego). Spróbowała zmienić armijne państwo od środka. W ryzykanckiej rozgrywce postawiła wszystko na wybory w 2015 r., nie mając żadnej pewności czy wygra (generałowie liczyli głosy). By rządzić, jej partia Narodowa Liga na rzecz Demokracji (NLD) musiała dostać 67% dostępnych miejsc w parlamencie. Zdobyła 79%, potwierdzając, że jest „panią Birmy”, polityczną „matką narodu”.

Po zwycięstwie wyborczym zaczęła pełną azjatyckiej dwuznaczności współpracę z generałami, ongiś jej oprawcami. Pozostawiła ich przywileje, nie dopuściła do rozliczeń, kontynuowała ich modernizację, publicznie mówiła „lubię armię”. A jednocześnie, za kulisami, odcinała ich od wpływów, przejmowała instytucje, przekabacała oligarchów. Wojskowi patrzyli przez palce, nie próbując jej obalić, bo nie przekroczyła niewidzialnych linii. No i broniła ich na świecie.

Między ludobójstwem a starciem cywilizacji

W 2017 r. armia birmańska, mająca długą listę zbrodni na koncie, dokonała masakry spektakularnej nawet jak na swoje standardy. W odpowiedzi na ataki partyzanckie, przeprowadzone po cywilnemu, wygoniła z kraju prawie milion muzułmanów Rohingya. Ta klasyczna czystka etniczna, a zdaniem wielu ludobójstwo, pozostaje „zbrodnią bez kary”, zaś zmaltretowani Rohingya wegetują w obozach dla uchodźców w Bangladeszu mogąc liczyć tylko na moralne wsparcie świata. W Birmie optyka jest wszakże diametralnie inna. Rohingya są tam znienawidzeni za swoje bengalskie pochodzenie i kategorycznie odrzucani jako obcy – muzułmanie, zagrażający buddyjskiemu charakterowi państwa. Zaś fakt, że ich partyzantka uderzyła po cywilnemu przelał czarę goryczy. Po atakach partyzantów w oczach Birmańczyków Rohingya stali się w azjatycką odmianą Al-Kaidy, a lokalny konflikt na pograniczach przemienił się w starcie cywilizacji: buddyzmu z islamem. Dlatego wyrzucenie większości Rohingya z Birmy zyskało pełny poklask społeczny.

Zachód zareagował po swojemu: moralnym potępieniem (realne wsparcie polityczne i materialne dla Rohingya pozostaje nikłe). W kolejnych wyrazach oburzenia skupiono się jednak wcale nie na nieznanych w świecie generałach, lecz na politycznej celebrytce Suu Kyi. Żądano od niej „dania świadectwa” – poparcia Rohingya, odcięcia się od armii (i własnego narodu). Szefowa rządu, w kraju flankowana przez nacjonalistyczne bojówki, inspirowane przez armię i dowodzone przez mnichów (oskarżali ją o proislamskie sympatie), stanęła przed ścianą. Mogła posłuchać nawoływań świata, stanąć symbolicznie w obronie Rohingya (co tym ostatnim i tak by nie pomogło, bo to armia birmańska ich mordowała, a nie rząd Suu Kyi, niekontrolujący wojska), wystąpić przeciwko swojemu narodowi i stracić poparcie społeczne. Wtedy jej wszystkie dotychczasowe wyrzeczenia poszłyby na marne: armia tylko dybie, aż Suu Kyi powinie się noga, wojsko miałoby teraz wymarzony pretekst do zamachu stanu albo poczekałoby do kolejnych wyborów, bo popierająca Rohingya Suu Kyi z pewnością by je przegrała. Mając świadomość tego wszystkiego, nie zamierzała popełnić politycznego samobójstwa. Wybrała Birmę, odrzucając zarzuty o ludobójstwo Rohingya (w tym przed trybunałem w Hadze), czym zyskała entuzjazm społeczny (tak właśnie powinien zachować się przywódca narodowy w chwili próby, mówili Birmańczycy: postawić się całemu światu dla dobra kraju).

Opinia publiczna państw zachodnich tych kalkulacji zrozumieć nie chciała.

Wybór przez córkę Aung Sana interesów Birmy ponad wartości ogólnoludzkie odczytano jak zdradę demokratycznych ideałów. Z furią porównywalną do wcześniejszego uwielbienia rzucono się by odbrązowić Suu Kyi, zadając jej tak politycznie nokautujące ciosy, jak zdjęcie jej portretu z sali wybitnych absolwentów Oksfordu.

Suu Kyi, traktując to wszystko z arystokratyczną obojętnością („opinie świata się zmieniają, jak wszystko”) w Birmie tylko na tym zachodnim potępieniu zyskała. Birmańczycy, wściekli, że opluwa się ich kraj, zjednoczyli się wokół sztandaru, trochę w stylu „obcy matkę biją!”. Jej notowania poszły ostro w górę, odrabiając straty spowodowane takim sobie rządzeniem.

Trójkowe rządy

Chłodna ocena jej rządów to trója, no, może trójka plus. Za kadencji Suu Kyi imponujący dotąd wzrost PKB zwolnił, przyhamowały inwestycje zagraniczne, pogorszył się klimat biznesowy, zwolniła turystyka (a to wszystko jeszcze przed pandemią). Nie rozwiązano strukturalnych problemów, takich jak wojna domowa na pograniczach. Nie poprawiono funkcjonowania słabego administracyjnie państwa. Z drugiej strony, postępuje modernizacja, budowane są nowe drogi, lotniska, Rangun przeżywa boom inwestycyjny (dziś ten uroczy ongiś postkolonialny skansen staje się drugim Bangkokiem, z rzędami galerii handlowych, co mieszkańców cieszy). Postępuje elektryfikacja: ponad 70% społeczeństwa ma już dostęp do prądu, a blackouty, zmora rządów wojskowych, zdarzają się znacznie rzadziej. W szerszym ujęciu, rewolucja cybernetyczna, lokalne connectivity oraz reintegracja Birmy z globalną wioską służą Birmańczykom. Zmniejsza się bieda, zniknęły puste półki, od świata nie odgradza już bambusowa kurtyna. Jest dobrze, a będzie lepiej, przynajmniej tak wierzą. To wszystko niekoniecznie zasługa Suu Kyi. Noblistka zasadniczo kontynuuje modernizację zapoczątkowaną w 2011 r. przez reformatorów z armii, co jej i krajowi wychodzi na dobre. Suu Kyi po prostu nie przeszkadza.

Równoważenie mocarstw

Nieźle jest też w polityce zagranicznej. Naprawiła relacje z Chinami, nadwyrężone przez wojskowych reformatorów. Wczorajsza „ikona demokracji” jest dziś fetowana przez Xi Jinpinga na czerwonym dywanie. Syn przybocznego Mao i córka założyciela niepodległej Birmy rozumieją się bez słów. Jej (pozorną) przemianę z demokratki w autokratkę (w istocie zmianę politycznych środków, godną jej ojca), tak przerażająca dla Zachodu, w Pekinie przyjęto z uznaniem dla dojrzałości politycznej Suu Kyi. Tylko czekać aż Chińczycy przyznają Pokojowej Noblistce Nagrodę Konfucjusza, by symbolicznie ukoronować ten proces. Dobre relacje z Chinami wiele Birmie pomagają: bronią przed Zachodem (żadne sankcje ONZ bez Chin nie przejdą) i oferują rozwój (specjalna strefa ekonomiczna, szybkie koleje, skomunikowanie Zatoki Bengalskiej z Chinami przez Górną Birmę). Ale grożą też kredytową pułapką i wpadnięciem w pełną zależność, niczym sąsiednie Laos i Kambodża. Nie chcąc podzielić losu Sri Lanki, zmuszonej oddać Chinom port Hambantota na 99 lat, Suu Kyi równoważy Pekin dobrymi relacjami z Tokio (Japonia imponująco wróciła do Birmy) i Seulem. Perspektywicznie wyglądają też stosunki z Indiami: Modi, ostatni do krytyki represji muzułmanów, sam uważnie przygląda się birmańskiej metodzie powolnego pozbawiania ich kolejnych praw (co widać w Asamie). A jeśli Indie istotnie zaczną „działać na Wschodzie”, jak zapowiadają, to Birma na tym zyska. Tylko Zachód, w Birmie drugorzędny, nie wie co robić. Media i aktywiści, wykorzystani ongiś przez Suu Kyi, odreagowują wciąż na niej frustrację. Ale zachodni politycy są już bardziej pragmatyczni, lepiej rozumieją uwarunkowania wewnętrzne, w jakich musi ona funkcjonować. W efekcie kontakty są utrzymywane a sankcje pozostają symboliczne. Noblistka nie straciła wszystkich przyjaciół na Zachodzie. Oksford może się dziś za Suu Kyi kajać, ale byłoby dla niej o wiele groźniej, gdyby to Mitch McConnell, lider republikanów w amerykańskim Senacie, ściągnął jej portret ze swego gabinetu.

Birmańska arytmetyka

Nadchodzące wybory są jednak dla niej wyzwaniem. Logika systemu skonstruowanego przez armię jest bezwzględna dla każdego cywila.

Wybory odbywają się do dwóch izb parlamentu i sejmików lokalnych (politycznie drugorzędnych). Do wzięcia w wyborach krajowych jest 75%, bo 25% z urzędu dostaje armia. Izba niższy parlamentu (Pyithu Hluttaw, „izba przedstawicieli”) ma 440 miejsc, z czego armia ma zagwarantowane 110 (głosuje się na 330), a izba wyższa (Amyotha Hluttaw, „izba narodowości”) – 224 miejsca (z czego wojsku przypada 56 miejsc); wybiera się 168. Jak łatwo policzyć, każda opozycja wobec armii by mieć większość (50% +1 głos) musi uzyskać 221 miejsc w izbie niższej i 113 miejsc w izbie wyższej, co razem daje 334 miejsc (z 498 wybieralnych łącznie mandatów; wszystkich posłów jest 664, ale 166 mianuje armia). W przeliczeniu na dostępne w wyborach miejsca oznacza to, że zdobyć trzeba 67% dostępnych głosów. Sprawę trochę – ale tylko trochę – ułatwia system jednomandatowych okręgów wyborczych (efekt kolonialnego dziedzictwa), który premiuje duże partie i unicestwia mniejsze. W poprzednich wyborach NLD dostała 57% głosów, co przełożyło się 79% miejsc w parlamencie.

Jednak nawet przy JOW-ach jest trudno, bo armia ma jedną czwartą miejsc z urzędu, a dodatkowo wystawia partię-przybudówkę. Innymi słowy, logika systemu jest brutalnie prosta. Każdy cywil, opozycyjny wobec armii, zmuszony jest co pięć lat uzyskiwać potężny społeczny mandat do rządzenia. Armia zaś niczego nie musi, bo jej przywileje wynikają z konstytucji. To z kolei powoduje, że każda elekcja, co pięć lat, to wybory o wszystko dla rządów cywilnych.

Tak jest i tym razem dla Narodowej Ligi na rzecz Demokracji (NLD), partii Suu Kyi. Nie ulega wątpliwości, że NLD wygra. Mimo pojawiającej się gdzieniegdzie krytyki, Suu Kyi jest wśród Birmańczyków wciąż bardzo popularna, wręcz uwielbiana. To wciąż „matka narodu”, opiekująca się społeczeństwem w trudnych czasach COVID-u. Armia, dla odmiany, pozostaje nielubiana za przeszłe zbrodnie i za uprzywilejowany status w społeczeństwie. To powoduje, że NLD ma pewne ok. 50% procent poparcia, a USDP (przybudówka armii) marzy o 10%. Pytanie brzmi więc nie „czy”, a ”jak”: czy NLD wygra wystarczająco? Każdy wynik poniżej 67% dostępnych miejsc w parlamencie będzie bowiem pyrrusowym zwycięstwem.

Etniczny węzeł gordyjski

To nie wojskowi ani nie mniejsze partie birmańskie zagrażają Suu Kyi. Wyborczy system JOW-ów skutecznie eliminuje mniejsze partie birmańskie, robiąc z nich polityczną dekorację. Cenne mandaty mogą Suu Kyi za to odebrać mniejszości etniczne. Ich partie są za małe by wygrać, ale mogą w zwycięstwie przeszkodzić, odbierając kluczowe kilka procent.

Kwestia etniczna to birmański węzeł gordyjski. Birmańczycy – 2/3 społeczeństwa – są zbyt silni i zbyt niechętni by dzielić się władzą, wpływem i przywilejami z licznymi mniejszościami (ponad 100 różnych ludów). Jednocześnie Birmańczycy nie są w stanie wymusić swojej całkowitej dominacji (tak jak to np. zrobili u siebie sąsiedni Tajowie). Efektem tego pata jest najdłuższej trwająca wojna domowa na świecie, tląca się na peryferiach. Rozwiązania politycznego nie widać. W birmańskim rdzeniu mniejszości zostały podporządkowane, ale na pograniczach znaczące obszary są poza kontrolą rządu centralnego. Istnieją tam parapaństwa przypominające te na obszarze postradzieckim. Zaś dekady brutalnej wojny domowej wlały nienawiść „w serca pobratymcze”. Suu Kyi spróbowała zaprowadzić pokój, ale nie mogąc znaleźć kompromisu między żądaniami armii („złóżcie broń!”) a postulatami partyzantów (utworzenie federacji), poniosła klęskę.

Potem, nie chcąc drażnić armii, Suu Kyi zbliżyła się do stanowiska wojskowych, co jeszcze mocniej wyalienowało mniejszości. Zagłosowały walnie za Suu Kyi w 2015 r., po to by broniła ich przed armią, a nie by sprzymierzała się z wojskiem przeciw nim. Drugi raz tego błędu raczej nie popełnią. Suu Kyi jest tego świadoma, podjęła więc działania zaradcze.

W cieniu wojny domowej i pandemii

Kontrolowana przez nominatów NLD Centralna Komisja Wyborcza, powołując się na zagrożenie partyzanckie, anulowała głosowanie na wielu terenach etnicznych. Ta kontrowersyjna decyzja jest dwuznaczna: zagrożenie partyzantką jest realne (choć nie wszędzie jednakowe), ale trudno nie dostrzec w tym interesu politycznego NLD: to nie są wyborcy tej partii. Wśród wykluczonych z głosowania znajduje się większość Arakanu, gdzie Suu Kyi jest niepopularna za jej zbyt słabe (zdaniem miejscowych) przeciwstawianie się Rohingya i za zostawienie mniejszości na łaskę armii. Arakan był jednym z niewielu miejsc, gdzie w 2015 r. NLD nie wygrała. Teraz nie będzie to mieć znaczenia, bo ponad połowa mieszkańców regionu nie zagłosuje na nikogo. Ich wyborcze ubezwłasnowolnienie grozi wzmocnieniem i tak już silnej partyzantki. Ale to będzie po wyborach.

Podobną logikę Suu Kyi stosuje wobec pandemii. COVID początkowo nie dotknął Birmy, teraz wszakże dewastuje kraj, grożąc katastrofą zdrowotną i paraliżem słabego państwa. Codziennie śrubowane są rekordy zakażeń (którym i tak nikt nie dowierza, bo wszyscy wiedzą, że testów jest za mało). W Rangunie wprowadzono lockdown, a w całym kraju ograniczono transport i zgromadzenia publiczne, w tym na czas Thadingyut, festiwalu świateł, kulturowo drugiego najważniejszego w Birmie święta, zakłócając jego najbardziej spektakularną część, wypuszczanie zapalonych lampionów. Słaba birmańska służba zdrowia ledwo zipie, głosowanie odbędzie się gdzie się da, bo szkoły (zamknięte od sierpnia, nauki nie ma wcale: zdalnie się tu nie da) dawno już przekwalifikowano na przychodnie, podobnie jak stadiony. Osoby po 60-tce, będące na kwarantannie, oraz ci, którzy nie dojadą do swoich okręgów wyborczych mogą głosować w domu, co powoduje znaczny procent głosów oddanych wcześniej. Wczesne głosowanie zaczęło się na tydzień przed głównymi wyborami, co przy możliwościach logistycznych państwa birmańskiego (w prasie birmańskiej można sobie pooglądać wielce wymowne zdjęcia kilkuosobowych komisji idących swobodnie z urną przez wioski, ochranianych przez jednego policjanta) i minimalnej liczbie obserwatorów (miejscowi boją się pandemii, zagranicznych jest jak kot napłakał) na pewno spowoduje lawinę protestów powyborczych. Nie mówiąc już niemal pewnej o większej liczbie zarażonych spowodowanych przeprowadzeniem wyborów.

Sporo partii birmańskich i etnicznych wzywało by przełożyć głosowanie, ludzie przezywają te wybory „covidowymi” (dodając ze śmiechem, że w USA jest podobnie) i wielu zostanie ze strachu w domu. Ale Suu Kyi jest nieugięta. Wie, że czas nie działa na jej korzyść – im później zrobi wybory, tym większe będą straty pandemiczne, co obciąży jej rząd i zabierze popularność. A ponadto nie ufa armii. W młodej, postwojskowej demokracji birmańskiej jeszcze nigdy nie zdarzyło się przełożenie wyborów i lepiej tego wariantu nie próbować. A nuż wojskowi znaleźliby pretekst by powrócić do władzy? Lepiej nie ryzykować.

Podsumowanie: córka godna ojca

Aung San Suu Kyi wielokrotnie podkreślała konieczność poświęceń na rzecz szczytnego celu. Sama dawała przykład, składając na ołtarzu „dokończenia dzieła ojca” rodzinę, wolność osobistą, prawie milion Rohingya, a teraz ryzykując eskalację wojny domowej i pandemiczną katastrofę. Jeśli mimo to wygra, wszyscy zapomną o kontrowersjach, w polityce liczą się zwycięzcy. Bez względu jednak na wynik, Aung San Suu Kyi jest córką swojego ojca, godną jego dziedzictwa. Nie ma dla niej większego komplementu.

Autor opublikował niedawno swoją najnowszą biografię polityczną Suu Kyi, „A Political Biography of Aung San Suu Kyi. A&nbsp;Hybrid Politician” (Routledge: New York - Abington 2020)

Czy Chiny już wygrały?

Bogdan Góralczyk

Polski politolog, sinolog, dyplomata, publicysta

Zachód musi podzielić się władzą z Azją, a nawet porzucić dominację – twierdzi Kishore Mahbubani. To kontrowersyjny autor, jednak warto spojrzeć na siebie w lustrze jego twórczości

Mało u nas znany, a głośny w świecie zachodnim, choć zarazem uważany – szczególnie w kręgach liberalnych – za mocno kontrowersyjnego, Kishore Mahbubani ma za sobą długoletnią karierę dyplomatyczną, w tym na stanowisku ambasadora Singapuru przy ONZ. Po odejściu ze służby stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych – na Zachodzie i w Azji – intelektualistów zajmujących się współczesną sceną międzynarodową.

Właśnie doświadczenie praktyczne, długoletni bagaż dyplomatyczny, ale także pochodzenie – jest Hindusem ze zdominowanego przez etnicznych Chińczyków Singapuru – sprawia, iż od początku swej intelektualnej przygody, czyli wydanego po raz pierwszy w 1998 r. tomu „Czy Azjaci potrafią myśleć?”, który miał następnie wiele kolejnych wydań, Mahbubani zyskał status oryginalnego, samodzielnego myśliciela. Traktuje się go jako reprezentanta politycznego realizmu w dziedzinie stosunków międzynarodowych – i, szerzej, politologii.

Koniec Zachodu?

Jako zdecydowany krytyk liberalnej demokracji jeszcze na długo przed Donaldem Trumpem, autor mocno uaktywnił się w ostatnich latach tak w środowisku akademickim, jak i medialnym. Uznał, że nadszedł jego czas wraz z istotną zmianą na amerykańskiej scenie: wraz z odwrotem ostatniej administracji u USA od polityki wartości (zasad liberalnej demokracji oraz wolnego rynku bez granic i ograniczeń) i powrotem do (narodowych) interesów i polityki siły. W odpowiedzi na te zasadnicze zmiany Mahbubani przedstawił dwie prace książkowe, w których stara się wyciągnąć należyte wnioski z tego, co się stało.

Pierwszej z nich, niewielkiej co do rozmiarów, opublikowanej w 2018 r. i zatytułowanej Has the West Lost It? (Czy Zachód już przegrał?), Autor dał, co prawda, podtytuł „prowokacja” (naturalnie – ideowa i intelektualna). Jednakże postawił tam taką oto tezę: „Żadna licząca się postać w świecie zachodnim nie ma odwagi zdefiniować podstawowej prawdy naszych czasów, a mianowicie tego, że zachodnia dominacja na świecie dobiega naturalnego końca”.

A do tego dodawał jeszcze drugą tezę wyjściową: „Zachód odgrywał wiodącą rolę w historii świata przez ostatnie niemal 200 lat. Teraz musi się nauczyć, jak dzielić się władzą, a nawet porzucić dominację i dostosować się do świata, w którym już niepodzielnie nie panuje”.

W uzasadnieniach powyższych tez autor wskazał przede wszystkim na głębokie podziały i polaryzację w USA pod administracją Donalda Trumpa (tak mocno wyeksponowaną w wyborach prezydenckich 2020 r. i po nich). Wskazuje na Europę, która nie tylko „straciła zdrowy rozsądek” w procesach integracyjnych, ale także maleje jej potencjał ludnościowy (22 proc. w 1950 r., do 7 proc. w 2050 r., podczas gdy Afryka w tym czasie wzrośnie z 9 do 39 proc.), i brak jej rękojmi twardej siły, takich jak wspólna armia czy koherentna polityka bezpieczeństwa i zagraniczna. Na zdecydowany wzrost znaczenia „wschodzących rynków”, szczególnie w Azji, podważających pozycje dotychczasowego dominatora, czyli USA i związanego z nimi sojuszniczo Zachodu; na podważenie wiodącej roli liberalizmu jako ideowego uzasadnienia prymatu Zachodu, i wreszcie na kluczową rolę, jaką w obecnie zachodzących, wręcz tektonicznych zmianach na scenie globalnej odgrywają kolosy ludnościowe Indie i Chiny. Naturalnie, nacisk należy kłaść na te ostatnie, które – o ile nadal będą kroczyły narysowanym przed sobą szlakiem transformacji – mają realny potencjał, by „ponownie zostać mocarstwem numer jeden na globie”.

Pójdziemy na Wschód?

Autor, doświadczony dyplomata oraz trzeźwy pragmatyk i realista, szybko uświadomił sobie, że stawanie takich tez bez należytego naukowego uzasadnienia jest niczym innym, jak właśnie intelektualną prowokacją. Dlatego w niespełna dwa lata później, w początkach 2020 r. opublikował kolejny, tym razem już obszerny tom (310 stron), który zatytułował podobnie, ale jednak inaczej: Has China Won? (Czy Chiny wygrały?). Do tego dodał jeszcze znamienny podtytuł: „Chińskie wyzwanie wobec amerykańskiego prymatu”.

Mahbubani już wcześniej dał się poznać jako jeden z najbardziej wyrazistych i zdecydowanych orędowników tezy, iż centrum światowej gospodarki i handlu przesuwa się, na dodatek „nieuchronnie”, z Oceanu Atlantyckiego na Pacyfik. Dowodził tego w swej chyba najgłośniejszej pracy z 2008 r. The New Asian Hemisphere. The Irresistible Shift of Global Power to the East (Nowa azjatycka półkula. Nieuchronny zwrot globalnej siły na Wschód). Już wówczas przekonująco uzasadniał, że to odczuwalne przesunięcie gruntownie przeobraża i zmienia dotychczasową scenę polityczną, po rozpadzie ZSRR i porządku dwubiegunowego podporządkowaną „jednobiegunowej chwili”, czyli dominacji jedynego supermocarstwa, co zwano też mianem pax americana.

Pandemia COVID-19, jak do tej pory, zdaje się potwierdzać poprzednią tendencję, mocno zarysowaną po kryzysie ekonomicznym w 2008 r., iż następuje kolejne wzmocnienie regionu Azji Wschodniej, począwszy od Chin. Tym samym jednocześnie potwierdza główne hipotezy Kishore Mahbubaniego, jego wcześniejsze przekonania i ustalenia. Nic więc dziwnego, że w najnowszej pracy zajął się głębiej właśnie Chinami.

Nie jest on co prawda specjalistą od Państwa Środka, co wielokrotnie w tej pracy daje się odczuć. Przedstawia nam jednak – ciągle za słabo u nas znaną – perspektywę azjatycką w stosunku do szybko zmieniającej się sceny międzynarodowej. Jego zdaniem, w czym nie jest odosobniony, wkroczyliśmy w świat w mniejszym stopniu zdominowany przez Europę, a następnie świat transatlantycki i USA, jak było w poprzednich dekadach, a nawet wiekach. Świat dzisiejszy robi się ponownie wielobiegunowy, a spory (także naukowe, nie tylko polityczne i publicystyczne) dotyczą tego, ile jest tych biegunów (poza USA i Chinami, co nie podlega dyskusji) oraz czy możliwy jest między nimi jakiś nowy „koncert mocarstw”.

W miejsce dotychczasowych potęg właśnie wkraczają na scenę dawne mocarstwa i cywilizacje, począwszy od dwóch najludniejszych państw świata, Chin i Indii (w ślad za którymi podąża Indonezja). Znalazły się one ponownie na ścieżce wzrostu i rozkwitu. W przypadku szybko zmieniających się od początku transformacji (koniec 1978 r.) Chin mamy wręcz do czynienia ze spektakularnym i niespotykanym w dziejach powszechnych wzrostem (ich udział w światowym nominalnym PKB podniósł się z 4,5 na początku reform do 17,4 proc. obecnie, przy ok. 22 proc. ze strony USA, w sensie siły nabywczej już od pół dekady są one największą gospodarką świata) oraz z przypadkiem błyskawicznej wręcz modernizacji i rozkwitu.

Chiny na ścieżce do prymatu?

Ten właśnie fenomen bada Mahbubani, próbując go rozwikłać i udzielić odpowiedzi nie tylko politycznych, ekonomicznych czy geostrategicznych, ale także kulturowych i cywilizacyjnych, co akurat w tym przypadku ma duże znaczenie. To jest ogromna wartość dodana tej pracy, bowiem większość publikowanych na Zachodzie analiz dotyczących współczesnych Chin raczej ogranicza się do powielania własnych tez, percepcji i projekcji tego, co się w Chinach dzieje, a nie wychodzenia z tamtejszego rodzimego dyskursu i tamtejszych kalkulacji.

Patrząc z tej właśnie perspektywy, intelektualnych zalet tego tomu można wskazać wiele. Osobiście zaliczyłbym do nich przede wszystkim po pierwsze niemal nieistniejącą, czy słabo u nas zarysowaną perspektywę azjatycką w wyjaśnianiu współczesnej sceny światowej. Po wtóre – autorskie, indywidualne wyjaśnienie fenomenu chińskiego wzrostu i rozkwitu, też zdecydowanie zbyt słabo w Polsce znanego i rozpoznanego. Po trzecie – krytykę dotychczasowego liberalnego porządku na świecie (values-based order) jako „przebrzmiałego” w stosunku do nowo kształtującego się układu sił między wielkimi mocarstwami. Po czwarte – pokazanie największych atutów, ale także słabości amerykańskich i chińskich w wyłaniającym się szybko na horyzoncie pojedynku o światowy prymat. Po piąte – przekonujące udowodnienie tezy, iż USA nie są już jedynym i omnipotencjalnym supermocarstwem na globie, za którym na dodatek (słynna teza o „końcu historii”) stoi historyczna logika dziejów. Wreszcie – dużą dozę realizmu politycznego, uwzględniającego, często niewygodne dla Zachodu, w tym państw UE, fakty, dane, zjawiska czy procesy.

Sposób podania wiedzy oraz przyjęta „azjatycka” perspektywa i mocne osadzenie w szkole realizmu politycznego sprawia, iż autor ten zawsze był przyjmowany, szczególnie w kręgach liberalnych na Zachodzie, jako „kontrowersyjny”.

Idealizacja głównego bohatera

Tak jest i będzie także i w tym przypadku, bowiem główny zarzut, jaki można tej pracy postawić polega na zbyt krytycznym podejściu do dotychczasowego lidera i hegemona, czyli USA, przy razem zbyt pobłażliwym, jeśli nie bezkrytycznym, podejściu do Chin, ich założeń, celów, a nawet praktyk.

Krytyka USA jest na ogół dobrze u nas znana i szeroko komentowana, szczególnie w kontekście ostatnich kontrowersyjnych wyborów i jeszcze bardziej dyskusyjnych zachowań Donalda Trumpa po ich zakończeniu. Sprawy chińskie są nam natomiast zdecydowanie mniej znane i są bez porównania słabiej rozpoznane, a przecież tam naturalnie także istnieją kwestie sporne, trudne do jednoznacznej oceny, czy wręcz kontrowersyjne. Podobnie jak kontrowersyjne są niektóre tezy stawiane przez autora.

Mocno krytykuje on zachodnie rozwiązania liberalne przy wręcz apoteozie Komunistycznej Partii Chin (KPCh) jako gremium technokratycznego i skutecznej merytokracji (a więc oświeconych elit), która prowadzi nawet do autorskiej propozycji zmiany nazwy tej partii na Cywilizacyjna Partia Chin. Następuje więc idealizacja KPCh i jej rządów oraz podkreślenie jej rodowodu cywilizacyjnego, a nie marksistowsko-leninowskiego czy maoistowskiego, co mocno ostatnio eksponuje się na Zachodzie, także i u nas. Jest natomiast faktem, że pod coraz bardziej jednoosobowymi i autokratycznymi rządami Xi Jinpinga (od końca 2012 r.), czego Mahbubani nie eksponuje, powrót do korzeni chińskiego komunizmu wyraźnie następuje.

W powyższym kontekście autor Has China Won niemal nie dostrzega, a na pewno należycie nie eksponuje, ogromnych zmian technologicznych, jakie błyskawicznie dokonują się na terenie Chin, przeobrażając tamtejsze społeczeństwo i jego zachowania w ogromnym stopniu, a zarazem dając autokratycznym władzom nowe narzędzi kontroli mas (co tak sugestywnie eksponuje niedawno wydana u nas praca byłego korespondenta niemieckiego w ChRL, Kaia Strittmattera, „Chiny 5.0. Jak powstaje cyfrowa dyktatura”.

Słuszne jest eksponowanie tezy, że w chińska cywilizacja „nie posiada impulsu misyjnego”, tzn. że Chiny nie próbują narzucać innym swojego modelu i własnych rozwiązań. Mahbubani nie eksponuje należycie chińskiej ekspansji gospodarczej na świat, w tym geostrategicznej z natury Inicjatywy Pasa i Szlaku (BRI), tu jedynie wzmiankowanej. Podobnie jest z tezą, iż ZSRR w miarę jak rosła jego potęga, coraz bardziej ingerował w wewnętrzne sprawy innych, podczas gdy Chiny rzekomo „robią zupełnie odwrotnie – interweniują mniej w miarę jak stają się silniejsze”. Tymczasem chociażby przebieg wydarzeń podczas pandemii, czy uruchomiona przez Chiny nowa asertywność dyplomatyczna pokazują wyraziście, że jest jednak inaczej. Nie do przyjęcia, nie tylko w Polsce, jest kilka antyliberalnych z natury filipik i tez autora, w tym na przykład taka, że krytyka ze strony chińskich władz tamtejszego dysydenta i noblisty Liu Xiaobo była „uzasadniona”. Po prostu cały zachodni kanon nakazuje nam, by nie godzić się na więzienie innych osób za przekonania, co było przypadkiem Liu, który na dodatek zmarł w istocie w odosobnieniu, bo został wypuszczony poza mury więzienne zbyt późno, by go ratować z mocno zaawansowanej choroby nowotworowej.

Idealizacja chińskiego modelu i tamtejszych rozwiązań jest w tej pracy daleko posunięta i na pewno mocno dyskusyjna. Jednakże chyba właśnie na tym polega, czy powinna polegać swego rodzaju wartość dodana omawianej publikacji: że zmusza nas do myślenia inaczej, spojrzenia na otaczający nas świat krytycznie, dostrzeżenia innych perspektyw, analiz i pojęć, a nie uwzględniania w naszym myśleniu tylko tych, do których zostaliśmy przyzwyczajeni i które jakże często traktujemy jako bezalternatywne.

Tymczasem właśnie przypadek Chin i ich błyskawicznego rozwoju w ostatnich ponad czterech dekadach wręcz zmusza do dokonania swego rodzaju bilansu czy zestawienia inwentarza naszych – tu na Zachodzie, jak też u nas w kraju – atutów i niedomogów; tego, co zrobiliśmy dobrze, a co źle.

Postęp i błyskawiczny rozwój Chin dokonał się bowiem niejako w opozycji do Zachodu i tamtejszych ustalonych tez oraz kodów mentalnych, choć zarazem jak najbardziej w ścisłym związku z tamtejszymi rynkami (szczególnie po przełomie 1992 r. w Chinach, gdy otworzyły swój ogromny rynek na świat, a jeszcze bardziej po przystąpieniu ChRL do WTO w grudniu 2001 r.). Ten spektakularny przypadek Chin zdecydowanie dowodzi, że istnieją inne sposoby i rozwiązania, które mogą okazać się nie mniej skuteczne i efektywne niż tylko te, postulowane przez nas i stosowane u nas.

Bohaterów dwóch

Bohater tej książki jest niby jeden, czyli tytułowe Chiny, ale w istocie jest ich w tej pracy dwóch, czyli Chiny i USA. Po prostu, sam autor czuje, że nie jest wybitnym analitykiem i znawcą Chin, więc niejako instynktownie zmierza ku scenie zewnętrznej, wygrywa w nim, by tak to ująć, dusza rasowego dyplomaty.

Stanom Zjednoczonym Ameryki Kishore Mahbubani zarzuca, że „długo nie miały żadnej strategii wobec Chin”. Tym samym nie kreśli on i nie eksponuje, tak jak inni, ostrej cezury na przełomie lat 2017/18, kiedy to poprzednią koncepcję zaangażowania względem Państwa Środka zastąpiono „strategiczną rywalizacją”.

Ta ostatnia niepokoi, czy wręcz martwi autora bardzo, czemu daje wielokrotnie wyraz. Na koniec wyciąga on jednak, jak sam zaznacza, „paradoksalną konkluzję”. Zgodnie z nią, przyszła rywalizacja amerykańsko-chińska jest „nieunikniona, a zarazem do uniknięcia” (inevitable and avoidable). Jest nieunikniona, bo Chiny stale rosną w siłę, a Ameryka relatywnie traci swą moc. Może być jednak do uniknięcia, jeśli obie strony nie będą się kierowały tylko i wyłączne narodowymi i partykularnym interesami, dojdą do porozumienia i wspólnie zaczną działać na rzecz walk z globalnymi wyzwaniami (klimatycznymi, ekologicznymi, czy przeludnieniem, a teraz także dostępem do szczepionki na okrutny wirus, który nas zaatakował i dokucza).

Niestety, dotychczasowy przebieg wypadków, w tym przede wszystkim pandemia korona wirusa, zdają się zdecydowane przeczyć tej drugiej, optymistycznej wizji. Nacjonalizmy po obu stronach wzmocniły się, mimo formalnego promowania przez stronę chińską koncepcji „społeczności wspólnej przyszłości dla całej ludzkości”

Wizerunek Ameryki został mocno nadwerężony przez specyficzny styl zachowania i prowadzenia polityki przez Donalda Trumpa. Jeśli chodzi natomiast o przypadek Chin, to mocno osłabiła ich prestiż i międzynarodowe oddziaływanie (co niedawno mocno potwierdziło badanie prestiżowej amerykańskiej agencji badania opinii Pew Research Center) zarówno tamtejsza asertywność, jak też coraz bardziej jednoosobowe rządy Xi Jinpinga. Szczególnie, że na dodatek są one nierzadko wspierane na arenie zewnętrznej przez „wilczą dyplomację”, nawiązującą w stylu i charakterze do tamtejszego przeboju kinowego, w którym to chiński oficer służb specjalnych, zwany Wilkiem Wojny (Zhan Lang), mocno obija amerykańskich żołnierzy i najemników.

Oczywiście, nie wiadomo, co jeszcze ostatecznie z tej narastającej kontrowersji się narodzi, ale na chwilę obecną jesteśmy bliżsi rozwiązania, które stało się głośne podczas pandemii, a więc decouplingu, czyli rozwodu lub rozstania pomiędzy dwoma najsilniejszymi organizmami gospodarczymi na globie. Wiele czynników wskazuje na to, że być może nie będzie w stanie nawet przeciwstawić się temu procesowi czy zjawisku z pozoru bardziej koncyliacyjna administracja Joe Bidena.

Gdyby jednak, jak można przewidywać z nieco większym prawdopodobieństwem, obie strony nie poszły na ustępstwa, to zamiast spodziewanego przez autora porozumienia będziemy mieli na przykład wręcz dwa modele i nawet dwa systemy internetowe na świecie – chiński i amerykański. Przykładów można byłoby podać nieco więcej, a całość naturalnie nie wróżyłaby dobrze całemu światu, podzielonemu tym samym na dwa obozy, a być może nawet ogarniętemu „nową zimną wojną”, o której coraz głośniej.

Kishore Mahbubani jednoznacznie nie odpowiada na zadane, tytułowe pytanie i nie przesądza, czy Chiny już wygrały z Zachodem (czytaj: USA). Jednakże cała treść jego książki (a raczej dwóch ostatnich tomów) dowodzi, iż Chiny stają się wręcz egzystencjalnym zagrożeniem dla dotychczasowej amerykańskiej dominacji oraz świata zachodniego i preferowanych na nim dotąd wartości oraz koncepcji i pojęć. O czym, zresztą świadczy także wspominany, a jakże znamienny podtytuł tej pracy, mówiący o podważaniu amerykańskiego prymatu.

Tym samym jak najbardziej warto tę wiedzę przyswoić, nawet jeśli z wieloma tezami w niej zawartymi się nie zgadzamy i nie zgodzimy. Po prostu, warto na siebie spojrzeć w innym lustrze, a praktycznie cała twórczość autora z Singapuru daje nam je do ręki. Od nas zależy, ile z takiego krytycznego podejścia do naszych przyzwyczajeń myślowych i argumentów wykorzystamy do własnych dobrze rozumianych interesów i celów.

Kishore Mahbubani, Has China Won? The Chinese Challenge to American Primacy, Public Affairs, New York 2020.

Krwawiące serca, pieniądze na rany

Krzysztof Wołodźko

Felietonista i dziennikarz Instytutu Spraw Obywatelskich, publicysta Polskiego Radia 24, tvp.info, „Gazety Polskiej” i „Gazety Polskiej Codziennie”. Pisze m.in. do miesięcznika ZNAK i Tygodnik.TVP.pl

Z władzą się nie dyskutuje, do władzy strzela się słowem i dźwiękami, śmiechem i transgresją – to pierwszy i najkrótszy komentarz do książki „Dzika rzecz. Polska muzyka i transformacja” Rafała Księżyka

Tyle że sprawy szybko się komplikują. Gdy ustrój się przepoczwarza, gdy opresyjną, PRL-owską władzę zastąpi już niegdysiejsza opozycyjna elita, gdy miejsce cenzorów z Mysiej, partyjnych sekretarzy, telewizyjnych bonzów i pomniejszych trzęsistołków epoki realnego socjalizmu zastąpią biznesmeni z czasów raczkującego kapitalizmu, gdy nie tylko w stolicy najlepiej zaczną się bawić „ludzie z miasta”, czyli mafia z wczesnych najntisów, gdy cwane menadżerki zaczną żerować na naiwnych młodych muzykach z prowincji, gdy narkotyki z jednych uczynią wieszczy krótkiej epoki, a z drugich – mniej lub bardziej żywe trupy – dzika kontrkulturowa rzecz albo straci zęby, albo zaniknie gdzieś na marginesie. Stąd też najważniejsze pytania, które Księżyk stawia na początku książki i powtarza na jej końcu: „Skąd się wzięliśmy? O czym zapomnieliśmy? Co zaprzepaściliśmy?”.

Taniec na lodzie

Nie będę w tej recenzji zgłębiał perypetii poszczególnych zespołów, artystów, ludzi kultury i sztuki, gitary i pióra, kreski i imprezki. W tym lesie jest mnóstwo drzew i kto sięgnie po książką, nie będzie zawiedziony. Warto jednak wspomnieć, że na kartach „Dzikiej rzeczy” pojawia się i Kuba Wojewódzki i Jurek Owsiak. I Robert Brylewski i Dariusz „Maleo” Malejonek. Kasia Nosowska, Krzysztof Skiba, Paweł „Koñjo” Konnak. I Oczi Cziorne i Praffdata. Izrael, Brygada Kryzys, Apteka, Kult, Wilki, Hey, Max i Kelner, Smar SW, Maryla Rodowicz, bajo i bongo, ZChN i Piersi, psychodeliczny grzybek, (nie)życzliwy dzielnicowy, postalinowski Pałac Kultury i Nauki. Były to czasy, przynajmniej u swoich początków, w lipcu 1989 roku, gdy pod Komitetem Wojewódzkim PZPR w Gdańsku wspólnie protestowały Ruch Społeczeństwa Alternatywnego, Ruch Wolność i Pokój, Federacja Młodzieży Walczącej, członkowie Solidarności Walczącej i Konfederacji Polski Niepodległej i artyści z Totartu.

Warto też pamiętać, że punktem odniesienia dla muzycznej kontrkultury przełomu ustrojowego był koncesjonowany bunt Rozgłośni Harcerskiej, Listy Przebojów Programu Trzeciego i Krajowej Sceny Młodzieżowej, której gwiazdami byli choćby Chłopcy z Placu Broni, Sztywny Pal Azji, Róże Europy, Kobranocka, Formacja Nieżywych Schabuff. Księżyk nie bierze jeńców: „Piosenki KSM były dla mięczaków, w swym lirycznym zacięciu nieprzyzwoicie wręcz poczciwe. Coś w połowie drogi między prostotą i sentymentalizmem polskiego big-beatu lat sześćdziesiątych a pretensjonalną przemądrzałością piosenki studenckiej. Bezpieczna przestrzeń, w której młodzież ma się wyszumieć, trochę ponarzekać, powzdychać, ale z obietnicą zmiany na lepsze. Bez kopa, pazura, brudu i przekraczania granic”.

W ogóle jest dość dziwnie w tej książce, choć „Dzika rzecz” nie jest tylko o undergroundzie z czasów przełomowego ustroju. Widzimy raczej taniec kontrkultury na szkle. Jej gwiazdy często tańczą na lodzie. I albo na lodzie zostają, albo adoptują się do nowych rynkowych reguł. Część opowieści Księżyka dotyczy ludzi, którzy jeszcze w latach 80. zaczynali w niszowych klimatach i środowiskach, a w latach 90. mocno zdziwieni własnym sukcesem zwierzali się ze sceny tysiącom nastolatek, że w ich życiu jest coś nie tak.

Liczy się eksces

„Dzika rzecz” nie jest nobliwą encyklopedią rocka, nie jest archiwum polskiego jazzu, nie jest zbiorem memuarów weteranów sceny, ani wydaną na ładnym papierze spowiedzią niemal już zagłaskanego przez mainstream heretyka. Jest esejem o duszy polskiej kontrkultury czasów przełomu, z dość czytelnie zaznaczonymi sympatiami i antypatiami autora. Zdaję sobie sprawę, że są ludzie, którzy na słowo „transformacja” dostają gęsiej skórki, bo niespecjalnie ciekawią ich rozważania, czy Balcerowicz musi odejść, czy powinien jeszcze zostać. Spokojnie, „Dzika rzecz” to nie jest socjoekonomiczna analiza ówczesnego stanu rzeczy, to nie jest tittenbrunowskie studium polskiej prywatyzacji w jej show biznesowym aspekcie. To raczej dziwaczny kalejdoskop: „Epoka transformacji skonfrontowała z chaosem całe społeczeństwo. Wraz z wolnością nadeszły czasy, w których «jutro» było nieustalone. Na jednych działało to wyzwalająco, innych paraliżowało. (…) W czasach przełomu polski underground z jednej strony z marszu realizował idee społeczeństwa obywatelskiego, z drugiej bez hamulców eksplorował możliwości, jakie się otworzyły wraz z nową epoką. Celebrował je ekscesem”.

A ten eksces to był nie tylko „Korowód” Grechuty, przerobiony przez Aptekę na hymn mocno przyćpanych inteligentów. To były podróże na Zachód za chlebem i muzyką, narkotykami i liberalną demokracją. Za wolnością odmienianą przez wszystkie przypadki i rozumianą w niemal każdy dowolny sposób, jaki dziś spotkałby się z mnóstwem poważnych restrykcji – niekoniecznie ze strony strasznych mieszczan i podtatusiałych już solidnie konserwatystów. To był również eksces życia i tworzenia na popegeerowskiej wsi przez ludzi, którzy już kompletnie nie bali się komuny, ale jeszcze nie wiedzieli, jak żyć w kapitalizmie z poruszeń swoich artystycznych dusz.

A z drugiej strony – w mocno duchologicznym tonie – znajdziemy w „Dzikiej rzeczy” niejedną opowieść o reklamówkach pełnych złotych polskich niezdenominowanych, którymi właściciele mniej lub bardziej efemerycznych firm kusili i skusili Acid Drinkers, Kult, T.Love i wielu, wielu innych. Zobaczymy też, jak w połowie lat 90. potężni zachodni wydawcy zaczęli się układać z pirackimi wydawnictwami nad Odrą, Wartą, Wisłą, Narwią i Bugiem – wychodząc z założenia, że warto zapomnieć o ich złodziejstwie, skoro da się zarobić krocie dzięki wypracowanym już przez nich kanałom produkcji i dystrybucji muzyki dla nisz i dla mas.

Prawdziwe świadectwo

Faktografia jest ważna, fakty są istotne – jak poddane przez specjalistę badaniom ciało starego rock'n'rollowego grzesznika. Ale liczy się coś więcej: na poły ironiczny, na poły poważny, pulsujący emocjami osąd spraw. Niezależnie od tego, czy Księżyk pisze o ukochanym przez popegeerowską wieś jabol punku aż nadto gwałtownie trzęsącym w pierwszej połowie lat 90. Jarocinem, o roli postkomunisty Jerzego Jaskierni w przeforsowaniu ustawy o prawach autorskich, czy o trójmiejskich klubach muzycznych, w których kontrkulturowi artyści próbowali z pomocą nagich modelek przekonać biznesmenów tamtej epoki do kultury i sztuki. Autor „Dzikiej rzeczy” może powiedzieć: a świadectwo moje jest prawdziwe. Wszak dotknął tego wszystkiego, uczestniczył w tym wszystkim. I wreszcie – co świetnie pokazują wątki dotyczące choćby Roberta Brylewskiego lub Jędrzeja „Kodyma” Kodymowskiego – przez dekady przemian widział, co dzieje się z bohaterami jego książki, jakimi przeszli drogami.

Na przełomie ustrojowym film fabularny „The Wall” Alana Parkera, oparty na słynnym albumie Pink Floyd pod tym samym tytułem pokazywany był w niemal każdym kojarzonym przeze mnie wielkopolskim mieście i miasteczku w ramach Dyskusyjnych Klubów Filmowych. Rzecz wieńczy „Outside the Wall”. Ten song to naiwno-idealistyczna wizja wspólnoty „krwawiących serc i artystów”: ludzi, którzy próbują się przebić poza mur bezwzględnej rzeczywistości. Wczytajmy się w tekst:

„All alone, or in twos / The ones who really love you / Walk up and down outside the wall / Some hand in hand / Some gathered together in bands / The bleeding hearts and artists / Make their stand / And when they've given you their all / Some stagger and fall, after all it's not easy / Banging your heart against some mad buggers / Wall”

(„Sami lub w parach / Ci, którzy cię naprawdę kochają / Spacerują na zewnątrz muru / Jedni trzymają się za ręce / Inni łącząc się w zespoły / Krwawiące serca i artyści / Buntują się / A gdy już dadzą ci wszystko, co mieli / Niektórzy chwieją się i padają/ W końcu nie jest łatwo / Bić sercem w mur szaleńca” (tłum. J. Piekutowski)

I to, co mocno we mnie zostało po lekturze „Dzikiej rzeczy”, to dość smutne odkrycie, że przyjaźnie, artystyczne wspólnoty z czasów opisanych w książce, tamte wizje nowej rzeczywistości, na ogół zostały przez transformację połknięte, przeżute i wyplute. Dobrze widać, że jeśli „dzika rzecz” miała przynieść obok muzyki również miłość i przyjaźń, miała zbudować nowe więzi międzyludzkie, stać się zaczątkiem nowego, bardziej wolnościowego społeczeństwa, oswobodzonego wreszcie od PRL-owskich przymusów – to właściwie nic z tego nie wyszło. Nie tylko ze względu na niezrozumienie, konflikty interesów i obcość, jak w opisanej przez Księżyka historii ze Stanclewa, wioski w warmińsko-mazurskim dziś województwie, gdzie powstała mała muzyczna komuna, którrj zawdzięczamy „Legendę” Armii.

Rzeczywistość jak kurs złotówki

Często i gęsto „krwawiące serca i artyści” podpisywali pakty z włodarzami nowej rzeczywistości (niekiedy ich dobrymi znajomymi z niedawnych czasów) na lepszych lub gorszych warunkach i weszli w logikę Babilonu. Albo nie przeżyli własnych ekscytacji ekscesami. A nieliczni zbudowali sobie na tyle mocną pozycję, by stać się żyjącymi legendami i dzięki temu nieźle sobie poradzić w świecie podporządkowanym nowym, na ogół mocno ekonomicznym zależnościom. W znacznej mierze opowieść Rafała Księżyka jest opowieścią o komercjalizacji i urynkowieniu dzikiej rzeczy. Nie sądzę jednak – i dobrze to rozumiem – by większości jej bohaterów spędzało to dziś sen z powiek.

Do lektury „Dzikiej rzeczy” przystępowałem jako wierny wyznawca filozofii konsumpcji popkultury objaśnionej genialnie przez inżyniera Mamonia – chciałem za sprawą tej książki raz jeszcze usłyszeć piosenki, które już lubię. Chciałem lepiej zrozumieć utwory, które dobrze znałem choćby z kaset sprzedawanych przez Hewika profanom i wtajemniczonym w Acid Shopie na Ogrodowej lub w pobliskim Rock Long Lucku w Poznaniu w pierwszej połowie lat 90., gdym bywał tam regularnie w licealnych latach. Sprawa okazała się bardziej skomplikowana: najciekawsze okazały się sprawy o których miałem nikłe pojęcie, pozwoliły zobaczyć rzeczy dotąd kompletnie nieznane, czy funkcjonujące na obrzeżach świadomości.

Choćby łódzka szkoła kontrkultury z lat 90, balansująca między punkiem, rave a techno (jakże inna to rzecz niż manieczkowski „Ekwador” z moich rodzinnych stron), zagnieżdżająca się i przejmująca dla siebie miejsca i przestrzenie już opuszczone przez komunę, jeszcze nieciekawe dla kapitalizmu. W „Dzikiej rzeczy” Księżyk cytuje Wiktora Skoka, jednej z ważniejszych postaci polskiego hardcore punk: „Rzeczywistość zmieniała się z dnia na dzień, tak jak kurs złotówki. Nikt nie wiedział, jak będzie wyglądał następny dzień. Owszem, wszyscy żyli tymi zmianami. Na początku nastąpił oczywiście wybuch optymizmu, lecz natychmiast został wygaszony kolejnymi złymi newsami (…). Widzieliśmy wokół degenerację najróżniejszego rodzaju: degenerację ludzi, gwałtowne ubożenie naszych rodziców, upadek przemysłu, likwidację fabryk, zaprzepaszczenie zdobyczy, które jednak były zasługą czasów tego pseudokomunizmu”.

W miejsce „zaprzepaszczonych zdobyczy” przychodziło nowe. W Łodzi to był choćby kolektyw Wunder Wave, który ściągnął do Polski na koncerty Madball, Oi Polloi, Chaos UK, DIRT, Disorder. Później pojawił się rave, wreszcie techno. Imprezy organizowano w dawnych bunkrach, które nie doczekały atomowej wojny, ale okazały się jak znalazł jako miejscówka, w których wybrzmiała ścieżka dźwiękowa terapii szokowej. Łódź grała także przy węzłach cieplnych, pustoszejących fabrykach i magazynach. W którymś momencie okazało się, że w Domu Kultury „Ariadna” przy zakładach włókienniczych na Niciarni da się zrobić imprezę, która na siebie zarobi i jeszcze pozwoli pospłacać różne długi. Kontrkultura płynnie przeszła w dobry biznes.

Wszystko na sprzedaż

U wielu osób lektura „Dzika rzecz” odświeża różne, najróżniejsze wspomnienia. Bo niezależnie od tego, kim dziś jesteśmy, co robimy, wielu/wiele z nas doświadczyło mniej lub bardziej dzikiej rzeczy jako własnego wtajemniczenia w mniej oczywiste życiowe sprawy. To nie jest tylko rzecz, o której pamiętają dziennikarze muzyczni, ludzie z branży fonograficznej, specjalistki od najntisów, na czele z bodaj najbardziej kompetentną i opiniotwórczą w tej materii Olgą Drendą.

Dzika rzecz, właśnie bez cudzysłowu, to było doświadczenie pokoleniowe. Bardzo ładnie opisał to Artur Czapliński, dziś związany z prawicą radny z Płocka: „Ta książka to jest atlas podróży po niebezpiecznych, ale kolorowych i fascynujących czasach. Ten kolor był zmieszany jeszcze z szarością, ale był żywy i gwałtowny. Osoby, miejsca, zdarzenia bardzo ważne dla mnie i dla wielu osób z mojego pokolenia. (…) Można jeszcze raz znaleźć się pod «Fugazi», czy na małej scenie w Jarocinie w czasie największej zadymy w dziejach polskiej muzyki. A opis spóźnienia w Żarnowcu (głośna Energia Sztuki w 1993 roku – KW) przywołuje osobiste wspomnienia z tego festiwalu. Minęło tyle lat, a ja wciąż pamiętam jak wykończeni czekaliśmy na koncert Dezertera, który wszedł na scenę o 7.30 rano. Podobnych opowieści jest bardzo dużo. (…) W Stanclewie byłem w maju w tym roku. Z miejsca gdzie powstawała «Legenda» dziś widać wielką posiadłość Roberta Lewandowskiego. O Armii na miejscu mało kto słyszał. O Robercie Lewandowskim wszyscy”.

„Dzika rzecz” to też w pewnym sensie książka rozliczeniowa. A przynajmniej może taka być dla pokolenia, które w czasach transformacji już rozdawało karty, a wcześniej było zaangażowane choćby w pierwszą „Solidarność” i młodzieżowy bunt roku 1988 roku. Raz jeszcze Księżyk: „Agencja filmowa Profilm, która była pierwszym producentem «Lalamido» (programu telewizyjnego Skiby i Koñja z Big Cyca), stworzona została przez weteranów solidarnościowej opozycji Macieja Grzywaczewskiego i Arama Rybickiego. Wsławili się tym, że podczas strajku w Stoczni Gdańskiej spisali dwadzieścia jeden postulatów strajkujących, które zostały wywieszone przed stocznią”.

I dalej: „Grzywaczewski był potem producentem pierwszych edycji Yach Film Festival, w latach 2004-2006 pełnił funkcję dyrektora Programu I, a potem wszedł do zarządu grupy ATM, produkującej sieczkowate reality shows i seriale. Przełomowy dla ATM był hit «Świat według Kiepskich», do którego piosenkę przewodnią nagrał Skiba z Big Cycem. Cała ta historia – od postulatów Sierpnia po świat Kiepskich – jeśli zebrać jej konteksty, może posłużyć za niewesołe podsumowanie rozcieńczonej w mediach pozytywnej wymiany między polityką, sztuką i undergroundem”.

Czy można jednak mieć o to pretensje do dzikiej rzeczy? Do ludzi dzikiej rzeczy? Czas wolności okazał się też czasem gdy wszystko musi być na sprzedaż. Za używki trzeba zapłacić, na natchnieniu da się zarobić, z wiekiem i artystom przybyło rachunków do płacenia, gąb do wykarmienia, życiowych przyjemności do zakosztowania. A krwawiące serca pod murami Babilonu? Dzięki Księżykowi dobrze się o nich czyta.

--- REKLAMA ---

Pod uwagę działaczom religijnym, politycznym i społecznym:

Chrześcijańska myśl ekonomiczna

Chrześcijańska myśl ekonomiczna stanowi kierunek badania znaczenia Przykazań Dekalogu: „Nie kradnij!” i „Nie pożądaj własności bliźniego!” dla ekonomii i gospodarki, oraz na wyciąganiu wniosków z wyników tych badań w celu ich wykorzystania w nauce ekonomii i polityce gospodarczej. Inspiracją tej myśli jest stwierdzenie, że ponieważ aż dwa te Przykazania mają za cel ochronę własności człowieka, czyli ochronę własności prywatnej, to znaczy, że Stwórca nadał nienaruszalności instytucji własności prywatnej wysoką rangę. Stanowi ona dobro nierozerwalne z człowieczeństwem. Pod pojęciem „własność prywatna” rozumie się, oczywiście, dobro uczciwie nabyte przez człowieka, a nie dobro przez niego posiadane, lecz nabyte drogą jakiegokolwiek rodzaju kradzieży.

Wyniki badań powyższego wpływu okazują się rewelacyjne. Okazuje się, że łamanie przez ludzi i ich rządy Przykazania „Nie kradnij!”, poprzedzane na ogół łamaniem Przykazania „Nie pożądaj własności bliźniego!”, czyli, inaczej mówiąc – kradzież jest główną przyczyną, lub samą istotą, prawie wszystkich poważnych krajowych i międzynarodowych problemów i kryzysów gospodarczych wiodących do biedy i rożnych niepożądanych efektów społecznych. Im powszechniejsze zjawisko kradzieży we wszelkich jej formach, a szczególnie w formach grabieży zalegalizowanej przez państwo i popełnianej na różne sposoby, często „w majestacie prawa”, na obywatelach, tym poważniejsze hamowanie rozwoju gospodarczego i dobrobytu. Do tych sposobów zaliczyć należy, między innymi:

1) zaciąganie pożyczek państwowych bez wiedzy i zgody obywateli, którzy wraz ze swym potomstwem pożyczki te będą musieli spłacać;

2) drukowanie papierowych pieniędzy bez ich pokrycia w przyroście bogactwa narodowego, co powoduje inflację i obniżanie wartości pieniędzy już posiadanych przez obywateli;

3) przyznawanie przez władze rożnych licencji, monopoli i innych przywilejów wybranym ludziom lub grupom ludzi, kosztem wszystkich pozostałych;

4) tworzenie w instytucjach państwowych tak zwanych stanowisk pracy, pracy bezproduktywnej i pasożytniczej, będącej przykrywką do dzielenia się pieniędzmi z kieszeni podatnika;

5) sprzecznie z zasadą równości wszystkich obywateli wobec prawa, zalecane przez Marksa opodatkowanie wybiórcze (progresywne) ludzi zamożniejszych, a tym samym karanie ich za to, że w gospodarce rynkowej stali się nimi dzięki swej pracowitości, zaradności, uczciwości, wyrzeczeniom, oszczędzaniu i zaspokajaniu potrzeb innych ludzi owocami swej działalności;

6) opodatkowanie na cele nie służące dobru całego społeczeństwa, lecz tylko niektórych jego grup;

7) łamanie prawa podaży i popytu, przez narzucanie cen minimalnych lub maksymalnych za jakieś dobra – a więc okradając właściciela danego dobra z prawa do swobodnego dysponowania swą własnością;

8) szerzenie i praktykowanie korupcji poprzez tworzenie korupcjogennych urzędów dla „swych” ludzi i ochrona ich działań drogo kosztujących całe społeczeństwo;

9) praktykowanie socjalizmu poprzez bezpośrednią konfiskatę własności prywatnej na rzecz państwa i jego różnych instytucji;

itd., itd.

W świetle powyższego jasne jest, dlaczego państwa socjalistyczne i „opiekuńcze” oparte na „uszczuplaniu” i konfiskacie własności prywatnej prowadzą kraje do bankructwa, a rodziny i społeczeństwa do rozkładu.

Przyjęcie powyższego do wiadomości powinno być szczególnie łatwo akceptowane przez nas, chrześcijan, dla których Dekalog, będący zbiorem nakazów i zakazów pochodzących od Stwórcy, jest jednym z filarów wiary. Szczególnie czujni winniśmy być na znaczenie nieraz spotykanych haseł o potrzebie realizacji zasad sprawiedliwości społecznej (co, między innymi, jest wyrażone w Artykule 2 obecnie obowiązującej Konstytucji RP), bo często bywają one pośrednim wzywaniem do łamania Przykazania 10 („Nie pożądaj żadnej rzeczy należącej do bliźniego”) i do przymusowego wyrównywania międzyludzkich nierówności majątkowych i społecznych, drogą zalegalizowanej grabieży i kradzieży gwałcącej Przykazanie „Nie kradnij!” i chrześcijański nakaz miłości bliźniego, a są inspirowane przez różnych popleczników marksizmu, którego, jak wiadomo, jednym z podstawowych dogmatów jest konieczność likwidacji własności prywatnej. Nieopatrzna akceptacja takich haseł przez katolików, mimo, że nigdzie w Piśmie Świętym nie ma potępienia, a nawet tylko dezaprobaty nierówności międzyludzkich, stanowi sukces infiltracji wrogiej chrześcijaństwu ideologii marksistowskiej do Kościoła. Chrześcijańska myśl ekonomiczna służyć może za narzędzie intelektualne w zwalczaniu tej infiltracji. Niezależnie od tego zachęca ona patriotów pragnących jak najlepiej dla swego kraju, aby nie pozwalali rządzącym na ustanawianie i egzekwowanie praw okradania obywateli przez państwo, a doprowadzali do likwidacji takich praw już istniejących.

Jan Michał Małek

Założyciel Fundacji PAFERE

Misja

Świat intelektualny – od uniwersytetów po media – nie nadąża dziś za gwałtownymi przemianami rzeczywistości politycznej, gospodarczej i społecznej, opisując je za pomocą kategorii z poprzednich epok. To zasadniczo obniża jakość rządzenia, które musi rozstrzygać dylematy przy użyciu wiedzy dostępnej w danej chwili. Deficyt tej ostatniej zwiększa ryzyko decyzji błędnych lub wręcz katastrofalnych, jak również – dominacji fałszywych ideologii. Polski dotyczy to w stopniu szczególnym, ze względu na trudne położenie geopolityczne i słabość intelektualną (uniwersytetów, mediów, think tanków).

Nowa Konfederacja stara się temu kryzysowi myśli przeciwdziałać. Na cztery zasadnicze sposoby:

1) Poprzez formułę thinkzine’u: pierwszego w Polsce i prawdopodobnie na świecie think tanku i magazynu publicystycznego w jednym, umożliwiającą lepszą komunikację i synergię między ekspertami z różnych dziedzin oraz między specjalistami a publicystami i intelektualistami; wszystko po to, aby po pierwsze: zwiększać poziom wiedzy specjalistycznej, po drugie i ważniejsze: budować całościowy obraz rzeczywistości

2) Poprzez kształtowanie opinii elit

3) Poprzez oddziaływanie na główny nurt debaty za pomocą komentatorstwa politycznego

4) Pełniąc rolę pośrednika między światem ekspercko-akademickim a medialnym.

Działamy w duchu polskiej tradycji republikańskiej. Uważając ją z jednej strony za najbardziej chwalebny dorobek rodzimej polityki, z drugiej za inspirację do rozwiązywania współczesnych problemów, na czele z fałszywymi dylematami: państwo czy wolność, wolność czy wspólnota. Dziś potrzebujemy jednocześnie więcej państwa, więcej wolności i więcej wspólnoty. Wyzwania tak dla politycznej podmiotowości, jak i wolności są bowiem bezprecedensowe – taka musi też być odpowiedź.

Jesteśmy konfederacją – związkiem obywateli dążących razem do dobra wspólnego, w sytuacji gdy inne instytucje zawodzą.

Jesteśmy niezależni tak od partii politycznych, jak i od rywalizacji na klikalność. Jest to możliwe przede wszystkim dzięki hojności naszych Darczyńców. Utrzymanie niezależności i poziomu merytorycznego oraz dalszy rozwój, przybliżający realizację powyższych celów zależą od utrzymania i rozwoju finansowania poprzez bezwarunkowe darowizny na cele statutowe. Jeśli cenisz Nową Konfederację – wesprzyj ją.

Działalność

Do listopada 2017 r. „Nowa Konfederacja” była pierwszym w Polsce internetowym miesięcznikiem idei (pierwszych 51 numerów ukazało się w formule
e-tygodnika, między październikiem 2013 a wrześniem 2014). Dziś „Nowa Konfederacja” to prawdopodobnie pierwszy na świecie thinkzine. To nowa forma instytucji eksperckiej i publicystycznej jednocześnie. Umożliwia to z jednej strony lepsze niż dotąd gromadzenie i tworzenie wiedzy specjalistycznej, z drugiej: efektywniejszą pracę nad całościowym opisem rzeczywistości publicznej.

Do tej pory podstawowym sposobem prezentacji takich owoców była publicystyka, która cały czas odgrywa ważną rolę w naszej działalności. Obecnie każde kolejne wydanie e-miesięcznika zawiera 10 materiałów – artykułów analitycznych, esejów, wywiadów. Dwa razy w tygodniu publikujemy komentarze reagujące na bieżące wydarzenia. Swoje miejsce ma u nas także felieton – wymierający gatunek na pograniczu dziennikarstwa i literatury pięknej, ukazujący się co najmniej raz w miesiącu.

Od listopada 2017 roku stawiamy także na działalność ekspercką. Specjaliści od spraw ustrojowych, międzynarodowych, prawa, obronności, gospodarki, samorządu i nie tylko publikują w Nowej Konfederacji raporty, analizy, komentarze eksperckie.

Zarówno publicyści, jak i eksperci związani z Nową Konfederacją występują w mediach, zarówno pracując w różnych tytułach, jak i występując w nich gościnnie czy komentując dla nich bieżące wydarzenia. Jesteśmy obecni na łamach największych polskich dzienników i tygodników, w internecie, na falach stacji radiowych, regularnie występujemy także w programach telewizyjnych, w programach publicznych i prywatnych.

Ważnym elementem naszej działalności są także otwarte debaty, które organizujemy co najmniej raz w miesiącu w księgarnio-kawiarni „Tarabuk” w Warszawie. Zaproszeni przez nas goście – naukowcy, politycy i dziennikarze – dyskutują wokół kolejnych naszych publikacji, a także na bieżące tematy społeczno-polityczne.

Jesteśmy obecni także w mediach społecznościowych – na Facebooku, Twitterze czy Youtube.

„Nową Konfederację” tworzą

Stali Darczyńcy: Bartłomiej Kachniarz, Piotr Kubiak, Michał Macierzyński, Jerzy Martini, „mieszkaniec Bytomia”, Jakub Stychno, Marcin Sławeta, Michał Kocur, Remigiusz Iwuć, Piotr Ogiński, Damian Szczerbaty, Szymon Radziszewicz, Krzysztof Szatan oraz Anonimowi Darczyńcy

Pozostali Darczyńcy: Jacek Bartosiak, Piotr Remiszewski, Piotr Woźny, Andrzej Dobrowolski, Krzysztof Poradzisz, Marek Nowakowski, Karol Tatara oraz Anonimowi Darczyńcy (Lista Darczyńców jest uaktualniana na początku każdego miesiąca)

Zespół: Kołodyńska-Magdziarz (Sekretarz zespołu), Jarema Piekutowski, Bartłomiej Radziejewski (Dyrektor), Stefan Sękowski (Zastępca dyrektora, kierownik sekcji Publicystyki), Anna Szczerbata, Paulina Raczyńska, Marcin Chruściel

Stali współpracownicy: Paweł Behrendt, Łukasz Kobeszko, Michał Lubina, Stanisław Maksymowicz, Rafał Matyja, Anna Mieszczanek, Andrzej Mikosz, Adam Radzimski, Marek Wojnar, Karol Zdybel, Adam Michalak, Witold Sokała, Piotr Celiński, Patryk Gorgol, Krzysztof Sękowski

Współpracownicy: Michał Beim, Ludwik Dorn, Błażej Duber, Stanisław Gasik, Tomasz Geodecki, Tomasz Grzegorz Grosse, Elżbieta Hibner, Maria Libura, Damian Maziarz, Filip Memches, Tomasz Pichór, Radosław Piekarz, Tomasz Pułról, Witold Repetowicz, Jan Rokita, Błażej Sajduk, Wojciech Stanisławski, Zbigniew Stawrowski, Barbara Szewczyk, Artur Wołek, Krzysztof Wołodźko, Roman Graczyk, Paweł Średziński, Andrzej Horubała

Grafika (okładki): Piotr Promiński

Korekta i redakcja stylistyczna: Jarema Piekutowski, Stefan Sękowski

Skład: Rafał Siwik

Wydawca: Fundacja Nowa Rzeczpospolita

Kontakt: redakcja@nowakonfederacja.pl