Contents

1. Więcej niż zaraza. Procesy, które przyśpie

2. Państwo w stanie epidemii

3. Przedsiębiorcy potrzebują nowego otwarcia

4. Podsłuchujący podsłuchiwani

5. Samoregulacja zamiast samokontroli

6. Chiński smok po kwarantannie

7. Po co Chinom kodeks cywilny?

8. O widzialnej ręce, grzechu pierworodnym i

9. Przestawić mapę. Recenzja „Indo-Pacific Em

10. Mieszam wszystko

11. Chrześcijańska myśl ekonomiczna

12. Misja

13. Działalność

14. „Nową Konfederację” tworzą

Więcej niż zaraza. Procesy, które przyśpiesza COVID-19

Bartłomiej Radziejewski

Dyrektor „Nowej Konfederacji”

To oczywiste, że pandemia COVID-19 jest ogromnym problemem dla świata sama w sobie. Mniej jasne jest to, jakie procesy przyśpiesza i jakie demony budzi

Chemicy dobrze znają pojęcie katalizatora, czyli substancji, która – dodana do danego układu – zmienia przebieg reakcji chemicznej, powodując jej przyśpieszenie. Nie chodzi tylko o tempo, ale też o zmianę jakościową. Na przykład bez przyśpieszania miliony razy reakcji metabolicznych przez enzymy nie mogłoby pewnie istnieć życie na Ziemi.

SARS-CoV-2 to także katalizator – polityczny. Niezależnie od całego sporu o jego biologiczną naturę i społeczną percepcję. Można z pewnością wskazać procesy, które spowalnia (jak na przykład wykuwanie „nowego zielonego ładu” w energetyce), ale ważniejsze i liczniejsze wydają się póki co te, które przyśpiesza; w każdym razie na nich się teraz skupimy. Jest wśród nich cała grupa zjawisk związana z przemianami ładu światowego. Z wielkim pytaniem w tle, czy to tylko zmiana tempa, czy także różnica jakościowa; inaczej mówiąc: czy bez pandemii skutki byłyby tylko wolniej rozłożone w czasie, czy też zupełnie inne?

Po pierwsze więc, koronawirus katalizuje rywalizację amerykańsko-chińską. Po zimowym zamrożeniu tzw. umową pierwszej fazy (phase one deal), obliczoną zapewne na dowiezienie – w roli sukcesu administracji Donalda Trumpa – do jesiennych wyborów prezydenckich w USA, ta rywalizacja rozgorzała na nowo. Nie tylko wzajemnymi oskarżeniami i groźbami, ale też incydentami z udziałem marynarek wojennych na Morzu Południowochińskim, restrykcjami gospodarczymi, presją na państwa trzecie, aby wybrały (amerykańską) stronę lub wręcz przeciwnie, czego poligonem stała się ostatnio szczególnie Australia. Niektóre media wpadły w histeryczne tony, wieszcząc możliwość III wojny światowej. Ale to ryzyko istniało już wcześniej, o czym w „Nowej Konfederacji” piszemy od lat. Uważam, że jest niskie, w przeciwieństwie do odkrywanej ostatnio przez wielu nowej zimnej wojny, która trwa już od ponad półtora roku. Apokaliptyczne głosy są o tyle uzasadnione, że pandemia powoduje poważny wzrost napięcia między supermocarstwami i rzeczywiście podnosi ryzyko przerodzenia się ich sporu w wojnę gorącą.

Globalna zaraza katalizuje też zatem te procesy, które rywalizacja amerykańsko-chińska już wcześniej powodowała. Wśród nich, po drugie, jest rozpad dawnego ładu międzynarodowego. Żyjemy w „międzyepoce”, w dobie chaotycznego przekształcania się świata jednobiegunowego w dwu- lub wielobiegunowy. Teraz, wraz z kolejnymi poważnymi kłopotami, w jakie wpadło amerykańskie imperium w związku z COVID-19, ten proces przyśpieszył. To oznacza dalszy demontaż liberalnego ładu międzynarodowego, czego symbolem jest w ostatnim czasie wycofanie finansowania Światowej Organizacji Zdrowia przez USA – i zapowiedź zwiększenia jej finansowania przez Chiny. Ale to przecież tylko wierzchołek góry lodowej. Kryzys przeżywa cały system wolnego handlu i instytucji międzynarodowych, w tym WTO, a presja na skracanie łańcuchów dostaw gwałtowanie wzrosła.

Po trzecie, koronawirus katalizuje więc także proces deglobalizacji. Również on trwał już wcześniej i wynikał z może największego paradoksu naszych czasów, jakim jest przechwycenie globalizacji przez Chiny. Dzięki niezwykle zręcznej polityce stały się one największym beneficjentem tego procesu, którego liderem w obecnej formie były przecież Stany Zjednoczone. W efekcie, Waszyngton musi kwestionować reguły, które sam we własnym interesie ustanowił, aby spróbować zahamować proces utraty globalnego prymatu.

Rewersem deglobalizacji jest renacjonalizacja. Widoczna na całym świecie, wraz z rządami pośpiesznie zamykającymi granice i wprowadzającymi własne polityki antykryzysowe, szczególnie uderza w przypadku Unii Europejskiej, dotąd najsilniej uderzającej w tony postnarodowe i regionalne. To, co w pierwszej fazie kryzysu niektórzy euroentuzjaści zakrzykiwali jako eurosceptycyzm czy narrację suflowaną przez Kreml, wkrótce powiedział szef Komisji Europejskiej na Polskę, Marek Prawda: w wyniku pandemii Unia znalazła się na progu kryzysu egzystencjalnego. Diagnozowanego zresztą w „Nowej Konfederacji”, w postaci pełzającej, przed kilkoma laty.

Po czwarte, pandemia zdaje się katalizować proces słabnięcia Zachodu. Wkroczył on już, wydaje się, w swój srebrny wiek, sukcesywnie zmniejszając w ostatnich dekadach udział w światowym dorobku wszelkiego rodzaju. Znacznie gorzej niż Azja, z Chinami na czele, poradził sobie z kryzysem 2008 r., będącym zresztą skutkiem jego własnych słabości i błędów. Dziś znacznie gorzej radzi sobie z pandemią, mimo wciąż dużych przewag w dziedzinie zdrowia publicznego. A rażąca niekompetencja takich przywódców jak Trump, Macron czy Johnson, nie tylko ignorujących pojawiające się od wielu lat przestrogi, ale ostentacyjnie lekceważących widocznego już od tygodni przeciwnika, by po chwili paść przed nim na kolana – każe zadać pytanie, czy nie żyliśmy w cywilizacji lecącej na autopilocie. Jednocześnie coraz bardziej wątpliwa staje się elementarna spójność polityczna Zachodu, z coraz bardziej podzieloną Unią i coraz bardziej wątpliwą jednością transatlantycką.

To słabnięcie w kategoriach bezwzględnych. Relacjami międzynarodowymi rządzą jednak przede wszystkim relacje względnej potęgi. I tu ponownie rzuca się w oczy Azja Wschodnia, bez porównania lepiej radząca sobie z pandemią pod każdym chyba względem. Po piąte więc, pandemia zdaje się katalizować także proces przesuwania punktu ciężkości świata na Daleki Wschód. Wiele jeszcze przed nami, ale dotychczasowy obraz sytuacji sugeruje powtórkę z 2008 roku, gdy idzie o stosunek względnej potęgi.

Po szóste, COVID-19 to przyśpieszenie historycznego wyzwania dla demokracji liberalnej. Targana wewnętrznymi sprzecznościami, czująca na plecach coraz bliższy oddech „konkurencyjnego autorytaryzmu”, znajduje się od kilkunastu lat w ewidentnym, mierzalnym i mierzonym odwrocie. Za sprawą koronawirusa z dnia na dzień znaleźliśmy się w rzeczywistości stanu wyjątkowego w skali planetarnej, z gwałtownym przyrostem ograniczeń wolności – i technik jej reglamentacji. Jak zawsze w takich sytuacjach, władza stanie przed pokusą utrzymania części z nich po zakończeniu kryzysu. Dodatkowy problem w tym, że fundamenty wolności są dziś poważnie skorodowane i najsłabsze od dekad.

Po siódme, zaraza przyśpiesza też równoległy do poprzedniego proces słabnięcia gospodarek stricte wolnorynkowych na rzecz kapitalizmu państwowego. Etatyści dostali za sprawą obecnego kryzysu wielką okazję do działania i bardzo wiele nowych narzędzi. Znów: niełatwo będzie im z nich zrezygnować, a presja osłabionych gospodarczymi wstrząsami prywatnych przedsiębiorców będzie słabsza.

Po ósme, koronawirus katalizuje cyfrową rewolucję. Wymuszając przeniesienie wielkiej części aktywności w tryb online, przyśpieszył proces, który i bez tego zmieniał nasz świat nie do poznania. Proces, mimo ogromnej liczby głosów, wciąż słabo opisany i mało zrozumiały. Na pewno niosący postęp gospodarczy, bardzo zmieniający relacje społeczne, niosący wielkie wyzwanie dla demokracji liberalnej. Mający także wyraźny wymiar geopolityczny jako jedna z najważniejszych sfer konfliktu amerykańsko-chińskiego – i rywalizacji międzynarodowej w ogóle. Na ile głęboka i trwała będzie tu zmiana związana z COVID-19, trudno dziś ocenić.

Tych osiem procesów wydaje się pewne i ważne. Do tego warto dodać kilka dużych „jeśli”.

Po dziewiąte więc, wisi nad nami wielkie pytanie o stan międzynarodowego, zwłaszcza zachodniego systemu gospodarczego. Przyzwoity wzrost ostatnich lat oddalił pytanie o to, czy kryzys 2008 r. był przejawem tymczasowych czy strukturalnych problemów tego systemu. Jednak argumenty za tym drugim stanowiskiem pozostają mocne. Pytanie brzmi raczej nie „czy”, ale „kiedy” strukturalne problemy związane z hipertrofią sektora finansowego, przyrostem pustego pieniądza czy „misterium długu jako pieniądza” osiągną poziom krytyczny. Obecna pandemia może, choć nie musi być „płatkiem wywołującym lawinę”.

Po dziesiąte, COVID-19 poddaje ciężkiemu testowi realną religię dominującą współczesnego świata rozwiniętego (jak powiada Peter Sloterdijk), jaką jest konsumpcjonizm. Czy zdoła się ona odrodzić w dotychczasowej formie – to jedno. Drugie – to już widoczna premia dla tych, którzy produkują kosztem tych, którzy konsumują. Znów oznacza to zarówno przewartościowania wewnętrzne, jak i międzynarodowe.

Po jedenaste wreszcie, katalizacji podlega także proces zadłużenia. Już wcześniej bezprecedensowe, teraz gwałtownie, z konieczności, rośnie. Jeśli zaraza – jak coraz więcej wskazuje – potrwa dłużej, problem stanie się jeszcze cięższy. Znów oznacza to przesunięcia zarówno wewnętrzne, jak i międzynarodowe. Znów konsumujący ponad miarę Zachód, pożyczający pieniądze od biedniejszych i jednocześnie oszczędniejszych Azjatów, nie jest tu na dobrej pozycji.

Lista jest oczywiście otwarta. Podobnie jak pytanie o głębię tych wszystkich procesów uderzających w świat, jaki znamy.

Państwo w stanie epidemii

Rafał Matyja

Stały współpracownik „Nowej Konfederacji”

Z podejścia do epidemii COVID-19 rozliczać będziemy nie tylko rządy, ale całe państwa – siłę ich instytucji, społeczeństw, zdolności dostosowania i odporności na kryzys. Polski, stosowany w ostatnich latach model budowania siły państwa na eliminowaniu formalnych przeszkód w rządzeniu okazał się mało skuteczny w tych warunkach

Zmiana ustroju państwa nie zawsze jest procesem zaplanowanym i zamierzonym. Czasami jest niejako skutkiem ubocznym jakichś bardziej pierwotnych kalkulacji. Trzydzieści lat temu wiele rozwiązań powstawało jako rezultat oceny ryzyka powrotu PRL z jednej strony, a chęci uniknięcia zemsty ze strony nowych władz na przedstawicielach starych – z drugiej. Dziś także wielkie zmiany ustrojowe mogą zachodzić nie jako element dużego projektu konstytucyjnego, ale jako suma doraźnych rozwiązań.

Wiele analiz i prognoz koncentruje się na tym, jaka będzie rzeczywistość postpandemiczna. Odpowiedź na to pytanie jest o tyle trudna, że nie wiemy, kiedy ona nadejdzie i po jakich zdarzeniach. Tym, co możemy ustalić z dużo większą pewnością, jest wyłaniający się z obecnych zmian kształt nowego porządku. Nawet jeżeli część regulacji wprowadzanych w ostatnim kwartale ma charakter doraźny, to samo ich czasowe wprowadzenie nie pozostanie bez skutku.

Dowiedzieliśmy się bowiem tego, co dzieje się z państwem i jego strukturami w warunkach zagrożenia i nowych wyzwań. Przeszliśmy przez tę lekcję nie płacąc tej ceny, jaka przypadła w udziale Włochom, Hiszpanii czy Wielkiej Brytanii. Ale ponieśliśmy straty, o których wysokości dowiemy się dopiero za jakiś czas. Jedyny zysk, jaki może być wynikiem doświadczeń ostatnich miesięcy, polega na zrozumieniu, jakiego państwa i jakiego porządku społecznego potrzebujemy, by móc radzić sobie w przypadku nawrotu epidemii lub wobec innych nierutynowych wyzwań.

Władza stanu wyjątkowego

Jednym z kluczowych pytań, które będzie długo jeszcze wracać, jest kwestia rzeczywistych przyczyn, dla których rząd nie sięgnął po zapisaną w konstytucji formę prawną stanu klęski żywiołowej, ale wprowadził rzeczywisty stan nadzwyczajny poza tymi regułami. Kluczowe regulacje ograniczające swobodę poruszania się, ale także wolność zgromadzeń, wprowadzono bocznymi drzwiami. Dodatkowo pozostawiając ogromną swobodę interpretacji prawa organom policji, w których gestii pozostawała – zwłaszcza w pierwszym okresie – ocena tego, czy powód opuszczenia domu był dostatecznie ważny. A później, także po zniesieniu restrykcji – ocena zasadności form protestu i wyrażania opinii przez przestrzegających zaleceń sanitarno-epidemiologicznych obywateli.

Model przesunął się wyraźnie w kierunku państwa policyjnego, nawet jeżeli większość niepokojących sygnałów uznamy za incydenty, a nie nowe reguły. Jeżeli prawdziwa jest hipoteza o falowaniu epidemii i możliwym przywróceniu wielu restrykcji – ten czynnik może być w przyszłości jednym z ważniejszych elementów nowych porządków. Zwłaszcza gdy wrócą ograniczenia w funkcjonowaniu sądów, wyrażaniu sprzeciwu, wielu formach samoorganizacji.

Istotnym elementem nowych porządków jest koncentracja władzy w rękach wąskiej części rządu, sterującej regułami realnego stanu nadzwyczajnego, określonego prawnie przez ustawę z&nbsp;2 marca i rozporządzenia Rady Ministrów, oraz działaniami Ministra Zdrowia i inspekcji sanitarno-epidemiologicznej. To w tym kręgu zapadały nie poddane żadnej kontroli i często także nieuzasadniane decyzje o kształcie restrykcji i kalendarzu ich znoszenia. Często nie dyskutowano o tym nie tylko z opozycją, ale często nawet z ponoszącymi konsekwencje decyzji rządu i odpowiedzialnymi za ich wprowadzanie w życie samorządami; lekceważono opinie istotnych organizacji społecznych. Władza z trybu obowiązującego od pięciu lat paternalizmu przeszła w tryb państwa prerogatywnego, w którym wszystkie reguły są ustalane całkowicie arbitralnie.

Także te, które mają kluczową rolę w stosowaniu porządku konstytucyjnego – a zatem trójpodziału władzy i respektowania praw obywatelskich w tym praw wyborczych. Władze nie skorzystały ani z łatwego sposobu przesunięcia wyborów, jaki podpowiada konstytucja w rozdziale o stanach nadzwyczajnych, jak i możliwości wyjścia poza arbitralność przez uzgodnienie sposobu postępowania w tej sprawie z opozycją parlamentarną. Przeciwnie – uznały, że wygodniejsze będzie jej całkowite sparaliżowanie, wprowadzenie w stan permanentnej niepewności i niemożności.

Paraliż Sejmu oparto na dwóch współgrających czynnikach: stosowanym nagminnie w ostatnich pięciu latach przyspieszaniu procedury ustawodawczej w sposób eliminujący jakąkolwiek merytoryczną dyskusję i pracę oraz wprowadzonych ad hoc procedurach pracy zdalnej izby. Zauważmy, że w tych samych warunkach epidemii Senat przyjął rozwiązania nieco odmienne. Jeżeli dodamy do tego stosowaną już wcześniej procedurę włączania do procedowanych w ten sposób ustaw przepisów niemających żadnego związku z ratio legis danego projektu, to będziemy o krok od stwierdzenia wyraźnego przejścia do modelu, w którym Sejm jest zredukowany do roli instytucji wzmacniającej legitymizację rządu.

Fakt, że zamiast stać się miejscem wypracowania budzącego zaufanie kompromisu, izba niższa stała się po raz kolejny miejscem, które służy upokarzaniu opozycji – jest niezwykle istotny dla nowych porządków. Prerogatywny charakter władzy polegał na tym, że utrzymywała ona w niepewności co do realnego terminu wyborów prezydenckich wszystkich – z wyjątkiem jednego – uczestników rywalizacji. A i tak skończyło się to jej gigantyczną kompromitacją, ponieważ okazało się, że nie jest w stanie przeprowadzić własnej woli w żaden dający się obronić sposób.

Formuły rządzenia nie można zatem nazwać nawet dziurawym autorytaryzmem, ale raczej negocjowaniem między elementarną sprawnością państwa, której rzecznikiem był rząd, a kapryśnym woluntaryzmem formułowanym przez kierownictwo partii. W kilku kluczowych momentach napięć – gdy okazywało się, że struktury państwa nie są w stanie spełniać każdego kaprysu Nowogrodzkiej – doszło do najpoważniejszego kryzysu formuły pisowskiego paternalizmu. Realne państwo – walczące z epidemią, redukujące skutki restrykcji, próbujące zapewnić normalne funkcjonowanie mieszkańcom – było gdzie indziej.

Państwo zredukowane

Odpowiedź na to, jak państwo zdało egzamin, zależy od tego, co za owo państwo uznamy. Rząd zachował się przytomnie, zdając sobie sprawę z kataklizmu, jakim byłoby dopuszczenie do wysokiej skali zachorowań w warunkach niesprawnych instytucji opieki zdrowotnej. Uczynił to nie z jakiejś przenikliwości i zapobiegliwości, ale w obliczu ponurych informacji docierających z Włoch. Wprowadził restrykcje na dużą skalę i dość długo się z nich nie wycofywał. Ale do tej operacji użyto niewielkich zasobów: konferencji prasowych, na których ogłaszano nowe reguły i dziennika ustaw, gdzie – nie bez pewnego chaosu – legalizowano ogłoszone już na konferencjach zmiany.

Państwo w okresie wzmocnionych restrykcji zredukowało w sposób istotny swe funkcje, nie tylko te, których zawieszenie na dwa-trzy miesiące nie niosło za sobą żadnych konsekwencji. Instytucje ochrony zdrowia podporządkowały swe działania walce z epidemią. Część ich funkcji została w konsekwencji na ten czas zawieszona. Trudno dziś powiedzieć, jaki był rzeczywisty efekt tej operacji – jak wiele istotnych procedur leczniczych czy rehabilitacyjnych zostało przerwanych. U jak wielu osób stan zdrowia istotnie się pogorszył – wskutek wprowadzenia restrykcji.

Najciekawsze zmiany zaszły w sferze oświaty, gdzie doszło do znaczącej zmiany roli państwa w całym procesie. Dało ono do zrozumienia nauczycielom i rodzicom, że muszą się jakoś zorganizować, korzystając z prywatnego sprzętu, transferu, oprogramowania. W przypadku rodziców – że muszą także poświęcić dodatkowy czas i realnie wziąć na siebie zadania opiekuńcze i edukacyjne. Ze świadomością, że część rodziców jest do nich lepiej przygotowana, a część nie jest przygotowana wcale.

Najbardziej dramatyczna sytuacja zapanowała w części instytucji pomocy społecznej. Nie tylko zresztą w Polsce. Przerzucanie się odpowiedzialnością za stan domów pomocy społecznej byłoby najgłupszym sposobem wyciągania wniosków z porażki, jaką ponieśliśmy w tym zakresie. Warto natomiast zaniechać popularnej zwłaszcza po stronie opozycji narracji o sprawnych samorządach i niesprawnym rządzie. Polityk publicznych nie sposób bowiem podzielić w ten sposób. Bardzo wiele problemów i chorób nie polega na sposobie nadzorowania czy finansowania instytucji, ale na ich miejscu w systemie i na uwadze, jaką poświęca im opinia publiczna.

W warunkach częściowego paraliżu systemu politycznego, do jakiego doprowadziło rządzące ugrupowanie, to właśnie ta opinia – wyrażana przecież nie tylko za pośrednictwem mediów – może odegrać rolę najważniejszego czynnika zmiany. Zwłaszcza gdy uznamy, że siłą państwa w czasie pandemii nie była niezwykła przenikliwość intelektualna premiera Morawieckiego i ministra Szumowskiego, ale gotowość obywateli do podporządkowania się restrykcjom i zaleceniom sanitarnym, gotowość pracowników ochrony zdrowia do podjęcia zwiększonych zadań, zdolność nauczycieli i rodziców do podjęcia współpracy w nowych niemal całkowicie zdezinstytucjonalizowanych ramach. Siłą państwa była zdolność instytucji do sprawnego przejścia w tryb pracy zdalnej. Tam, gdzie tych wszystkich umiejętności brakowało – pojawiało się państwo słabe.

Silne i słabe państwa

Trzeba od razu powiedzieć, że epidemia naruszyła pewien ustalony porządek myślenia o słabości i sile państwa. I jakkolwiek bilans tego co się stało zrobimy dopiero po dłuższym czasie, to już dziś można powiedzieć, że Europa mogła się przyjrzeć sobie na nowo. Zobaczyć, że nie dzieli się na sprawny Zachód i bezradny wobec epidemii Wschód. Że jej tożsamości nie sposób budować na rozgrywkach wokół dawnego prestiżu. Jedno z najpotężniejszych państw tej części świata – Wielka Brytania – okazało się przez ostatnie lata nie tylko nieefektywną demokracją, ale w ostatnich miesiącach także państwem mało odpornym na zagrożenia.

Europa przed epidemią przypominała ósmą klasę podstawówki, w której niektórzy uczniowie „jadą na opinii” zdolnych i pilnych, zdobytej w pierwszym lub drugim roku nauki. Rachunek rzeczywisty wypadł inaczej, nawet jeżeli przyjmiemy, że częściowo było to skutkiem takich aspektów epidemii, na które poszczególne rządy nie miały żadnego wpływu.

Rachunek siły i słabości państw europejskich wyraża się jednak nie tylko liczbą zachorowań i zgonów, ale także zdolnością uruchomienia działań osłonowych dla społeczeństwa i gospodarki. Prawdziwy rachunek za epidemię będzie obejmował zatem zarówno dane z rynku pracy, jak i statystyki zdrowotne poza koronawirusem, odsetek dzieci, które wypadły z systemu nauczania po wprowadzeniu procedur zdalnych, jak i głębokość zapaści kilku najbardziej zniszczonych restrykcjami branż.

Tak czy inaczej, to, co wpiszemy na rachunku, będzie tym razem rozliczać nie tylko rządy, ale całe państwa – siłę ich instytucji, społeczeństw, zdolności dostosowania i odporności na kryzys. Polski model z ostatnich lat – model budowania siły państwa na eliminowaniu formalnych przeszkód w rządzeniu – okazał się mało skuteczny w tych warunkach. Rządzący musieli uznać, że wynik rozgrywki będzie zależał w znacznej mierze od nielubianych czy wręcz pogardzanych przez nich środowisk lekarskich, nauczycielskich, pielęgniarskich. Że będzie zależał od zdolności instytucjonalnych samorządów i prywatnych przedsiębiorstw. A ukochane spółki skarbu państwa będą musiały ograniczyć swoje manifestacje sprawstwa do produkcji płynów do dezynfekcji i zakupów maseczek, o wątpliwej, jak się okazało, przydatności.

Przesłanki lepszej zmiany

Bez względu na to, kto będzie rządził w najbliższych latach – powinien zrozumieć trzy proste lekcje z czasów epidemii. Państwo zredukowane do umieszczonego na szczycie hierarchii rządu, oczekującego od pozostałych instytucji i od obywateli tego by „popierali i nie przeszkadzali” będzie niezdolne do przeciwdziałania poważniejszym wyzwaniom. By zyskać skuteczność musimy myśleć przede wszystkim o optymalnych sposobach organizacji funkcji publicznych – zwłaszcza tych, które w największym stopniu warunkują realia życia obywateli. Postrzegać państwo jako przestrzeń współpracy różnych partnerów instytucjonalnych oraz uzyskiwania oczekiwanych zachowań społecznych. To był realny test wiosną tego roku.

Test, wobec którego system polityczny – z jego skoncentrowaniem się na kwestii terminu wyborów prezydenckich – okazał się dysfunkcjonalny. Można wprawdzie postawić hipotezę, że gdyby nie Jarosław Kaczyński i część jego partii, która nie wyobraża sobie jakichkolwiek porozumień z opozycją – rząd doprowadziłby do szybkiego wypracowania porozumienia. W pierwszej fazie kryzysu było wiele sygnałów potwierdzających realność takiej ścieżki. Ale skończyło się inaczej.

Klincz z 10 maja 2020 roku powinien być najpoważniejszym ostrzeżeniem, dotyczącym skutków polityki takiej, jaką prowadzi od pięciu lat Nowogrodzka. Ale powinien być też zachętą do innego myślenia o alternatywie wobec tej polityki. Nie jest nią wyłącznie wzywanie do zmiany ekipy rządzącej. Kluczem do sprawy jest przebudowa kilku kluczowych polityk publicznych, dokonywana w porozumieniu między rządem i parlamentem, samorządem i partnerami społecznymi. Polska nie potrzebuje okrągłego stołu, przy którym pokłócą się po raz setny partie polityczne, ale kilku, może kilkunastu stołów, których ustalenia będą miały silniejszą moc niż ustawowe zapisy i przesunięte – co wydaje się konieczne – w inny sposób środki budżetowe.

Jeżeli w czasach epidemii o sukcesie decydowała gotowość do współpracy ze strony wielkich środowisk zawodowych – ochrony zdrowia i edukacji, a z drugiej strony – zdolność społeczeństwa do przestrzegania bardzo surowych restrykcji, to na tej podstawie warto budować państwo, czy – jeżeli to już zbyt zawłaszczone i zniszczone przez polityków słowo – sprawnie działającą sferę publiczną. Nie zaczynając za każdym razem od nadziei na zmianę partyjną jako na najlepszy sposób naprawy.

Przedsiębiorcy potrzebują nowego otwarcia na wzór „ustawy Wilczka”

Z Adamem Abramowiczem rozmawia Natalia Kołodyńska-Magdziarz

Adam Abramowicz

Polski polityk, menedżer, poseł na Sejm VI, VII i VIII kadencji, od 2018 rzecznik małych i średnich przedsiębiorców.

Natalia Kołodyńska-Magdziarz

Sekretarz zespołu „Nowej Konfederacji”. Absolwentka bezpieczeństwa wewnętrznego na Uniwersytecie Warszawskim. Pracowała dla polityków i instytucji publicznych oraz organizacji pozarządowych

Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców ocenia tarczę antykryzysową i radzi, jakie powinny być następne kroki rządu

W ostatnich miesiącach mieliśmy do czynienia z bezprecedensową sytuacją, kiedy to duża część przedsiębiorców – nie ze swojej winy – nie mogła swobodnie prowadzić działalności. Rząd wprowadzał w tej sytuacji kolejne tarcze antykryzysowe, które miały być dla przedsiębiorców kołem ratunkowym, choć złośliwi twierdzą, że były raczej kotwicą. Jak pan ocenia działania w tym zakresie?

Pieniądze w ramach tarczy finansowej, które znalazł rząd poprzez emisję obligacji, trafiły już w większości do przedsiębiorców. Jest to 100 mld zł, wiec jest to znacząca kwota. Wielu firmom pomoc ta pomogła przetrwać, poprawiając płynność finansową. Dodatkowo mikro- i małe przedsiębiorstwa korzystały jeszcze z tarczy antykryzysowej: z opłacania przez państwo składek ZUS przez trzy miesiące, z „postojowego”, z mikropożyczek.

Są jednak firmy, które pomocy nie otrzymały, ponieważ nie spełniały założonych warunków. Żeby skorzystać z tarczy finansowej, przedsiębiorstwo musiało mieć spadek obrotów przynajmniej o 25% i w dniu 31.12.2019 zatrudniać pracowników. Byli tacy, którym obroty zmniejszyły się o 20% czy 24%, lub nie zatrudniali pracowników w 2019 roku, ale już 1 stycznia 2020 stworzyli kilka etatów. Pomocy nie uzyskały tez firmy, które miały przed pandemią kłopoty z płatnościami danin publicznoprawnych. W rezultacie dla części starczyło na pokrycie strat, dla części nie starczyło, ale są też tacy szczęśliwcy, którzy mówią, że nie zarobiliby nigdy normalnie pieniędzy, które dostali.

Moim zdaniem lepiej było jednak skierować pomoc według Polskiej Klasyfikacji Działalności do firm, które zostały rzeczywiście zamknięte ze względu na rządowe restrykcje, na podstawie strat, które poniosły. Natomiast firmom, które mogły działać, choć również ponosiły straty, należało przekazać pomoc zdecydowanie mniejszą. Nie rozróżniono tych dwóch przypadków, a jest to moim zdaniem bardzo ważne. Pieniądze otrzymało też wiele firm, które niekoniecznie poniosły straty na poziomie adekwatnym do tego, jakie otrzymały wsparcie.

Nie należy jednak zbytnio obwiniać za to rządu, ponieważ sytuacja była bardzo dynamiczna i należało szybko podjąć działania, dlatego też wybrano taki model, a nie inny. Jednak jeszcze raz podkreślę, że moim zdaniem bardziej sprawiedliwe i odpowiadające realnym potrzebom byłoby skierowanie tego strumienia pieniędzy w większym stopniu do firm, które nie mogły działać. Byłby to wręcz jakiś rodzaj odszkodowania za to, że to rząd uniemożliwił im pracę.

Czy w takim przypadku działania takie jak bon wakacyjny mają sens?

Pierwszy pomysł na bon wakacyjny nie miał sensu, sami pomysłodawcy nie mogli się zdecydować, czy jest to pomoc socjalna, czy też pomoc dla branży turystycznej. Bon taki mieli dostać wszyscy pracujący na etacie, zarabiający poniżej średniej krajowej. Jeśli spojrzymy na to z punktu widzenia pomocy branży turystycznej, to tego typu bon powinien być jak najbardziej powszechny, i kierowany, być może nawet najbardziej, do osób, które mają pieniądze, podobnie jak wszystkie akcje marketingowe kieruje się do tych, którzy posiadają środki, bo mogą ich potem więcej wydać. Tym bardziej, że każdy, kto dostanie taki bon, będzie musiał zapłacić za wakacje dużo więcej. Stad moja krytyka tej koncepcji.

Uważam, że jeśli już pomoc ma być kierowana za pomocą takiego bonu, to powinien otrzymać go każdy, kto płaci w Polsce podatki. Wtedy, nawet jeśli nominał bonu będzie niższy, to baza osób, które z niego skorzystają, będzie zdecydowanie większa, a co za tym idzie, pieniądze, które dołożą z własnej kieszeni też będą dużo większe. Poważną wadą tej wersji bonu wakacyjnego było również wykluczenie przedsiębiorców, którzy też przecież są obywatelami i płacą podatki. Wybrano trzecią drogę, myślę, że nasza krytyka też miała na to wpływ – bon turystyczny kierowany do dzieci. Choć moim zdaniem jest to wersja zdecydowanie lepsza od pierwotnej, to jednak nadal nieoptymalna.

Działa rządu skierowane do przedsiębiorców ocenia pan raczej pozytywnie, czy jest jednak coś takiego, z czym się pan stanowczo nie zgadza?

Przede wszystkim problemem był brak konsultacji ze środowiskiem przedsiębiorców. Rząd konsultował pierwsze założenia tarczy z dużymi organizacjami, które są w Radzie Dialogu Społecznego. Gdyby konsultował te założenia z szerokim środowiskiem, nie musiałby poprawiać tarcz. Mamy ich aż cztery, ponieważ w kolejnych wersjach były uwzględnione rozwiązania, o których my mówiliśmy od początku, i gdyby wprowadzić je od razu, uniknięto by kosztów i zamieszania.

Potem rząd słuchał już naszych uwag. Przykładowo: zmieniono rozwiązanie dotyczące mikropożyczki, zgodnie z którym miała być ona umorzona, jeśli firma będzie działać przez kolejne 3 miesiące po udzieleniu pomocy, po złożeniu przez przedsiębiorcę wniosku do urzędu. Wskazaliśmy, że jest to zbyteczna biurokracja, ponieważ urząd ma dostęp do Centralnej Ewidencji i Informacji Działalności Gospodarczej i może sprawdzić, czy ktoś prowadził działalność w określonym czasie. Zmieniona została też kwota 15 600 zł przychodu w lutym, która uniemożliwiała otrzymanie postojowego, a do granicy 15 600 zł przychodu uniemożliwiającej sfinansowanie składek ZUS z budżetu – w kolejnej tarczy dodano kryterium dochodowe. Rząd poprawiał to, co wskazywaliśmy jako warte poprawy, choć oczywiście lepiej byłoby to zrobić, od samego początku konsultując się ze środowiskiem.

Błędy zostały popełnione, byłbym jednak niesprawiedliwy, gdybym nie zauważał czynników, które mogły usprawiedliwiać te błędy. W obliczu pandemii trzeba było działać szybko i być może ten pośpiech był przyczyną tych złych rozwiązań, które w tej chwili krytykuję. Generalnie jednak dzięki pomocy rządowej wielu firmom udało się przejść przez kryzys. Obecnie problem polega na tym, że ona już się kończy. Czekają nas teraz bardzo trudne miesiące.

Jakie powinny być więc kolejne kroki rządu? Czego potrzebują teraz polscy przedsiębiorcy?

Rząd powinien w dialogu z naszym środowiskiem zacząć ułatwiać prowadzenie działalności gospodarczej. Jeszcze przed tym kryzysem opracowaliśmy 10 punktów, które mają w tym pomóc. Jesteśmy gotowi o tym rozmawiać.

Już można zacząć podejmować pewne kroki. Premier Morawiecki jeszcze w tamtym roku obiecał, że podniesie granicę obrotu, który uprawnia do zastosowania podatku zryczałtowanego zamiast podatku dochodowego w obecnej formie – do 2, a potem do 4 milionów euro. Można byłoby w tej sytuacji od razu wprowadzić tą wyższą granicę. Uprości to rozliczanie się przedsiębiorców, obniży koszty. Zostały już przygotowane założenia do zmiany tej ustawy, nic wiec nie stoi na przeszkodzie, żeby je szybko wprowadzić. Trzeba również urealnić stawki, ponieważ ustawa w tym zakresie obowiązuje już od 25 lat i są one zupełnie niedostosowane do obecnego rynku.

Minister Ziobro może skoncentrować się nad taką reformą sądów gospodarczych, żeby wyroki zapadały w kilka tygodni, tak jak np. w Niemczech. Jest to niezwykle istotne, ponieważ obecnie sprawy te ciągną się latami i nie pozwalają przedsiębiorcom na normalne funkcjonowanie.

Minister (rodziny, pracy i polityki społecznej – przyp. red.) Marlena Maląg powinna podjąć dyskusję z przedsiębiorcami na temat ZUS-u. Rząd ma już w tym zakresie pewne sukcesy, tj. mały ZUS+, który objął 300 tysięcy przedsiębiorców. Jednak wszystkich małych przedsiębiorców płacących pełny ZUS jest ok. 1,2 miliona, wiec wielu z nich wciąż zostało z problemem zryczałtowanego ZUS-u. Powinniśmy podjąć dyskusję dotyczącą dobrowolnych składek dla przedsiębiorcy, podkreślam: dla przedsiębiorcy, nie dla pracowników. Ewentualnie małe firmy można przenieść do KRUS-u. Mamy w Polsce system, który obejmuje rolników, a rolnicy to też są przedsiębiorcy. Obowiązuje ich niska składka, którą można byłoby objąć również innych mikroprzedsiębiorców, co wiąże się jednak z niską emeryturą. Ta dyskusja powinna być podjęta, ponieważ jeśli podejmiemy teraz takie kroki, to da to impuls do podnoszenia się gospodarki po tym kryzysie.

Mamy jeszcze kilka postulatów, dlatego należy usiąść do rozmów. Chcemy stworzyć w Polsce prawo, które znosi wszystkie obowiązki biurokratyczne mikroprzedsiębiorców wzorem Wielkiej Brytanii. Chcielibyśmy doprowadzić do nowego otwarcia, takiego, jakim kiedyś dla przedsiębiorców była „ustawa Wilczka”.

W ostatnich badaniach przedsiębiorcy wskazywali też, po raz kolejny, na problem z zatorami płatniczymi. Czy w tej sprawie podejmowane są jakieś działania?

Należy się zastanowić, czy nie wprowadzić szerzej metody kasowej do rozliczeń. Wiele kroków zostało podjętych w tym zakresie. Jest ustawa antyzatorowa, która pozwala szybciej odpisywać sobie niezapłacone kwoty. Rzeczywiście, jest to kwestia, która również wymaga tego, by usiąść i porozmawiać o tym, jak zmobilizować do płatności tych, którzy się ociągają. Jest to ważne, ponieważ pozwoli to zwiększyć płynność finansową firm, a w tej chwili jest ona zagrożona.

Nie zapominajmy, że kryzys uderzył też w budżet państwa, a rozwiązania, o których pan mówi, zwłaszcza dotyczące ZUS, oznaczają mniejsze wpływy do budżetu. W tej sytuacji realne wydaje się zagrożenie, że rząd będzie raczej szukał sposobu na zwiększenie wpływów.

Wszyscy przedsiębiorcy w ciągu roku płacą za siebie łącznie 13 miliardów złotych. Po wprowadzeniu dobrowolnych składek ok. 50% z nich zostałoby w ZUS-ie, tak jak jest w Niemczech, co daje 7 miliardów złotych, które nie wpłynęłyby do FUS-u. W tej sytuacji trzeba byłoby albo szukać oszczędności w ZUS-ie, albo większej racjonalizacji w gospodarowaniu tymi finansami, żeby te 7 miliardów znaleźć, ewentualnie trzeba byłoby je dołożyć z budżetu. Jednak nasze pozostałe pomysły – reforma sądów, jak i zmiana podatku dochodowego na ryczałtowy – nie niosą ze sobą żadnych kosztów, a wręcz przeciwnie, zmiana może być pozytywna dla budżetu. Jeśli więcej przedsiębiorców będzie płaciło podatek zryczałtowany niż na zasadach ogólnych, to tych pieniędzy będzie więcej, co pokazuje nam doświadczenie tych, którzy w tej chwili już taki podatek płacą, a jest to ok. 500 tysięcy osób.

Wracając do ZUS-u, to problem byłby jedynie obecnie. Ten, kto nie będzie się ubezpieczał, nie będzie otrzymywał świadczeń chorobowych, rentowych, później emerytury. W dłuższej perspektywie będzie to neutralne dla budżetu. W tej chwili ryczałtowy ZUS jest zmorą przedsiębiorców. Minęła już trzymiesięczna pomoc rządu, która pozwoliła tym firmom przeżyć i odetchnąć. Dostaję sygnały od przedsiębiorców, że w końcu mogli trochę odetchnąć, bo nie musieli płacić tych 1500 zł miesięcznie, kiedy nie mieli przychodów. Teraz niestety będzie się zdarzało tak, że te przychody wciąż będą mniejsze lub nie będzie ich wcale, a składki trzeba będzie płacić. Gdybyśmy rozwiązali ten problem, to byłby to ogromny zastrzyk energii i możliwości dla naszej gospodarki, oczywiście mam na myśli tę „małą gospodarkę”, czyli sektor MŚP. Nie widzę więc w naszych pomysłach żadnego zagrożenia dla budżetu.

Skoro rozwiązania te są korzystne dla obu stron, to dlaczego do tej pory ich nie wprowadzono?

Obawiam się, że na niektórych polityków słowo „dobrowolny” działa jak płachta na byka. Politycy lubią się troszczyć o innych. Jednym z argumentów przeciwników dobrowolnego ZUS-u jest to, że przedsiębiorcy są nieodpowiedzialni, nie zadbają o siebie, nie będą chcieli płacić składki, ale też nie zgromadzą własnych środków na własną emeryturę, nie będą mieli dzieci, które im pomogą, generalnie nie będą mieć żadnego zabezpieczenia, i państwo i tak będzie musiało na starość ich wspierać. Jest to kompletna nieprawda. Już dziś w szarej strefie pracuje wielu Polaków, wypchniętych przez nasz system podatkowo-ubezpieczeniowy, który nakłada na każdą złotówkę 65 groszy różnych opłat. Mimo to, ci ludzie nie stoją przy śmietnikach i nie umierają z głodu. W Niemczech, gdzie są dobrowolne składki, też nic takiego się nie dzieje. Generalnie większość ludzi jest jednak odpowiedzialna za swoje życie i wiedzą, że muszą w jakiś sposób zabezpieczyć swoją emeryturę, jeśli nie płacą składki. Opór przed dobrowolnością jest bardziej ideologiczny niż praktyczny. Następuje ucieczka od wolności i państwo chce wszystkich przed wszystkim zabezpieczyć, zakładając, że ludzie są nieodpowiedzialni i sami o siebie nie zadbają.

Podsłuchujący podsłuchiwani

Krzysztof Izdebski

Członek zarządu i dyrektor programowy Fundacji ePaństwo. Prawnik specjalizujący się w polskich i zagranicznych aspektach dostępu do informacji publicznej, ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego oraz nowych technologii

Trudno oprzeć się wrażeniu, że jak tworzone specjalnie po 11 września 2001 technologie inwigilacji zostały z nami do dzisiaj, tak podobnie przyjęta strategia walki z COVID-19 spowoduje, że będziemy jako obywatele bardziej ulegli wobec mechanizmów autoinwigilacji

Po pandemii koronawirusa zostanie z nami nie tylko kryzys i obawy przed kolejnym lockdownem. Dziedzictwem tych kilku miesięcy będzie również zgoda na dobrowolne poddanie się inwigilacji. W imię wyższego dobra, przy aplauzie polityków i przy dalszym ograniczaniu prywatności. Być może nawet w stopniu dopuszczalnym w demokratycznym państwie prawa, ale wciąż wymagającym dużej ostrożności w stosowaniu. Będziemy dobrowolnie śledzić siebie i osoby, których nawet nie znamy.

W wywiadzie udzielonym niedawno na antenie RMF FM, minister zdrowia Łukasz Szumowski powiedział, że zalecenia przeciwdziałające zakażeniom COVID-19 są lekceważone, bo (takie ma wrażenie) „Polacy w ogóle już zapomnieli, że mamy epidemię”. Rzecznik jego resortu powtarzając te słowa zwrócił całkiem słusznie uwagę, że „jeśli nie możemy zachować dystansu ok. 2 m od innych osób, powinniśmy nosić maseczkę”. Obydwaj chyba przez przypadek potwierdzili, że politycy czują się nieco lepsi od pozostałych obywateli i obywatelek. Ani minister, ani jego podwładny nie są widziani publicznie w maskach, a i zachowywany przez nich dystans – przynajmniej w oku kamery telewizyjnej – wydaje się zdecydowanie mniejszy niż 2 metry. Rośnie za to dystans pomiędzy rządzonymi, a rządzącymi.

Łatwość pozbywania się prywatności

Wynika to po części z zupełnie nieudanej komunikacji z obywatelami. Pamiętamy chaos związany z wprowadzaniem ograniczeń wzmocniony przez horrendalne, i w ocenie wielu arbitralnie i nadgorliwie przyznawane kary za ich nieprzestrzeganie. Widzimy również polityków, którzy prześcigają się w liczbie uczestników spotkań wyborczych, zupełnie lekceważąc przy tym apele o zachowanie ostrożności. A to wszystko jeszcze przy zwiększonej liczbie zakażeń i obawie, że zaraz znowu będziemy musieli zamknąć się w czterech ścianach. Jakby w odpowiedzi na te słowa i działania, na scenę wszedł minister cyfryzacji Marek Zagórski, namawiający obywateli do zainstalowania aplikacji do śledzenia wzajemnych kontaktów (contact tracing).

Choć piszę tu o Polsce, wiele władz w innych częściach świata miotało się między dziesiątkami lepszych lub gorszych decyzji. Może to wynikać z braku kompetencji do rządzenia w wyjątkowo trudnych warunkach, ale w dużym stopniu takie sytuacje obnażają brak kompetencji do rządzenia w ogóle. Obiektywnie, wszyscy przeżywamy okres niepewności i poczucia braku optymalnych rozwiązań. Chwytamy się tego, co naszym zdaniem przyniesie ulgę od braku stabilizacji i powrót do normalnego życia. Poddajemy się zatem przekonaniu o idealności innowacji i ułudzie bezpieczeństwa. Korzystaliśmy w pracy z szerokiej gamy komunikatorów, ci z nas, którzy mieli więcej wolnego czasu, spędzali go oglądając nowe odcinki seriali. Politycy zaś zastanawiali się, co zrobić, żeby Pola cy nie zapominali, że mamy epidemię, ale żeby ta pamięć nie wiązała się z dużymi kosztami i wzrostem społecznego niezadowolenia. Do utraty prywatności już się przyzwyczailiśmy i od lat my sami, przy dużym udziale władz i sektora biznesowego, odbieramy sobie jej kolejne skrawki.

Czy w ogóle jest się czego pozbywać?

W zasadzie od początku wystąpienia epidemii, kraje Azji Południowo-Wschodniej zaczęły opracowywać i wdrażać technologie pozwalające na śledzenie kontaktów swoich obywateli, z czego przykład Singapuru był bodajże najgłośniejszy, bo tam starano się minimalizować zagrożenie prywatności. W Chinach takimi szczegółami nikt się nie przejmuje od dłuższego czasu. Można było przy tej okazji odnieść wrażenie, że do tej pory śledzenie kontaktów było technologicznie niemożliwe. To nieprawda. Zarówno władze Chin, jak i Singapuru, ale też Stanów Zjednoczonych, Polski, Francji i dziesiątek innych krajów już dawno opracowały metody inwigilacji swoich i cudzych obywateli. Wcześniej – pod hasłem walki z terroryzmem, przestępczością czy nieprawidłowościami związanymi z pozyskiwaniem wsparcia od państwa. Od dawna też firmy technologiczne namawiały nas do „dobrowolnego” oddania swoich danych, obiecując w zamian „darmową” podróż do wirtualnego świata całkiem realnych znajomości. Gdyby zdecydowały się na bardziej szczery marketing, zapytałyby: chcesz mieć komfortowe życie za darmo? I natychmiast pospieszyłyby z odpowiedzią: podziel się z nami swoimi danymi. Teraz pojawił się nowy, jeszcze mocniejszy przeciwnik prywatności – zdrowie publiczne.

Odwrócenie ról

Kto z nas na pytanie o wybór między prywatnością i zdrowiem wybierze tę pierwszą? No właśnie. Na tak postawione pytanie nie da się inaczej odpowiedzieć. Dlatego właśnie politycy i firmy technologicznie takie właśnie pytania uwielbiają nam zadawać. Nawet nie muszą czekać na odpowiedź, wiedzą co wybierzemy.

A dokonanie tego wyboru jest ważne, bo mamy do czynienia z dwiema istotnymi zmianami, wymagającymi nowego podejścia do inwigilowania obywateli. Systemy rozwijane przez służby w różnych krajach, w dużym skrócie, były budowane na narzędziach śledzących kontakty osób już wcześniej z jakiegoś powodu im znanych. Służby musiały też liczyć na współpracę z firmami telekomunikacyjnymi. A te dość niechętnie narażają się swoim klientom. Pamiętny jest opór Apple przed umożliwieniem FBI dostępu do telefonu jednego z terrorystów z San Bernardino. Działające w Polsce firmy telekomunikacyjne też nie bez oporów zareagowały na decyzję premiera Morawieckiego, by przekazały m.in. dane mogące określić występowanie skupisk ludzkich.

Ale na tym nie poprzestano. W związku ze specyfiką zagrożenia COVID-19 trzeba było wymyśleć system, który szybko odtworzy historię kontaktów obywatela z osobami, o których istnieniu on sam nie ma nawet pojęcia. I to w taki sposób, że będzie możliwe by się z tymi przypadkowymi osobami komunikować i informować ich o kontakcie z osobą zakażoną (exposure notification). To jeden z pierwszych, jeśli nie pierwszy przypadek, w którym władze przekonują lub zobowiązują obywateli do instalowania sobie samym aplikacji szpiegujących ich ruchy.

Przytoczone wyżej wypowiedzi polityków (pewnie nieświadomie) rozmiękczają opór obywateli przed dalszym nakładaniem ograniczeń na swoją prywatność, nawet jeśli byłyby to ograniczenia z pozoru mało dotkliwe. Bo co to za problem zainstalować sobie „pluskwę” – poza tym, że będzie trochę szybciej spadał poziom baterii. To lepsze niż zamknięte granice i tysiące osób zagrożonych bezrobociem.

Wszyscy się troszczą o prywatność, ale…

Trzeba też przyznać, że minister cyfryzacji bardzo szybko reagował na apele o maksymalne uszanowanie prywatności w procesie prac nad aplikacjami. ProteGO Safe, czyli polska aplikacja, choć nie jest jeszcze w pełni gotowa, była już kilkukrotnie zmieniana, by zagwarantować jak najlepszą ochronę naszych danych. Co więcej, uznano nawet, że żadnych danych nie przetwarza. Komisja Europejska już w&nbsp;połowie kwietnia wydała dokument, w którym wskazuje, w jaki sposób powinno się wdrażać aplikacje śledzące nasze kontakty, uwzględniając przy tym maksymalną ochronę prawa do prywatności. Polskie organizacje pozarządowe zainicjowały list, który uzyskał wiele podpisów ekspertów zajmujących się technologiami i prywatnością, postulujący, aby m.in. wdrażany był model zdecentralizowany. To taki system, w którym dane są przechowywane na telefonach, a nie zbierane przez centralną bazę. Wreszcie, Apple i Google – producenci najbardziej popularnych systemów operacyjnych – wspólnie rozpoczęli pracę nad dostosowaniem modułów bluetooth do wsparcia takich zdecentralizowanych systemów. Skoro nie ma centralnej bazy danych, a władze nie mają dostępu do informacji, z kim się ostatnio spotkaliśmy, to skąd użytkownicy aplikacji mają wiedzieć, że byli w pobliżu zakażonej osoby? Stąd, że w przypadku wykrycia zakażenia to nosiciel wirusa decyduje, czy udostępni o tym informacje innym.

…następnym będzie tylko łatwiej

Trudno oprzeć się wrażeniu, że jak tworzone specjalnie po 11 września 2001 r. technologie inwigilacji zostały z nami do dzisiaj, podobnie przyjęta strategia walki z COVID-19 spowoduje, że będziemy jako obywatele bardziej ulegli wobec mechanizmów autoinwigilacji. Zachęcają do tego już nie tylko firmy technologiczne. Dołączyły do nich – choć z zupełnie innych przyczyn – rządy. No i w końcu: jeśli na jednej szali mamy zdrowie, komfort i bezpieczeństwo, a po drugiej – jakąś abstrakcyjną autonomię informacyjną, to możemy się domyślać, że kolejne granice naszego osobistego terytorium zostaną jeszcze wielokrotnie przekroczone.

Samoregulacja zamiast samokontroli

Z Agnieszką Piskozub-Piwosz rozmawia Jarema Piekutowski

Agnieszka Piskozub-Piwosz

Teolożka, religioznawczyni, anglistka. Współtwórczyni Fundacji Przestrzeń i Wolnej Szkoły Przestrzeń w Krakowie. Certyfikowana facylitatorka metody “Shanker Self-Reg” oraz Kręgów Naprawczych. Praktykuje samoregulację i Porozumienie bez Przemocy. Uwielbia słuchać i być słuchana, a także pomagać innym słyszeć się nawzajem.

Jarema Piekutowski

Członek zespołu, główny ekspert ds. społecznych

Jeśli rozpoznamy jak najwięcej stresorów z różnych obszarów, to należy zastanowić się, czy możemy któreś z nich usunąć albo zmniejszyć wpływ ich oddziaływania. I znów: nie chodzi o wychowywanie bezstresowe, o skasowanie wszystkich stresorów, tylko o ich redukcję, która będzie służyć naszemu celowi

Rodzina z czwórką dzieci, zamknięta w niewielkim mieszkaniu ze względu na pandemię. Stresory narastają, dzieci się biją, między żoną a mężem też rośnie napięcie, bo nie ma chwili wolnej od dzieci. Zajmuje się pani szczególną metodą samoregulacji, Self-Reg Stuarta Shankera. Jak może ta metoda pomóc w takiej sytuacji?

Nie ma jednej uniwersalnej rady. Mój pomysł jest taki, by rodzic, któremu zależy na tym, by było więcej spokoju w tej małej społeczności, próbował zidentyfikować momenty, w których jest w miarę dobrze. Być może to jest dziesięć minut w ciągu całego dnia. Co się wtedy dzieje? Może to dziesięć minut po śniadaniu, kiedy wszyscy są najedzeni, mają pomysły na nowy dzień, nie zmęczyli się jeszcze elektroniką, a rodzice jeszcze nie spieszą się do wykonywania pracy online? Wiadomo, że takiego stanu nie można utrzymać 24 godziny na dobę. Ale możemy szukać tego, co nam dodaje stresu: pośpiech, głód, oczekiwanie na pracę; i tego, co nam służy w chwilach spokoju: najedzenie, brak zewnętrznych hałasów.

Jest pani certyfikowaną facylitatorką Self-Reg. Co to oznacza?

Tak, ważne jest tu dla mnie rozróżnienie między trenerem i facylitatorem. Facylitator to „ułatwiacz”. Jego praca nie polega na tym, by kogoś wytrenować, ale by wspierać innych, nie tylko wiedzą, ale i zachowaniem, by mogli działać z poziomu spokoju. Żeby nauczyć się czegoś nowego, dobrze jest być jednocześnie spokojnym i czujnym (calm and alert). To właśnie stan, w którym nasz poziom energii i poziom napięcia pozwalają na rozwój w codzienności. Self-Reg to podejście do samoregulacji, zwracające uwagę na te dwa aspekty życia: poziom napięcia i poziom energii.

Klasyczna koncepcja wychowania – o której pisał w&nbsp;NK Dariusz Zalewski – podkreśla konieczność samokontroli, dyscypliny, wykuwania cnót. Jest przeciwstawiana tzw. wychowaniu bezstresowemu. Gdzie umiejscowić Self-Reg na tej mapie?

Wybór między klasyczną koncepcją a tzw. „wychowaniem bezstresowym” to wybór fałszywy. W życiu nie zachodzą takie sytuacje. Krytyka tzw. „wychowania bezstresowego” to często krytyka bytu, który nie istnieje. Widziałam różne podejścia do wychowania, ale nigdy się nie spotkałam się z tym, by nie było żadnych granic. Każdy ma jakieś granice, nawet jeżeli ich nie komunikuje albo komunikuje chaotycznie. Trudno wówczas o bezpieczny model przywiązania i o relację, która umożliwia harmonijny rozwój.

Możliwe jest jednak życie, w którym możemy zarówno budować coraz lepsze relacje w społeczności, jak i rozwijać na każdym poziomie – fizycznym, emocjonalnym, poznawczym – nie wpychając kogoś czy siebie w totalnie sztywny i narzucony z zewnątrz schemat, ani pływając po oceanie bez żadnych zabezpieczeń, drogowskazów, busoli. Tego dotyczy właśnie samoregulacja.

Czym jest właściwie samoregulacja?

Idea samoregulacji różni się od obu zarysowanych rozwiązań tym, że bierze pod uwagę indywidualne potrzeby i uwarunkowania osoby (dorosłej czy dziecka), i jego stan fizyczny, emocjonalny, możliwości poznawcze tu i teraz, a także relacje społeczne, w jakich funkcjonuje. Nie poprzestaje jednak na tym – właśnie w tych warunkach pozwala zrobić krok do przodu.

W jaki sposób?

W Polsce bardzo mało znany jest Lew Wygotski, rosyjski pedagog, który w Ameryce Północnej należy do klasyków. Jego pojęcie „strefy najbliższego rozwoju”, podobnie jak „teoria rusztowań” jest powszechnie używane w tamtejszej pedagogice.

Co to za strefa?

To obszar, w obrębie którego można zrobić ten jeden krok naprzód. Dobry rodzic czy pedagog ma pojęcie o tym, gdzie ta strefa się znajduje.

Załóżmy, że moje dziecko w sposób nieograniczony objada się chipsami, i nie je nic zdrowego. W jego strefie najbliższego rozwoju nie będzie się mieścić od razu idealnie zdrowe żywienie, ale na przykład to, żeby nie jadło lizaków przed śniadaniem. Inny przykład: uczennica, która nie jest w stanie napisać wypracowania, ponieważ trudno jej jednocześnie myśleć nad tym, co pisać, jak pisać poprawnie, i jeszcze pisać ręcznie, strefą najbliższego rozwoju może być na przykład podyktowanie komuś tekstu albo to, że nauczyciel pomoże jej w pracy na kolejnych etapach: dyktowanie, opracowanie na komputerze, maszynowe sprawdzenie błędów; oddzielnie zaś nad ortografią czy nad pismem ręcznym (to różne możliwe „rusztowania”, jakich będzie się używać, dopóki będą potrzebne).

Podobnie samoregulacja pozwala tworzyć warunki do zrobienia kroku naprzód w strefie najbliższego rozwoju.

Mówiła pani o przykładowym problemie. Dziecko ciągle objada się chipsami i nie chce jeść nic zdrowego. Jeśli rodzice przyjęliby klasyczny, behawiorystyczny model wychowania, zastosowaliby kary i nagrody. A gdyby zastosowaliby podejście Self-Reg?

Możemy oczywiście zabronić dziecku jeść chipsy. Ale zakładam, że skoro rodzice przychodzą z tym problemem, to zabranianie nie zadziałało. „No to wprowadźmy jakiś system kontroli na zasadzie - jeśli jesz chipsy to nie masz dostępu do wi-fi”. Ale to cały czas nie pozwala zobaczyć problemu, tego co tak naprawdę się dzieje: dlaczego to dziecko je głównie chipsy?

Gdyby rodzic przyszedł do mnie, facylitatorki Self-Reg, z problemem: „Moje dziecko je tylko chipsy”, to przede wszystkim chciałabym pomóc temu rodzicowi przyjrzeć się sytuacji. Po pierwsze: czy to jest adekwatny opis? Czy rzeczywiście tak jest, że dziecko je tylko i wyłącznie chipsy? Czy chodzi o to, że je tych chipsów za dużo? Może je te chipsy tylko i wyłącznie w weekendy, a w tygodniu żywi się na przykład poza domem, na przykład w bursie szkolnej, i nie ma wpływu na to, co je? A może to dziecko je chipsy towarzysko, bo inni je jedzą? Najada się nimi i nie chce jeść innych rzeczy. Po drugie: jakie są te inne rzeczy, których dziecko nie chce jeść? Może wcześniej cała rodzina jadła dużo chipsów, a teraz nagle postanowiła odżywiać się zdrowiej, wprowadziła zupę z jarmużu, a dziecko tego nie zna, więc je dalej to, co jadło?

Więc chodzi o dokładne przyjrzenie się, co się dzieje autentycznie w danym, konkretnym, indywidualnym przypadku?

Tak. Nie wystarczy ogólna teoria. Przyczyny podobnych na zewnątrz zachowań mogą być odmienne. Może być ich także bardzo wiele w jednym przypadku. Potrzeba spojrzenia na problem z różnych stron.

Z jakich stron?

Na przykład od strony stresu. Samoregulacja rozumie stres szeroko (nie tylko jako trudne przeżycia emocjonalne). Stres może być dobry: motywować nas do różnych działań i chronić przed bezczynnością. Ale gdy jest zbyt silny, hamuje rozwój. Przejście od jedzenia chipsów do jedzenia zupy z jarmużu to nie jeden krok, a długa droga, i na pewno może wywoływać stres. Więc należy przyjrzeć się obszarom stresu.

Jakie to obszary?

Może to być stres biologiczny. To że dziecko czegoś nie je, może wynikać z alergii czy nietolerancji, czy z niemożności zniesienia jakiejś faktury jedzenia albo zapachu. A może to jest mizofonia? Jedzenie zupy wiąże się z dźwiękiem łyżki w talerzu, i z tym, że ludzie jedzący zupę dookoła też wydają bardzo specyficzne dźwięki, które dla niektórych są niezauważalne, a dla innych są torturą. I może wcale nie chodzi o to, że dziecko nie chce jeść zupy, ale gdyby siadło przy osobnym stoliku lub założyło słuchawki, to byłoby w stanie ją zjeść? Self-Reg zwraca dużą uwagę na ciało: na to, jak wiele rzeczy, które pozornie zależą od motywacji czy od wartości, naprawdę może wynikać z prostych, sensorycznych, cielesnych rzeczy.

Mamy pozwolić, żeby dziecko jadło w słuchawkach, kiedy chcemy jeść wspólny, rodzinny posiłek?

Znów wracam do tego, że trzeba patrzeć na sytuację indywidualnie, i wyznaczyć priorytety. Czy faktycznie chcemy się teraz skupić na tym, by dziecko było w stanie jeść inne rzeczy niż chipsy? Czy na tym, żeby rodzinnie przeżywać idealne posiłki, tak jak sobie wyobrażamy, że powinny wyglądać – z savoir-vivre’em, z inteligentną konwersacją? Nie można wdrożyć zmian bez świadomości tego, co się dzieje tu i teraz. I bez umiejętności stawiania realistycznych celów.

To upodabnia Self-Reg do klasycznej pedagogiki, gdzie też stawiamy konkretny cel. Na przykład cnotę umiarkowania w jedzeniu i piciu.

Tak, natomiast w Self-Regu później schodzimy z poziomu tych górnolotnych celów choćby na poziom tego, czy ktoś nie ma nietolerancji brokuła, albo trudno przyzwyczaja się do zmian.

Załóżmy, że dziecko nie ma żadnych sensorycznych problemów i generalnie byłoby w stanie zjeść tą zupę z jarmużu, a i tak jej nie je. Co wtedy?

Może być stres na poziomie emocjonalnym lub społecznym. Na przykład jeżeli wcześniejsze próby wprowadzenia tej diety wiązały się z dużym napięciem u samych dorosłych, a matka i ojciec kłócili się, przechodząc na zdrową dietę. Może nawet nie przy dziecku, ale ono odebrało, że atmosfera wokół posiłków jest napięta.

Self-Reg duży nacisk przywiązuje do stresorów społecznych. Nie jest metodą pracy nad jednostką, tylko obejmuje całą społeczność i połączenia między ludźmi. Może na przykład oczekiwanie rodziców jest tak wielkie i wywołuje taki stres, że dużo łatwiej jest organizmowi ten stres zagryźć chipsami – bo to daje szybki skok energii, ale ta energia jest zużywana na to, żeby radzić sobie ze stresem rodziców. Często mamy wrażenie, że dziecko totalnie nie słucha i buntuje się wobec wszystkiego. A może ono ma największą świadomość tego, czego od niego chcą, i ma ogromną chęć zaspokojenia tych oczekiwań, ale to jest dla niego zbyt trudne? To obszar prospołeczny. Dziecko nie jest oderwaną jednostką, od początku odbiera emocje innych osób wokół. To, że chce jeść chipsy, może wynikać z tego, jak to bardzo rodzice nie chcą, by je jadło, i jak bardzo się tym denerwują. Eksperymenty potwierdzają, że kiedy jesteśmy w stresie i mamy do wyboru jabłko albo pączka, to wybierzemy pączka: znacznie szybciej podniesie poziom glukozy i ułatwi poradzenie sobie z tym napięciem.

Identyfikujemy uwarunkowania, stresory, które mogą wpływać na to, że rozwój w danym obszarze jest zakłócony. Co dalej?

Jeśli rozpoznamy jak najwięcej stresorów z różnych obszarów, to należy zastanowić się, czy możemy któreś z nich usunąć albo zmniejszyć wpływ ich oddziaływania. I znów: nie chodzi o wychowywanie bezstresowe, o skasowanie wszystkich stresorów, tylko o ich redukcję, która będzie służyć naszemu celowi. Szukamy tych, które dadzą się zredukować. W ten sposób możemy obniżyć poziom napięcia i zużywać mniej energii na radzenie sobie ze stresem. Dzięki temu udaje osiągnąć się wyższy poziom spokoju i uważności. Więcej energii pozwala dużo łatwiej osiągnąć cel.

Wróćmy jeszcze do społecznego wymiaru Self-Regu. Dlaczego jest to takie ważne?

Niemowlak nie jest w stanie się sam regulować, choć podejmuje takie próby, ssąc kciuk czy kołysząc się. Ale nie jest w stanie zapewnić sobie spokoju. Potrzebna jest relacja matka-dziecko, czy szerzej: opiekun-dziecko. Z czasem rolę regulacyjną zaczyna spełniać społeczność, na przykład grupa rówieśnicza. A mam wrażenie, że polskiej w szkole często patrzy się na dzieci jak na oderwane jednostki. Nie w takim sensie – niestety! – że tworzy się dla nich indywidualne warunki, ale że analizuje się je odrębnie. Zauważa się, że Wojtek gada na lekcji, Hania szczypie koleżankę, a Zuzia nie wykonuje zadań domowych, a nie to, jak wyglądają relacje w klasie, relacje różnych dzieci z nauczycielem, z jakimi problemami boryka lokalna społeczność: z jakimi zasobami i jakim bagażem stresu każdego dnia przychodzą do szkoły i dzieci, i nauczyciele, i jak mogą się wzajemnie regulować albo rozregulowywać.

Podobnie jest z dorosłymi. W sytuacji bardzo wysokiego stresu pierwszym zasobem, po który instynktownie sięgamy, jest zwykle relacja społeczna. Na przykład rozejrzenie się dookoła i zobaczenie, jak na stresującą sytuację reagują inni, albo chwycenia bliskiej osoby za rękę…

W biurze raczej nie będę miał kogo chwycić za rękę.

To nie tylko to. Powiedzmy, że zaczynasz czuć zapach dymu w jakimś pomieszczeniu. Wtedy rozglądasz się, czy inni też go czują, czy dla nich także jest niepokojący. Prawdopodobnie spojrzysz na osobę, która jest jakimś liderem tego zgromadzenia – na przykład prowadzącego wykład albo organizatora. To pomaga uniknąć wpadnięcia w stan walki/ucieczki/zamrożenia. Self-Reg wskazuje na korzyść z tych strategii społecznych.

Jeżeli dorosły ma dobrą relację z dzieckiem i dziecko czuje się przy nim bezpiecznie, to prawdopodobnie w sytuacji dużego stresu, kiedy dziecko na przykład uderzy kolegę i będzie w rozsypce, łatwiej będzie mu dojść do stanu takiego spokoju, w którym będzie mogło się o tej sytuacji porozmawiać, niż jeśli w sposób bezosobowy potraktuje się je karą z regulaminu. Nałożenie kary często prowadzi do reakcji zamrożenia, w której dziecko ze strachu będzie pozornie wyglądało na spokojne, ale to będą tylko pozory: tak naprawdę nie będzie nawet w stanie zrozumieć, że postąpiło niewłaściwie. Natomiast samo to, że ktoś spokojny jest obok, może pomóc. „Spokój rodzi spokój, rodzi spokój” – podkreśla Stuart Shanker. Każda osoba, która jest już w jakimś stopniu wyregulowana, zwiększa regulację innych. Rodzic może nie mieć pomysłu na to, jak nauczyć swoje dziecko spokoju, ale jeśli sam jest często spokojny, to prawdopodobnie dzieci to przejmą: i jako model, i po prostu dzięki temu, że harmonia w domu redukuje stres i ułatwia rozwój. Każda taka osoba, każda taka rodzina czy społeczność rodzi nadzieję na spokój w całym społeczeństwie.

Chiński smok po kwarantannie

Z Radosławem Pyfflem rozmawia Bartosz Bartczak

Radosław Pyffel

Socjolog, wicedyrektor w Azjatyckim Banku Inwestycji Infratstrukturalnych

Bartosz Bartczak

Ekonomista, doktorant na Uniwersytecie Ekonomicznym w Kato-wicach specjalizujący się w tematyce historii gospodarczej i polityki ekonomicznej państwa. Redaktor portalu gosc.pl. Zaangażowany w działalność międzynarodową, szczególnie w obszarze integracji europejskiej i współpracy z krajami Europy Wschodniej

Chiny otwarcie deklarują, że są już gotowe do objęcia światowego przywództwa. To olbrzymia zmiana

Bartosz Bartczak: Chiny najdłużej ze wszystkich walczą z epidemią koronawirusa. Jak Chińczycy z nią sobie radzą? Czy można już mówić o wygaszeniu epidemii?

Radosław Pyffel: Chińczycy mieli oczywiście najwięcej czasu na poradzenie sobie z epidemią koronawirusa. Były przecież pierwszym krajem, który musiał zmierzyć się z tym wyzwaniem. Niemniej można dzisiaj stwierdzić, że poradzili sobie z nim całkiem nieźle. Lockdown, w którym do niedawna były Chiny, jest już znacznej mierze rozluźniony. Ponad 90 proc. gospodarki chińskiej już działa, możliwe są podróże międzymiastowe. Wciąż istnieją jednak duże są obawy o to, że koronawirus może wrócić. Dlatego utrzymywane są restrykcje związane z przyjazdem do Chin. Jeżeli ktoś chce wjechać do tego kraju, musi poddać się dwutygodniowej kwarantannie w specjalnie do tego przygotowanych, wyizolowanych miejscach.

Relatywny sukces Chin w walce z epidemią, ale też innych krajów Azji, jak na przykład Korei, możliwy był dzięki połączeniu czynników kulturowych i technologicznych. Azjatyckie społeczeństwa są mocno wspólnotowe, ludzie od małego uczeni są dyscypliny i współpracy, co pozwala rządowi skuteczniej wprowadzać ograniczenia związane ze stanem epidemiologicznym. Trzeba też powiedzieć, że w przeciwieństwie do Zachodu rola rządu jest też dużo silniejsza i istnieje większe przyzwolenie na wprowadzanie choćby czasowych restrykcji. Jednocześnie społeczeństwa azjatyckie są wysoko zaawansowane technologiczne, co pozwala im wykorzystać nowoczesne technologie do walki z epidemią. Chiński rząd dysponuje nawet technologiami kontroli temperatury obywateli, dzięki czemu łatwiej mu namierzyć ogniska choroby. Korea z kolei przeprowadzała od samego początku bardzo dużo testów.

Ale nie ma się co oszukiwać, że COVID-19 w Chinach całkowicie zniknął. Zapewne wszyscy na dobre pożegnamy się z koronawirusem dopiero po wynalezieniu leku lub szczepionki.

Chiny wracają więc do w miarę „normalnego” życia po epidemii. Nie ma chyba jednak mowy o całkowitym powrocie do tego, co było? Co epidemia koronawirusa może zmienić w polityce Pekinu?

W ostatnim czasie mieliśmy do czynienia z trzema historycznymi wydarzeniami, o których nasi potomkowie będą się uczyć w szkole.

Pierwsze z nich to rozgrywka w Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), w wyniku której Chiny najprawdopodobniej zastąpią USA, jako jej największy kontrybutor.

W przededniu dorocznego i zawsze odbywającego się w maju spotkania WHO, Amerykanie bardzo mocno krytykykowali działania tej organizacji, zwłaszcza za postawę z początku epidemii, uważając iż organizacja pomagała Chinom ukrywać prawdę o wirusie. Prezydent Donald Trump nazwał nawet WHO „chińską marionetką”. Zagroził też, że wstrzyma finansowanie, a być może nawet wycofa z niej USA. A pamiętajmy, że amerykańskie wsparcie wynosi ok 400 mln dolarów i stanowi aż 16 proc. rocznego budżetu WHO.

W dodatku, tuż przed spotkaniem WHO, z inicjatywy Australii i Unii Europejskiej, 116 krajów świata (w tym uważane za przychylne Chinom Rosja czy państwa afrykańskie) podpisało się pod wezwaniem do niezależnego śledztwa, które miałoby zbadać, czy odpowiednio zareagowano na zagrożenie koronawirusem na początku pandemii. Chiny znalazły się więc w bardzo trudnej sytuacji i pod wielką międzynarodową presją.

Jednak późniejsza sekwencja wydarzeń była zdumiewająca. Najpierw w czasie sesji plenarnej przywódca Chin, Xi Jinping, wykorzystując chyba fakt, że wystąpienia na forum WHO odmówił Donald Trump, zapowiedział, że jeśli szczepionka na koronawirusa zostanie wynaleziona w Chinach, zostanie udostępniona całemu światu. Później okazało się, że petycja wzywająca do śledztwa została mocno złagodzona i w efekcie zgodzono się z propozycją Chin, by przeprowadzić je pod auspicjami WHO (co zdaniem Xi zagwarantowałoby „obiektywizm i naukowość”) i zrobić to już po ustaniu pandemii (czyli tak naprawdę nie wiadomo kiedy).

Na końcu doszło do sensacji, bowiem Xi zadeklarował też, że Chiny wpłacą na WHO 2 miliardy dolarów, czyli pięciokrotnie więcej niż dzisiaj USA, stając się największym kontrybutorem tej organizacji. Nie wiadomo, co teraz zrobi Donald Trump. Czy rzeczywiście opuści organizację? A może będzie licytował? Cokolwiek zrobi i jakkolwiek zareaguje, obrady WHO wyraźnie pokazały, że Chiny już otwarcie aspirują do objęcia światowego przywództwa. To olbrzymia zmiana.

Ale to nie koniec historycznych wydarzeń z maja 2020 roku. Drugie z nich to program gospodarczy na czas pandemii koronawirusa, przedstawiony podczas tegorocznego Ogólnochińskiego Zgromadzenia Przedstawicieli Ludowych. Wbrew oczekiwaniom, przesunięte o dwa miesiące najważniejsze wydarzenie polityczne Chin, czyli doroczny zjazd 3000 delegatów, którzy wyznaczają najważniejsze kierunki polityki wewnętrznej na najbliższe 12 miesięcy, nie był pokazem triumfu. Zaproponowano bardzo zachowawcze rozwiązania. Chiny po raz pierwszy od 1990 r. nie ogłosiły docelowego poziomu wzrostu PKB. Większym priorytetem okazała się walka z bezrobociem. W całym tym programie położono akcent na tworzenia miejsc pracy dla miejskiego prekariatu. Program ten pokazuje, że Chiny stawiają głównie na zwarcie szeregów i stabilność społeczną, a nie wzrost gospodarczy, który można by wykorzystywać propagandowo. To zresztą zgodne z powiedzeniem chińskich reformatorów z lat 80-tych XX wieku „mo zhe shitou guo he” czyli „przechodzimy przez rwący nurt rzeki, delikatnie stąpając po kamieniach”. Wygląda na to, że najbliższe miesiące to będzie właśnie zastosowanie tej strategii.

Trzecia historyczna rzecz to de facto zlikwidowanie autonomii Hong Kongu. Autonomiczny status tej byłej brytyjskiej kolonii jako specjalnej strefy administracyjnej miał trwać do 2047 i dopiero po tym czasie miała stać się ona w pełni częścią Chin. Status ten czynił z Hong Kongu swoisty wentyl bezpieczeństwa. Można tam było, poza sprawami zagranicznymi i wojskowymi, prowadzić w miarę niezależną politykę, głosić własne poglądy czy demonstrować przeciw Pekinowi. Kruchy i często naruszany konsensus zawalił się jednak z hukiem w zeszłym roku, gdy miliony ludzi wyszły na ulicę. Władze w Pekinie, nie oglądając się na lokalny rząd, postanowiły wprowadzić National Security Law, czyli prawo, które pozwoli im określać, które poglądy, demonstracje czy inicjatywy są wrogimi aktami destabilizującymi miasto. Działanie to wpisuję się zarówno w logikę zwierania szeregów, Chiny bowiem obawiają się chaosu w Hong Kongu, z którym zeszłego lata nie mogły nic zrobić, jak i w logikę rzucania wyzwania Stanom Zjednoczonym, gdyż de facto zakończenie autonomii miasta, lub ewentualnie jej ogromne ograniczenie, jest jawnym zlekceważeniem amerykańskich upomnień w tej sprawie.

Z tego, co pan mówi, wyłania się obraz Chin, które z jednej strony się konsolidują, z drugiej – wysyłają sygnał, że są gotowe objąć przywództwo na świecie. Czy w związku z tym można stwierdzić, że konflikt amerykańsko-chiński wchodzi w kolejną, bardziej gorącą fazę?

Epidemia koronawirusa tylko zaostrzyła trwającą przynajmniej od 2016 r. rywalizację Pekinu i Waszyngtonu. Nie widać też żadnego światełka w tunelu, które dałoby nadzieję na załogodzenie tego konfliktu. Obie jego strony uważają, że są silniejsze i żadna nie chce ustąpić.

Podważeniu hegemonii USA na świecie miały służyć takie inicjatywy jak budowa Pasa i Szlaku czy stworzenie Azjatyckiego Banku Inwestycji Infrastrukturalnych. Jak obecna sytuacja związana z epidemią, kryzysem gospodarczym i napięciami narodowymi może wpłynąć na te strategiczne chińskie inicjatywy?

Chińskie inwestycje i projekty infrastrukturalne są na całym świecie wciąż realizowane. I dzieje się to niejako w tle całej sytuacji z koronawirusem i rywalizacją amerykańsko-chińską. Na przykład seria projektów w Mjanmie w ramach Chińsko-Mjanmańskiego Korytarza Ekonomicznego, łącząca porty na Oceanie Indyjskim z Zachodnimi Chinami. Także w Polsce, zajętej teraz zupełnie innymi sprawami, Chińczycy realizują projekt połączenia kolejowego Warszawa-Białystok o wartości miliarda dolarów. Dwie najtańsze oferty zaproponowały chińskie firmy z polskimi wykonawcami i nie było na nich mocnych, bo w Polsce liczy się cena, a Chińczycy mają bardzo tanie finansowanie i najlepiej opanowane tego typu projekty infrastrukturalne, bo trenują już na całym świecie od dobrych kilkunastu lat.

Jako osoba, która była polskim przedstawicielem w Azjatyckim Banku Inwestycji Infrastrukturalnych, i odwiedziła wiele krajów Azji, mogę stwierdzić, że jest to naprawdę ogromny obszar i kontynent głodny inwestycji i nowej infrastruktury. Ktoś tam musi zbudować drogi, tory kolejowe, porty i lotniska. I chiński biznes chce być tym kimś. A roboty jest tam nawet na sto lat. I Chińczycy są na taką długą perspektywę nastawieni. To jasno wynika z rozmów z ich elitami politycznymi czy biznesowymi.

Inna sprawa to sam projekt, czy też koncepcja Pasa i Szlaku, ogłoszona w 2013 roku w Kazachstanie, a później w Indonezji. Pomysł Nowego Jedwabnego szlaku nawiązuje do tego pierwszego jedwabnego szlaku, który ponad tysiąc lat temu połączył największe cywilizacje świata. To ciekawa opowieść. Działa na wyobraźnię. Swoje przemówienie oparł na niej swego czasu prezydent Duda, gdy w 2015 roku w Suzhou otwierał razem z premierem Li Keqiangiem i Viktorem Orbánem szczyt Europa Środkowa-Chiny. Ale do końca nie wiadomo, czym tak naprawdę jest, bo to wielowymiarowe zjawisko, związane nie tylko ze szlakami transportowymi, ale przede wszystkim z wychodzeniem Chin poza własne granice. Jego realizacja zależy od tego, jak poszczególne kraje wyjdą z kryzysu wywołanego epidemią. Wydaje się, że kryzys najmocniej uderzy w kraje Unii Europejskiej, które przecież Nowy Jedwabny Szlak ma połączyć z Pacyfikiem. Jeśli Europa i reszta świata wyjdzie z pandemii w bardzo ciężkim stanie, a Chiny sobie poradzą, to raptem może się okazać, że po prostu zamkną się na świat, tak jak to już w ich historii bywało – właściwie przez większość czasu. Nie lekceważyłbym też nieustannej presji Stanów Zjednoczonych. Ona również może odmienić relacje pomiędzy głównymi centrami gospodarczymi współczesnego świata, a więc Chinami i Azją, Unią Europejską i Ameryką. W dodatku Chiny, nawet jeśli sobie nieźle poradzą, to i tak odczułyby skutki gorszej sytuacji w Europie lub Stanach. Historia przyspiesza i dzieję się na naszych oczach. A od tego, w którym kierunku pójdzie, zależy nie tylko los, ale i ostateczny kształt koncepcji Nowego Jedwabnego Szlaku. Spekulacjom zatem, czym jest i czym się on stanie, może w najbliższych latach nie być końca…

Chińczycy są jednak wciąż obecni w Polsce i w Europie Środkowo-Wschodniej. Tak jak pan mówił, budują połaczenie kolejowe Warszawa-Białystok, ale także połączenie Budapeszt-Belgrad. Polska i cały nasz region współpracuje z Chińczykami w ramach inicjatywy 17+1. Czy ta współpraca ma szansę rozwijąć się w najbliższej przyszłości?

Wydaje mi się, że generalnie nasz kraj nie wiąże zbyt wielkich nadziei z chińskimi projektami geopolitycznymi. Dla nas historia się skończyła po transformacji ustrojowej i integracji ze światem Zachodu. Dlatego wzrost znaczenia świata europejskiego, nie mówię tutaj tylko o Chinach, ale też tak ważnych krajach jak Indie, Indonezja (i ASEAN) czy Brazylia, jeśli w ogóle jest zauważany, to nie budzi raczej większego zainteresowania. Polacy skupiają się na relacjach biznesowych z Chińczykami, szukając po prostu współpracy przynoszącej szybkie korzyści finansowe, tak jak w przypadku inwestycji w połączenie kolejowe Warszawa-Białystok, które najtaniej wykonają chińskie firmy, czy – ostatnio – importu maseczek przez KGHM, po telefonie prezydenta Dudy do Przewodniczącego Xi Jinpinga, a później premiera Morawieckiego do Li Keqianga. Trzeba też pamiętać, że Polska jest członkiem Unii Europejskiej, dzięki czemu ma dostęp do dużego finansowania ze strony europejskich banków czy funduszy, z którymi Chińczykom trudno jest rywalizować. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja wygląda na Bałkanach, które mają ograniczony dostęp do funduszy europejskich i chińskie inwestycje są dla nich dobrą alternatywą. Nie ma w Polsce takiej strategii rozwoju kontaktów z Chinami, jaką zaproponował na przykład na Węgrzech już w 2010 r. Viktor Orbán pod nazwą „Wiatr na Wschód”. Sporo o tym dyskutujemy w czasie naszego programu „Biznes chiński” na Akademii Leona Koźmińskiego z udziałem Polaków z wielu branż, którzy aktywnie działają na polu biznesowym i nie tylko. I dochodzę po tych bardzo ciekawych rozmowach do wniosku, że mamy w Polsce szereg różnororodnych inicjatyw i działań, takich jak wspomniana inwestycja kolejowa czy sprowadzenie przez KGHM maseczek z Chin, albo budowa obwodnicy Łodzi, którą również wykonuję chińska firma.

Same Chiny też nie traktują Polski jako wyjątkowo ważnego kraju w ich planach geopolitycznych i wydaje się, że od jakiegoś czasu nie szukają tutaj jakiejś współpracy na poziomie rządowym. Wyjątkiem jest oczywiście nakłanianie polskich notabli do uczestnictwa w międzynarodowych spotkaniach organizowanych przez Chiny takich jak 17+1, o którym pan wspominał, bowiem obecność wysokiej rangą przedstawicieli RP legitymizuje działania Chin na arenie międzynarodowej. Tu niespodzianką był udział wysokiej rangi delegacji z Polski na biznesowej imprezie Pasa i Szlaku, organizowanej przez Chiny i kraje Azji Południowo-Wschodniej jesienią zeszłego roku. Dowodzi to skuteczności chińskiej dyplomacji, która potrafiła zaangażować w ten projekt i w takie inicjatywy Polskę. Ale to bardzo daleko od jakiś śmiałych geopolitycznych wizji z udziałem RP, o których możemy poczytać na Twitterze czy w polskim internecie.

Poza tym jesteśmy dla Pekinu na pewno ważnym obszarem, bowiem leżymy na drodze z Chin do Niemiec, które są najważniejszym partnerem Chin w Europie. Jesteśmy też najdalej na Wschód wysuniętym krajem EU, przez co 80 procent pociągów wjeżdżających z Chin do Unii wjeżdża przez Małaszewicze i przejeżdża przez Polskę. Polska jest też dość szybko bogacącym się społeczeństwem i – co ważne – społeczeństwem otwartym, członkiem Unii Europejskiej. Chińczycy mogą zatem realizować tutaj swoje interesy, współpracując na przykład z firmami niemieckimi, czy innymi międzynarodowymi, dobierając sobie ewentualnie polskich podwykonawców.

Chiny stworzyły platformę współpracy z naszym regionem pod nazwą 17+1. Szumnie rozpoczęła ona swoją działalność na Zamku Królewskim w Warszawie w 2012 roku. Polska oczywiście jest jej aktywnym członkiem, bierze udział w spotkaniach. Ostatnie odbyło się w Dubrowniku i był na nim obecny premier Mateusz Morawiecki. W tym roku na spotkaniu w Chinach miał być obecny prezydent Duda, ale koronawirus pokrzyżował te plany. Także robocze spotkania są, i to nawet całkiem częste i regularne.

Przy okazji epidemii koronawirusa w centrum uwagi, obok Chin, pojawił się też Tajwan. Panuje opinia, że najlepiej poradził sobie z epidemią. Na czym polegał sukces Tajwanu?

Bez wątpienia był to sukces. Tajwan stał się swego rodzaju czempionem walki z koronawirusem. Stała za tym przede wszystkim doskonała organizacja. Jako stypendysta polskiego Ministerstwa Edukacji Narodowej, studiowałem kiedyś na Tajwanie, i mogłem zobaczyć to na własne oczy.

Przede wszystkim, Tajwańczycy mają doskonale rozwinięty system reagowania na kryzysy naturalne. Tam co chwila występują albo trzęsienia ziemi, albo tajfuny, albo inne klęski żywiołowe. Dodatkowo mieszkańcy wyspy cały czas biorą pod uwagę możliwość zagrożenia militarnego. Ludzie ci więc cały czas ćwiczą reakcje na różnego rodzaju sytuacje nadzwyczajne. Kiedy pojawia się taka sytuacja, każdy jest spokojny, przygotowany i wie, co ma robić. Tajwańczycy byli więc bardzo dobrze przygotowani także na koronawirusa.

Na sukces Tajwanu wpłynął też fakt, że jest to społeczeństwo azjatyckie, nastawione bardziej solidarnościowo. Działając wspólnotowo, łatwiej mogą sobie poradzić z takimi zagrożenami jak epidemia, która atakuje wszystkich, bez względu na posiadany majątek czy status społeczny. Takie postawy sprawiają, że rząd może skuteczniej zwalczać np. epidemię, bo wie, że obywatele dostosują się do niezbędnych ograniczeń. Nie wyobrażam sobie, by na Tajwanie i w ogóle w Azji Wschodniej obywatele protestowali przeciwko ograniczeniom wstępu na plażę i uważali to za łamanie praw człowieka.

W przypadku Tajwanu nie wolno zapominać, że jest to kraj nowoczesny, z doskonale wyposażoną służbą medyczną. To również miało znaczenie. Tak jak i to, że wcześniej mieli już do czynienia z wirusem SARS.

Przede wszystkim jednak Tajwańczycy bardzo szybko zareagowali na zagrożenie, jeszcze szybciej niż WHO.

Te wszystkie czynniki, czyli dyscyplina społeczna, sprawnie funkcjonujący rząd, dobrze wyposażona służba zdrowia, doświadczenia z czasów SARS i szybka reakcja sprawiły, że Tajwan doskonale poradził sobie z epidemią koronawirusa.

Tajwan w tej całej rozgrywce o WHO pomiędzy Pekinem a Waszyngtonem stanął w centrum uwagi. Jaka przyszłość może w związku z tym czekać wyspę?

Wydaję mi się, że Tajwańczycy swoim sukcesem w walce z koronawirusem postawili Światową Organizację Zdrowia w trochę niezręcznej sytuacji. Zadziałali bowiem innaczej niż zalecała to WHO i okazało się, że byli szybsi i mieli rację. Niejako wykorzystując sukces Tajwańczyków, Stany Zjednoczone wspólnie z Australią, Nową Zelandią, Kanadą, Wielką Brytanią, Japonią, Francją i Niemcami wyszły z inicjatywą, żeby Tajwan stał się obserwatorem w ramach dorocznego spotkania WHO, o którym wspominaliśmy na początku naszej rozmowy. Oczywiście to rozsierdziło Chiny.

Jednocześnie rozgrywki wokół Tajwanu nałożyły się na zdecydowane działania Chin na arenie międzynarodowej. Zapewne to wszystko sprawiło, że w czasie OZPL przestano mówić o „pokojowym zjednoczeniu” a zaczęto mówić o „zjednoczeniu”. Przez ostatnich 30 lat zakładano, że Tajwan sam się przyłączy, bo będzie miał interes w tym, aby stać się częścią Wielkich Zjednoczonych Chin. Ten proces odbywał się powoli. Od lat 80-tych na Kontynent przeniosło się za swoimi biznesami blisko 2 miliony Tajwańczyków, a mniej więcej drugie tyle kursuje między wyspą a bogatymi miastami chińskiego wybrzeża. Wzrost gospodarczy i bogacenie się Chin przyciągnęło wielu Tajwańczyków spragnionych biznesowych możliwości, jakie dawał ogromny obszar Chin, mówiących przecież tym samym językiem.

To powolne wciąganie Tajwanu w orbitę wpływów Kontynentu sprawiło, że nastroje społeczne na wyspie podzieliły się niemalże pół na pół. Jedni chcieli pragmatycznego zbliżenia z Chinami (choć niekoniecznie zjednoczenia), bo to dawało gospodarcze korzyści, drudzy uważali, że to niebezpieczne, a Tajwan powinien być niepodległym państwem. Sprawę komplikuje fakt, iż Tajwan to właściwie dwa narody. Jeden pragnie całkowitej niezależności Tajpeju. Drugi, związany związany z potomkami Chińczyków, którzy przybyli na wyspę w 1949 r., uciekając przed komunistami, nie chcę zrezygnować z idei zjednoczenia Chin (choć niekoniecznie z ChRL). Sprawa jest więc skomplikowana, a te rozbieżności zapewne jeszcze nieraz dadzą o sobie znać…

Tak czy inaczej, wszystko zmieniły zeszłoroczne protesty w Hong Kongu, które przechyliły szalę na stronę przeciwników zjednoczenia z Chinami. I właśnie reprezentantka tego bloku, Tsai Ing-wen, wygrała ostatnie wybory prezydenckie, mimo iż wcześniejsze sondaże nie dawały jej praktycznie żadnych szans na drugą kadencję.

Sytuacja w Hongkongu i wprowadzenie tam National Security Law zmusza więc do zastanowienia, czy Tajwan nie będzie kolejną lewą, którą w globalnej grze zbiorą Chiny. Kluczowa będzie reakcja Stanów Zjednoczonych i zdolności projekcji ich siły na Morzu Południowochińskim, gdyby okazało się, że faktycznie dochodzi do realizacji jakiegoś „niepokojowego wariantu”.

W obliczu konfliktu amerykańsko-chińskiego, Tajwan może stać się też dla USA znacznie ważniejszy. Jak pamiętamy, w 1972 r. Republika Chińska w wyniku słynnej misji Henry Kissingera została wykluczona z ONZ, a w 1978 roku przestała być uznawana przez Amerykanów. Chodziło o to, aby można było nawiązać oficjalne relacje z komunistycznym rządem w Pekinie i pokonać Związek Radziecki, co, jak wiemy, się udało. Natomiast z Tajwanem nic się od tamtego czasu nie zmieniło i taka sytuacja trwa do dzisiaj. Wyspa przetrwała jednak te prawie 40 lat pewnego zawieszenia w polityce międzynarodowej. Dziś raczej nie zostanie uznana przez Waszyngton za państwo, bo to byłoby trudną do wyobrażenia rewolucją nawet w naszych czasach, ale w kontekście rywalizacji z Chinami może stać się absolutnie kluczowa.

Po co Chinom kodeks cywilny?

Jan Rudnicki

Doktor habilitowany, adiunkt w Katedrze Europejskiej Tradycji Prawnej WPiA UW. Interesuje się prawem porównawczym, tradycjami prawnymi oraz kodyfikacjami cywilnymi. W marcu 2019 r. przebywał na finansowanym przez NAWA stażu badawczym na Chińskim Uniwersytecie Nauk Politycznych i Prawa w Pekinie.

Chińscy akademicy przyznają, że w ramach realizacji Chińskiego Snu trzeba wywrzeć odpowiednie wrażenie także na europejskich i amerykańskich prawnikach, natomiast gotowy produkt legislacyjny zanieść jak na tacy (nawet jeśli nie niesie z sobą żadnej realnej nowej jakości) choćby państwom afrykańskim, w których Chiny chcą zwiększać swoje wpływy wszelkimi dostępnymi kanałami

Gdy 28 maja zakończyła się sesja Ogólnochińskiego Zgromadzenia Przedstawicieli Ludowych, uwaga świata skupiła się na uchwalonej wówczas decyzji o bardzo rozwlekłym tytule, która – w zgodnej chyba opinii światowych komentatorów – znacznie ogranicza (jeśli nie wyłącza całkowicie) autonomię Hong Kongu. Jednocześnie jednak parlament ChRL uchwalił także nowy kodeks cywilny. Wydarzenie to jest doniosłe chociażby ze względu na skalę najludniejszego państwa świata, jednakże w pierwszych próbach oceny jego wagi warto spróbować wyrwać się z typowego dla współczesnych prawników tradycji cywilistycznej przyjmowania istnienia kodyfikacji jako czegoś oczywistego, a ich uchwalania jako czynności niemal czysto technicznej, będącej elementem bieżącego „zarządzania” społeczeństwem i obrotem.

Zgodnie bowiem z do dziś żywą, oświeceniową tradycją, kodyfikowanie prawa uchodzi za podstawową formę jego porządkowania, nadawania porządkowi prawnemu cech systemu, a także jego upraszczania i czynienia bardziej zrozumiałym dla ogółu. Klasycy polskiej jurysprudencji, tacy jak chociażby Fryderyk Zoll Młodszy czy Alfred Ohanowicz, twierdzili jednak jednoznacznie, że kodyfikacja prawa zawsze jest przede wszystkim przedsięwzięciem politycznym. Dlatego też trzeba zastanowić się nad tym, jakie cele przyświecały Komunistycznej Partii Chin, gdy w 2014 r. nakazała przystąpić – nie po raz pierwszy zresztą – do prac nad kodeksem cywilnym dla ChRL.

Prawo cywilne w Chinach

Sama idea skodyfikowania prawa cywilnego dotarła do Chin wraz z innymi pomysłami modernizacyjnymi jeszcze w czasach nie bardzo udanych prób reform, podejmowanych w ostatnich dekadach rządów mandżurskiej dynastii Qing. W literaturze przedmiotu spotkać można pogląd, że dawna kultura Chin nie znała w zasadzie tego, co w zachodniej tradycji prawnej określa się – wzorem rzymskim – mianem prawa prywatnego. Spory osób prywatnych, wynikłe chociażby z umów, wyrządzenia drugiemu szkody czy dziedziczenia po zmarłych, w tradycji europejskiej rozwiązywane przed sądem, w kulturze chińskiej należały bardziej do sfery obyczajowości i rozstrzygane były najczęściej przez lokalne autorytety, bez udziału władzy publicznej. Zmiany gospodarcze i społeczne zachodzące w Chinach od połowy XIX w. doprowadziły jednak do atrofii tych pradawnych, społecznych mechanizmów, co stworzyło pewną lukę, możliwą do zapełnienia drogą transplantacji rozwiązań europejskich. Jednakże drugim – zapewne znacznie istotniejszym – czynnikiem skłaniającym rząd cesarski do podjęcia prób recepcji prawa europejskiego było istnienie narzuconych Chinom przez tzw. „nierówne traktaty”, upokarzających jurysdykcji konsularnych. Idąc wzorem Tajów i Japończyków, Chińczycy pragnęli wykorzystać przyjęcie nowoczesnych, zachodnich kodyfikacji jako broń propagandową – tą drogą można było próbować udowodnić mocarstwom, że Państwo Środka wychodzi z „barbarzyństwa” i Europejczycy czy Amerykanie nie muszą już obawiać się stosowania wobec nich całkowicie obcego im prawa.

Mimo intensywnych prac nie udało się jednak przyjąć kodeksu cywilnego za czasów upadającego cesarstwa i dzieło zostało dokończone dopiero w 1929 r. w Republice Chińskiej, w której władzę udało się do tego czasu jako tako skonsolidować nacjonalistycznej partii Kuomintang. Wraz z nastaniem w Chinach kontynentalnych władzy komunistycznej w 1949 r., kodeks z 1929 r. został jednak – wraz z innymi najważniejszymi aktami prawnymi poprzedniego reżimu – uchylony. Do dziś obowiązuje wszakże tam, gdzie sięga efektywna władza Republiki Chińskiej: na Tajwanie.

W czasach Mao Zedonga podjęto w ChRL kilka prób skodyfikowania – znów w zasadzie od zera – prawa cywilnego, tym razem oczywiście przede wszystkim w oparciu o wzorce sowieckie, jednak sprzyjający klimat polityczny pojawił się w zasadzie dopiero po rozpoczęciu wielkich reform Deng Xiaopinga. Wtedy też, wraz z wkomponowywaniem w chiński komunizm pewnych elementów kapitalizmu, a zwłaszcza wpuszczeniem inwestycji zagranicznych, powstało również realne zapotrzebowanie na nowe ustawodawstwo cywilne. Zamiast jednak uchwalać od razu kompleksowy kodeks, chińscy prawodawcy obrali drogę prostszą i rozsądniejszą. Na przestrzeni trzech dekad opracowano i wprowadzono w życie szereg ustaw regulujących poszczególne obszary tradycyjnie (tzn. po europejsku) rozumianego prawa cywilnego.

„Typowe” przyczyny kodyfikowania prawa cywilnego a kontekst chiński

W tym miejscu warto wrócić do kwestii postawionej przed dekadami przez polskich kodyfikatorów prawa cywilnego i zastanowić się nad tym, dlaczego kodeksy cywilne w ogóle powstawały i do dziś powstają, mimo że rzeczywistość zmieniła się znacznie od czasów ich złotej ery w XIX w. Pierwszą istotną przyczyną kodyfikowania prawa cywilnego jest niewątpliwie chęć dokonania całościowej reformy prawa prywatnego, a zatem także regulowanych przez nie stosunków społecznych i gospodarczych między osobami prywatnymi. Tego typu cele przyświecały niewątpliwie pierwszym kodyfikatorom czasów oświecenia, ale także np. autorom i politycznym inicjatorom kodeksów państw komunistycznych po II wojnie światowej. Współczesne Chiny jednakże takiej całościowej reformy ani nie potrzebują, ani nie chcą przeprowadzać. Została ona już bowiem wdrożona stopniowo, w toku przyjmowania cząstkowych ustaw, transplantujących do chińskiej rzeczywistości (lub może głównie teorii, gdyż trudno jednoznacznie to rozstrzygnąć) takie wartości typowe dla kapitalistycznego prawa cywilnego jak swoboda umów czy ochrona własności prywatnej. Nawet z oficjalnych informacji publikowanych w chińskich serwisach rządowych, a tym bardziej z prywatnych rozmów z chińskimi prawnikami, dowiedzieć się można, że przy okazji prac kodyfikacyjnych nie dokonano żadnych zasadniczych zmian dotychczas obowiązującego prawa; dokonano jedynie zmian o charakterze szczegółowym czy porządkowym.

Drugą bardzo częstą motywacją ustawodawców jest wykorzystywanie kodyfikacji jako narzędzia likwidującego partykularyzmy prawne, a tym samym jednoczącego państwo oraz naród (przypadek Włoch, Niemiec, Szwajcarii i – do pewnego stopnia – także Francji). Z takim problemem mieliśmy do czynienia w odrodzonej Polsce, na której obszarze obowiązywały pierwotnie cztery (a chwilowo nawet pięć) różnych porządków prawa cywilnego, a mozolne prace nad unifikacją zakończyło ostatecznie uchwalenie Kodeksu cywilnego z 1964 r. We współczesnej Chińskiej Republice Ludowej prawo jest jednak jednolite, a rdzeń państwa zdominowany przez Chińczyków Han nie wymaga chyba dodatkowego spoiwa wewnętrznego, za które służyć może kodeks cywilny. Oczywiście nie należy zapominać o tym, że własne porządki prawne zachowują cały czas wspomniany na wstępie Hong Kong (gdzie obowiązuje prawo anglosaskie) oraz Makau (z kodeksem opartym na wzorcach portugalskich), jednak te partykularyzmy w obszarze prawa prywatnego mają być cały czas zachowane.

Wreszcie warto nawiązać do motywacji, która kieruje czasami kodyfikatorami najbardziej współczesnymi. Od kilku już dekad można zaobserwować na całym świecie zjawisko nazywane dekodyfikacją prawa cywilnego, polegające na utracie przez kodeksy cywilne pierwotnie założonej pozycji wyłącznych (lub przynajmniej dominujących) źródeł prawa prywatnego w ramach danego systemu. Dzieje się tak wskutek wzrostu roli prawa międzynarodowego i ponadnarodowego (zwłaszcza w UE), powstawania licznych ustaw szczególnych czy relatywnie nowych dziedzin prawa (np. prawa pracy czy własności intelektualnej). Rośnie też rola orzecznictwa sądowego i „prawa miękkiego”. Niektórzy prawodawcy próbują jednak przeciwdziałać dekodyfikacji, rekodyfikując prawo cywilne, a więc uchwalając nowe kodeksy o szerszym zakresie przedmiotowym.

Pomijając tu narzucające się pytanie o długofalowy sens tego typu działań legislacyjnych, zadajmy sobie pytanie, czy „walka z dekodyfikacją” jest motywacją Chińczyków. Odpowiedź jest jednoznacznie negatywna: wejście w życie nowego kodeksu w dniu 1 stycznia 2021 r. uchyli bowiem jedynie dziewięć wcześniej obowiązujących ustaw, których zakres pokrywa mniej więcej to, co w tradycji wywodzącej się z prawa rzymskiego przyjęliśmy określać mianem prawa cywilnego sensu stricto. Ustawodawca chiński nie ma jednak ambicji wtłaczania do swojego kodeksu przepisów prawa pracy, ani nawet stosunkowo najmłodszej, a zarazem najszerszej przedmiotowo dziedziny prawa, której rozwój jest największym współczesnym katalizatorem dekodyfikacji – prawa konsumenckiego. Innymi słowy, uchwalenie chińskiego kodeksu cywilnego z 2020 r. jawi się jako dzieło czysto redakcyjne; zastąpienie dziewięciu ustaw jedną ustawą o jednolitej systematyce.

Nowy Napoleon?

W epoce tzw. wielkich kodyfikacji cywilnych w „długim XIX w.” kodyfikowanie prawa miało jednakże również wielki wymiar propagandowy. Kodeks Napoleona, ów „wzór z Sevres” kodyfikacji cywilnej, był jednym z najważniejszych i najskuteczniejszych narzędzi francuskiej „miękkiej siły”, a jego kopiowanie przez prawodawców od Rumunii po Meksyk i od Argentyny po Luizjanę zwiększało nie tylko francuskie wpływy kulturowe, ale również gospodarcze. W II poł. XIX w. wpływy francuskie zaczęła wypierać wyrafinowana doktryna niemiecka, a niemiecki Kodeks cywilny z 1896 r. stał się nowym wzorcem, skopiowanym w znacznym zakresie choćby w Japonii, Chinach, Polsce czy Brazylii. Nawet dzisiaj jednak (o czym świadczą przykłady Niderlandów i Quebecu) odpowiednie rozreklamowanie oraz poziom intelektualny prac kodyfikacyjnych może zainteresować międzynarodową publiczność prawniczą i uczynić z nowego kodeksu oręż z arsenału broni miękkich.

Uznać należy, że władzom chińskim od początku przyświecało przede wszystkim tego typu wykorzystanie prac nad kodeksem i jego finalnego uchwalenia. Podkreślano szybkie tempo prac, rozpoczętych przez akademików z Chińskiej Akademii Nauk Społecznych oraz Uniwersytetu Ludowego w Pekinie po otrzymaniu polecenia od partii w 2014 r., a w parlamencie zakończonych po zaledwie trzech latach. Wskazane instytucje naukowe zorganizowały szereg konferencji naukowych, na które zaproszono wielu prawników z całego świata (zwłaszcza zachodniego), uprzejmie zapewniając im tym samym „udział w dyskusji” nad arcyważną ustawą. I choć w chwili samego uchwalania równolegle przyjęta decyzja w sprawie „bezpieczeństwa w Hong Kongu” oraz trwająca pandemia o chińskiej proweniencji przyćmiewają w oczach opinii światowej uchwalenie kodeksu, to zainteresowanie światowej jurysprudencji zostało niewątpliwie już wzbudzone.

Zresztą nie należy mieć złudzeń, jakoby w ciągu ostatnich dekad jakiekolwiek wydarzenie z zakresu prawodawstwa (poza może przyjmowaniem nowych konstytucji) frapowało jakoś szczególnie szeroką publiczność; chiński kodeks cywilny jest zatem bronią z arsenału miękkiego wycelowaną w grupę odbiorców nie szeroką, ale wpływową. Sami chińscy akademicy przyznają, że w ramach realizacji Chińskiego Snu trzeba wywrzeć odpowiednie wrażenie także na europejskich i amerykańskich prawnikach, natomiast gotowy produkt legislacyjny zanieść jak na tacy (nawet jeśli nie niesie z sobą żadnej realnej nowej jakości) choćby państwom afrykańskim, w których Chiny chcą przecież zwiększać swoje wpływy wszelkimi dostępnymi kanałami. Dokładnie tak czynili przed ponad stu laty Europejczycy, narzucający swoje prawa koloniom i oferujący „narzędzia modernizacyjne” państwom takim jak ówczesne Chiny. W nadchodzących kolejnych dekadach XXI w. podobną rolę spełni być może przyjęty właśnie „kodeks cywilny o chińskiej specyfice”, nowe propagandowe narzędzie Państwa Środka.

O widzialnej ręce, grzechu pierworodnym i instytucjach

Prof. dr hab. Michał Pietrzak

absolwent Wydziału Zarządzania UW, Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie SGH oraz Wydziału Nauk Ekonomicznych SGGW. Pracuje w Instytucie Ekonomii i Finansów SGGW. Kierownik Zakładu Ekonomiki Podmiotów Gospodarczych. Wiceprzewodniczący Komisji Rektorskiej ds. Rozwoju Uczelni.

Zmarły niedawno laureat nagrody Nobla z ekonomii Oliver E. Williamson pisał, że w czasie gwałtownej dyskontynuacji „otwierają się rzadkie okienka szans na realizację szeroko zakrojonych reform”

21 maja 2020 zmarł Oliver E. Williamson, ostatni z „wielkiej trójki” twórców nowej ekonomii instytucjonalnej (obok Ronalda H. Coase’a, zm. 2013 i Douglasa C. Northa, zm. 2015), i podobnie jak oni – laureat

Nagrody Banku Szwecji im. Alfreda Nobla. Jego wkład w rozwój ekonomii był istotny, zaś wnioski, jakie można z tego dorobku wyciągnąć, mogą wykraczać poza tę dyscyplinę, i okazać się interesujące nie tylko dla jej pasjonatów.

Jak się wydaje – zgodnie z ideą zależności od ścieżki (path dependence), postulowaną przez ekonomistów ewolucyjnych, również w przypadku kariery naukowej wczesne wybory w znacznym stopniu określają jej dalszy przebieg. Williamson, mimo że uzyskał doktorat z ekonomii i z tą dziedziną związał swoje badania, rozpoczynał pracę (po ukończeniu studiów w MIT w 1955 r.) jako inżynier pracujący dla General Electric. Pięć lat później ukończył Uniwersytet Stanforda z tytułem Master of Business Administration. Te wczesne wybory rzutowały na jego sposób myślenia i zainteresowanie problemami „tarcia” w relacjach gospodarczych oraz zagadnieniami wewnętrznej organizacji i podejmowania decyzji w dużych przedsiębiorstwach – niedostrzeganymi przez ekonomię głównego nurtu.

O ile w fizyce, podobnie jak w ekonomii, używa się hipotetycznych modeli idealnych (np. ruch bez tarcia, gaz doskonały itp.), to jednak inżynierowie, tworząc projekty, uchylają te upraszczające założenia na rzecz realizmu. Tymczasem w ekonomii nurt neoklasyczny – oparty o model idealnego rynku – stał się dogmatycznym mainstreamem. Obok niego rozwijały się nurty heterodoksyjne stawiające sobie zwykle za cel większą otwartość na realia świata gospodarczego. Wśród nich największe obecnie znaczenie zdają się mieć ekonomia behawioralna i właśnie nowa ekonomia instytucjonalna.

W mojej opinii, chcąc syntetycznie przedstawić wkład Williamsona, należy skupić się na trzech filarach jego dorobku, z których każdy wskazuje na przekraczanie ciasnych granic neoklasycznej ortodoksji. Te trzy filary to: (1) zwrócenie należnej uwagi na rolę i odmienny od rynku sposób działania „widzialnej ręki” w gospodarce, (2) uświadomienie znaczenia oportunizmu, którego wpływ na funkcjonowanie gospodarki Williamson ilustruje analogią do zjawiska tarcia w fizyce, ja zaś porównuję go do idei grzechu pierworodnego, (3) wskazanie na rolę instytucji pełniących funkcje mechanizmów poskramiających oportunizm – i dlatego nieodzownych dla kooperacji ludzi w warunkach podziału pracy.

Widzialna ręka

Z „niewidzialną ręką rynku” Adama Smitha jest trochę tak jak z „grubą kreską” Tadeusza Mazowieckiego, czy „końcem historii” Francisa Fukuyamy. Każde z tych określeń stało się szlagwortem, żyjącym własnym życiem – niezależnym, a nierzadko odległym od pierwotnego kontekstu i sensu nadanego im przez twórców. W tym miejscu przyjmijmy, że „niewidzialna ręka” oznaczała dla Smitha mechanizm harmonizowania działań i dążeń podmiotów gospodarczych oparty na konkurencji rynkowej, działający jako spoiwo tworzące ład – bez wspólnego planu czy centralnego kierownictwa.

W opozycji do spontanicznie wyłaniającej się harmonii sił rynkowych, Alfred Chandler ukuł pojęcie „widzialnej ręki” – sposobu koordynacji działań gospodarczych poprzez zarządzanie, charakterystycznego dla wielkich korporacji z wynajętym menedżmentem, które zyskały istotnie na znaczeniu wskutek drugiej rewolucji przemysłowej. To właśnie „widzialna ręka” stała się obszarem zainteresowań Williamsona w początkowym okresie pracy naukowej. Jego rozprawa doktorska na ten temat została wydana jako książka, wpisując się w nurt tzw. menedżerskich teorii firmy.

Stanowiąca fundament ekonomicznego mainstreamu ekonomia neoklasyczna właściwie nie wypracowała teorii przedsiębiorstwa jako takiego. Tak zwana teoria firmy jest w istocie bardziej teorią rynków niż teorią przedsiębiorstwa. Dla ekonomii neoklasycznej firma jest „czarną skrzynką” (systemem, którego wewnętrzne elementy i ich sprzężenia jej nie interesują) z wejściami, przez które docierają nakłady i wyjściami, z których wyłaniają się produkty – w sposób zdeterminowany jedynie technologią i sygnałami cenowymi z rynku, przy założeniu, że funkcją celu jest maksymalizacja zysku. Teoria neoklasyczna praktycznie sprowadza rolę menedżera do swego rodzaju kalkulatora, którego decyzje ograniczają się do zrównania kosztu marginalnego z utargiem krańcowym. Poza obszarem zainteresowania pozostają zagadnienia: podejmowania decyzji w warunkach niepełnej i trudnej do zdobycia informacji, niepewności, nieuczciwości agentów ekonomicznych (np. kontrahentów, pracowników), specyficznych (niemobilnych) zasobów, zróżnicowanych rozwiązań własnościowych i wewnętrznej organizacji.

Williamson w swoim doktoracie stworzył jedną z wiodących menedżerskich teorii firmy. Wspólnym elementem tych teorii jest założenie o maksymalizacji celów menedżerów w miejsce założenia maksymalizacji zysku (cel właścicieli). Williamson przyjął, że menedżerowie dążą do maksymalizacji swojej użyteczności, wynikającej ze swobody podejmowania dyskrecjonalnych decyzji umożliwiających dodatkowe gratyfikacje dla zarządzających – przy założeniu wypracowania minimalnego, niezbędnego dla utrzymania stanowiska, zysku dla właścicieli kapitału.

Oportunizm – grzech pierworodny gospodarowania

Kluczem do efektywności jest podział pracy, ten jednak wymaga współdziałania wyspecjalizowanych elementów. Kooperują komórki, organizmy, społeczności owadów i ludzi. Posłużmy się zatem nośną analogią ewolucji. Przyjmijmy, że jednostka kooperująca, to osobnik który ponosi koszt c, dzięki któremu inny osobnik otrzymuje korzyść b. Innymi słowy, współpraca oznacza, że dana jednostka zrzeka się części możliwych korzyści, po to aby pomóc innemu osobnikowi, zwiększając jego potencjalne korzyści. Wyzwanie dla kooperacji stanowią odstępcy (defectors) łamiący współpracę. Odstępca to ktoś, kto nie chce ponieść kosztu c, ale jednocześnie czerpie od innych korzyści. Brzmi znajomo, prawda?

W nomenklaturze Williamsona tego typu zachowanie określa się mianem oportunizmu (słowo to w języku polskim najczęściej jest rozumiane jako synonimu konformizmu, tu jednak jest używane w innym znaczeniu). O ile ekonomia głównego nurtu zakłada po prostu jawny egoizm aktorów ekonomicznych (czyli tzw. półsilną formę kierowania się własnym interesem), o tyle w ujęciu Williamsona oportunizm to silna forma kierowania się własnym interesem, wyrażająca się w przebiegłym dążeniu do realizacji własnych korzyści bez zważania na innych, w szczególności poprzez próby zatajania informacji w celu gmatwania sytuacji, a nawet – w skrajnym przypadku – kłamstwa czy kradzieży. Założenie oportunizmu nie oznacza, że wszyscy zawsze zachowują się w ten sposób, ale jedynie, że trudno jest określić ex ante wiarygodność partnera do współpracy.

Istota problemu odstępców zasadza się na tym, że ewolucja bazująca na doborze naturalnym zmusza jednostki do rywalizacji, w związku z czym zdaje się nagradzać tylko egoistyczne zachowania. Według Martina Nowaka, w mieszanej populacji odstępcy uzyskują wyższy poziom dostosowania ewolucyjnego niż altruiści. Jednakże populacja zdominowana przez osobników o skłonności do kooperacji miałaby wyższe średnie dopasowanie ewolucyjne niż populacja złożona z samych oportunistów. Z perspektywy nauk społecznych reprodukcja ma charakter kulturowy – skłonność do kooperacji lub do oportunizmu możemy „odziedziczyć” w procesie socjalizacji. Podsumowując – dobór naturalny wymusza konkurencję, a zatem nie sprzyja kooperacji, chyba że pojawią się wspierające ją mechanizmy. I tu właśnie objawia się rola instytucji.

Institutions matter

Williamson ukuł i spopularyzował określenie „nowa ekonomia instytucjonalna” (NEI) – wskazując na wspólne dziedzictwo ze „starymi” instytucjonalistami (m.in.: Thorstein Veblen, John R. Commons, Wesley C. Mitchell), jakim jest uznanie roli instytucji w życiu gospodarczym. Jednocześnie w znacznej mierze dystansował się od swoich poprzedników. Wyjątkiem jest John R. Commons. Jego kluczową myślą z punktu widzenia NEI, która stała się kamieniem węgielnym w budowie gmachu nowego instytucjonalizmu było uznanie transakcji za podstawową jednostkę analizy ekonomicznej. O ile w tradycyjnej ekonomii podstawą badań jest rynkowa wymiana towarów, o tyle w ekonomii instytucjonalnej „atomem” analizy powinna być transakcja, którą należy w tym kontekście rozumieć znacznie szerzej niż potocznie w języku polskim. Commons określa transakcje jako przeniesienie praw do własności i do wolności stworzonych przez społeczeństwo. Transakcje mogą być oparte na przetargu (wymiana rynkowa), na zarządzaniu (relacja zwierzchnik-podwładny) oraz na przydzielaniu przez zbiorowego zwierzchnika (np. tworzenie przepisów podatkowych przez parlament).

W NEI podkreśla się, że działania transakcyjne nie są realizowane za darmo, jak zakłada ekonomia neoklasyczna, lecz wiążą się one z mniejszym lub większym „tarciem” – którego wyrazem są koszty transakcyjne. Instytucje są smarem, który pomaga minimalizować to tarcie. Instytucje limitują bowiem swobodę działań ludzi (to jest dozwolone, a tego nie wolno), oddziałując pozytywnie na ich zdolność poznawczą (ograniczając niepewność) oraz motywację (poskramiając oportunizm). Jak pisze Benito Arruñada, „Instytucje umożliwiają silniejsze interakcje między ludźmi, zwiększając specjalizację i zwielokrotniając naszą produktywność. Instytucjonalne wymuszenia nie tylko zwiększają współpracę wewnątrz grupy przez karanie „jeżdżących na gapę”, ale także powiększają współpracującą grupę”.

W ujęciu Johna R. Commonsa, instytucja to działanie zbiorowe mające na celu wyzwolenie (np. od przymusu, dyskryminacji, nieuczciwej konkurencji) działania indywidualnego i rozszerzenie go poza wątłe możliwości jednostki a także regulowanie nim (poprzez ograniczenia etyczne, prawne oraz sankcje zysku i straty). Jak pisał Williamson („Instytucje kierujące”, „Gospodarka Narodowa” Nr 3/1999, s. 104-109), „instytucje o kluczowym dla nowej ekonomii instytucjonalnej znaczeniu obejmują otoczenie instytucjonalne (bądź inaczej reguły gry (…)) oraz instytucje kierujące (lub inaczej sposoby prowadzenia gry – wykorzystanie rynków, hybryd, przedsiębiorstw oraz urzędów)”. W konsekwencji Williamson wyodrębniał cztery poziomy analizy społecznej:

(1) społeczne osadzenie – społeczno-kulturowe fundamenty obejmujące instytucje nieformalne, zwyczaje, tradycje, normy, religię;

(2) otoczenie instytucjonalne – instytucje tworzące formalne reguły gry takie jak: konstytucja, przepisy prawa i sądownictwo, funkcje sprawowane przez państwo i stopień ich decentralizacji (federalizacja/samorząd);

(3) instytucje koordynujące – sposoby prowadzenia gry, instytucje takie jak np. rynek czy przedsiębiorstwo;

(4) wykorzystywanie i alokacja zasobów – bieżąca aktywność ekonomiczna realizowana w ramach instytucji zdefiniowanych na wyższych poziomach.

Williamson skupiał swoje zainteresowanie głównie na instytucjach koordynujących.

Laureat nagrody im. Nobla z ekonomii stworzył zręby analizy porównawczej rynków i firm. Czy transakcje będą wykonywane poprzez rynek, czy też w ramach struktury wewnętrznej przedsiębiorstwa – wynika ze względnej efektywności każdej z tych form, na którą wpływ mają nie tylko zawodności rynku (market failures) – dostrzegane już wcześniej przez ekonomię głównego nurtu, ale także nieodłącznie związane z hierarchią zawodności organizacyjne (organizational failures). Nie ma jednej, uniwersalnej odpowiedzi na pytanie o wybór pomiędzy rynkiem a hierarchią. Optymalna forma koordynacji koresponduje bowiem z konkretnymi uwarunkowaniami sytuacyjnymi: dotyczącymi otoczenia tj. zakresem niepewności i dostępnością lub brakiem alternatyw rynkowych (np. wskutek specyficzności zasobów, których nie można wykorzystać bez istotnej straty w przypadku zmiany kontrahenta) oraz związanymi z ludźmi, tj. ograniczoną racjonalnością oraz oportunizmem.

Czego możemy się nauczyć od Williamsona?

Wydaje mi się, że przede wszystkim realizmu. Świadomość zagrożenia oportunizmem stanowi antidotum na uleganie utopijnym złudzeniom fetyszyzującym określony sposób koordynacji: rynek bądź hierarchię (na poziomie makro „widzialną rękę” można utożsamiać z państwem). Sądzę, że można tu dostrzec paralelę z myślą konserwatywną – jeśli przyjmiemy, że opiera się ona na świadomości odrębności świata idei od świata empirycznego, doskonałych modeli od niedoskonałej rzeczywistości. Zakładając oportunizm – nie zamykamy oczu na obecną w działaniach ludzkich nieusuwalną dozę zła (skażenie natury ludzkiej – grzech pierworodny), którą możemy jedynie z trudem ograniczać. Wskutek tego niemożliwy jest projekt społeczny, który mógłby ją całkowicie wyeliminować – ani w formie utopii libertariańskiej, ani etatystycznej.

Ten realizm jest potrzebny w wyborach w skali mikro, w których dokonuje się rozstrzygnięć o granicach pomiędzy przedsiębiorstwem a rynkiem (np. outsourcing, integracja pionowa). Problem jest szczególnie aktualny dziś, gdy jesteśmy świadkami rozrywania globalnych łańcuchów wartości. To właśnie Williamson wprowadził w obieg pojęcie hybrydy – pośredniej pomiędzy rynkiem a przedsiębiorstwem formy koordynacji gospodarczej, obejmującej takie spektrum form jak: wspólne marki, franczyza, alianse pomiędzy firmami, spółdzielnie czy zintegrowane łańcuchy dostaw. Raison d’être quasi-integracji przedsiębiorstw w formie skoordynowanych łańcuchów wartości jest optymalizacja kosztów transakcyjnych. Nie da się tych sieci sensownie zaprojektować na nowo nie uwzględniając tego aspektu.

Ale ten realizm jest również potrzebny na poziomie makro. O ile ekonomiści głównego nurtu przyjmują istnienie zawodności rynku, to jednak zbyt łatwo wyciągają stąd wniosek o konieczności zastąpienia rynku „widzialną ręką” państwa, wpadając w pułapkę czegoś, co Ronald Coase nazwał ekonomią szkolnej tablicy. Polityka jest realizowana „na tablicy” – zakłada się dostępność wszelkich niezbędnych informacji, a nauczyciel w imieniu państwa odgrywa wszystkie konieczne role, które w rzeczywistości należą do rozmaitych organów i agencji, z których każde ma swoje własne interesy, politykę i władze.

W istocie, działanie państwa – jak każdej formy koordynacji – wiąże się z „tarciem” i generuje znaczne polityczne koszty transakcyjne. Piszę o tym szerzej w innym miejscu, tu podkreślmy tylko, że obejmują one koszty utworzenia, użytkowania, utrzymania oraz zmiany wszelkich organów, agencji i polityk państwa. Koszty te można podzielić na część stałą (koszt ustanowienia nowych struktur i polityk) oraz część zmienną, zależną od skali regulacji. Polityczne koszty transakcyjne wynikają z takich zjawisk jak: rozproszenie wiedzy, często mającej cechy wiedzy ukrytej (tacit knowledge); straty informacji wskutek jej transferu; przeciążenia informacyjne decydentów; problem relacji pryncypał-agent; problem kosztów wpływu (który pojawia się tam, gdzie decyzja centralnego koordynatora wpływa na podział i dystrybucję bogactwa) – określany również jako pogoń za rentą. Dopiero mając na uwadze wielkość politycznych kosztów transakcyjnych, można wiarygodnie rozstrzygać o zasadności interwencji państwa celem eliminacji zawodności rynku.

Skoro o polityce mowa, to warto również zapamiętać lekcję Williamsona na temat kształtowania się celów w dużych organizmach społecznych. Czy nie zakładamy zbyt często – podobnie jak czyni to ekonomia neoklasyczna w odniesieniu do korporacji – jedności myśli, woli i działania rozmaitych osób, organów i agencji o niekoniecznie w pełni zbieżnych interesach oraz podatnych na pokusę oportunizmu? Być może taka spekulacja abstrahująca od rzeczywistości ma czasem zalety analogiczne do idealnych modeli fizyki teoretycznej, ale chyba warto – idąc tropem inżynierskiego podejścia Williamsona – otwierać się bardziej na świat rzeczywisty, w którym każdy ruch zawsze wymaga pokonania „siły tarcia”.

W ujęciu NEI instytucje to mechanizmy ułatwiające transakcje dzięki redukcji oportunizmu, a tym samym wpływające na rozwój społeczno-gospodarczy. Można tu dostrzec paralelę z postawą republikańską – instytucje czasem wychowują, a czasem przymuszają do zachowań obywatelskich, zabezpieczając wspólne dobro (res publica) przed destrukcyjnym wpływem, jaki na racjonalność zbiorową wywiera dominacja racjonalności jednostkowej. Williamson koncentrował się na instytucjach trzeciego poziomu analiz społecznych, dostrzegał jednak wagę instytucji poziomów pierwszego i drugiego.

Każdy z poziomów charakteryzuje się specyficznym „kalendarzem” adaptacji. Poziom pierwszy (społeczne osadzenie) adaptuje się bardzo powoli, a okres zmian liczony jest w setkach, a nawet tysiącach lat; adaptacje na poziomie drugim (formalne reguły gry) dokonują się w okresie około 10-100 lat; ramy czasowe zmian adaptacyjnych zachodzących na poziomie trzecim (instytucje koordynujące: rynki, firmy, hybrydy) to około 1-10 lat; zmiany na poziomie czwartym (codzienna aktywność ekonomiczna) mają charakter ciągły.

Powyższe ujęcie pozwala rzucić światło na dylemat związany z genezą instytucji – czy są one rezultatem świadomego projektowania, czy raczej spontanicznych procesów, eksperymentowania metodą prób i błędów? O ile najstarsze instytucje nieformalne skłonni jesteśmy widzieć jako wynik procesów ewolucyjnych, to – wraz z rosnącą rolą nowoczesnego państwa – rośnie w nas gotowość do postrzegania instytucji jako rezultatu kreacjonistycznych projektów rekonstrukcji interakcji społecznych. Tymczasem racja często leży pośrodku. Przykładowo, w niedawnym wywiadzie na temat polskiego systemu ochrony zdrowia Maria Libura określa jego obecny kształt raczej jako efekt instytucjonalnego dryfu niż w&nbsp;pełni świadomego projektu.

Podejścia projektujące (kreacjonistyczne) oraz ewolucyjne można widzieć jako dwa wektory o przeciwnych zwrotach. Na czwartym poziomie analiz społecznych Williamsona mamy do czynienia z pełną ekspresją kreacjonizmu w odniesieniu do ludzkich zachowań. Gdy przesuwamy się w górę, aż do poziomu pierwszego – podejście projektujące stopniowo oddaje pola podejściu ewolucyjnemu. Sądzę, że obszarem szczególnie interesującym dla większości czytelników NK jest poziom drugi, o którym Williamson pisał następująco: „kumulatywne zmiany o charakterze doskonalącym bardzo trudno jest zsynchronizować”, wyjątkiem są sytuacje gwałtownej dyskontynuacji, takie jak: wojny domowe, rewolucje, okupacje, upadki systemów politycznych, kryzysy itp., w czasie których „otwierają się rzadkie okienka szans na realizację szeroko zakrojonych reform”. Warto zwrócić uwagę na wymowę chińskiego ideogramu oznaczającego słowo kryzys: 危 機. Symbol po lewej stronie oznacza niebezpieczeństwo, zaś symbol po prawej stronie interpretuje się jako szansę, krytyczny punkt zwrotny. Czy kryzys związany z pandemią SARS-CoV-2 okaże się tego typu wydarzeniem?

Przestawić mapę. Recenzja „Indo-Pacific Empire” Rory’ego Medcalfa

Michał Lubina

Stały współpracownik „Nowej Konfederacji”, ekspert ds. współczesnej Birmy i relacji rosyjsko-chińskich, adiunkt w Instytucie Bliskiego i Dalekiego Wschodu UJ.

Gdy zmapujemy Azję przez pryzmat Indo-Pacyfiku, to jakoś tak przypadkiem Chiny spadną na drugoligową pozycję. W środku zaś pojawia się Ocean Indyjski. Do tak przestawionej mapy Medcalf pisze od nowa historię Azji

Rywalizacja amerykańsko-chińska jest w Polsce doskonale znana. Od wojny handlowej, przez przerzucanie się odpowiedzialnością za wybuch pandemii, po twitterowe pyskówki ambasadorów w Warszawie. Kolejne ciosy Waszyngtonu i Pekinu są u nas śledzone z uwagą nadzwyczajną – jak na nadwiślańską obojętność wobec spraw międzynarodowych. Amerykańsko-chińska Hassliebe istotnie jest główną osią polityki globalnej, jednak w śledzeniu interakcji Waszyngtonu z Pekinem często umyka nam szerszy kontekst.

Indie na uboczu

Chyba w ten sposób wytłumaczyć można u nas znikome użycie określenia „Indo-Pacyfik”, najmodniejszego obecnie terminu w polityce azjatyckiej. Jest o nim kilka wzmianek w tekstach analitycznych i naukowych – pojawia się m.in. w „Słoniu w pogoni za smokiem” Tomasza Okraski – ale pod strzechy wciąż u nas nie trafił. Indie, czy szerzej Ocean Indyjski, pozostają na uboczu geopolitycznego hype’u w Polsce. Tym lepszy to powód, by zainteresować się niedawno wydanym „Indo-Pacific Empire” Rory’ego Medcalfa.

Medcalf to były oficer wywiadu australijskiego i dyplomata, a obecnie profesor ANU (Australijskiego Uniwersytetu Narodowego) w Canberrze. Jego książkę reklamują blurby m.in. byłego premiera Australii i byłego szefa wywiadu USA, a także – co ważniejsze – Billa Haytona (autora najgłośniejszej książki o sporze o Morze Południowochińskie), Gideona Rachmana (autora równie znanego „Easternisation”) czy C. Rajy Mohana (jednego z najważniejszych indyjskich analityków). Zaś jej wydanie przez Manchester University Press (na Zachodzie to wydawnictwa uniwersyteckie są uznawane za najbardziej godne zaufania) przynajmniej w teorii powinno gwarantować poziom.

Sprzedawca pustosłowia?

A jednak po przeczytaniu pierwszych dwudziestu stron wstępu pożałowałem zakupu i byłem o krok od odłożenia tej książki na półkę. Medcalf użył większości modnych dziś klisz (geoekonomia, mapy mentalne, ląd i morze, projekcja siły), ale nie wytłumaczył, czym tytułowy Indo-Pacyfik jest. Już byłem gotów zaszufladkować go do grupy „sprzedawców pustosłowia”: osób rzucających modne, pozornie wszystko tłumaczące hasła (dwie dekady temu na topie było „społeczeństwo obywatelskie”, dziś cool jest „geopolityka” czy „geostrategia”). To „sloganowanie” (sloganeering) sprawia wrażenie kompetencji, ale jak się głębiej zastanowić, niewiele tłumaczy.

Na szczęście czytałem dalej – i dobrze zrobiłem: potem było już tylko lepiej. Gdy Medcalf zaczął pisać o znaczeniu narracji, nawiązał do prekolonialnego „modelu szkatułkowego” czy przywołał Kavalama Madhavę Panikkara (świetnego, choć zapomnianego dziś indyjskiego historyka), wiedziałem już, że można mu zaufać.

Polityczne mapowanie

„Indo-Pacific Empire” podzielona jest na trzy części: przeszłość-teraźniejszość-przyszłość. Bezdyskusyjnie najlepsza jest ta pierwsza. Medcalf pokazuje, jak terminy geograficzne i polityczne brane za obiektywne (np. Azja-Pacyfik czy Azja Południowo-Wschodnia) są tak naprawdę konstruktami politycznymi. Bynajmniej nie neutralnymi. To jak z mapą: wydaje nam się, że jest obiektywna, a często zapominamy, że nie tylko odwzorowuje rzeczywistość, ale i sama jest kreacją. To, w jaki sposób zmapujemy rzeczywistość, także ją tworzy. W kolonialnych Indiach Holenderskich (dzisiejszej Indonezji) dzieci uczyły się w szkołach z map, gdzie Indie Holenderskie były malutkie, a Holandia wielka (tak by miały odpowiednią perspektywę). Są wszakże bardziej niejednoznaczne przypadki: to jak zinterpretujemy położenie Gruzji czy Armenii (leżą w Azji, czy w Europie?) nie będzie przecież neutralne politycznie.

Identycznie jest w Azji. W czasach kolonialnych mówiono „Daleki Wschód”, co odwzorowywało tymczasową centralność Europy. Po II wojnie światowej wprowadzono geograficzny podział na Azję Wschodnią (Chiny, Półwysep Koreański, Japonia), Południowo-Wschodnią (Indochiny, Malaje oraz archipelagi Indonezji i Filipin), Południową (subkontynent indyjski), Środkową (poradzieckie „stany”) i Zachodnią (Bliski Wschód). Potem zaś, od lat 80-tych XX w., zaczęto jeszcze mówić „Azja-Pacyfik”, łącząc Azję Wschodnią i Azję Południowo-Wschodnią z Australią oraz wielkimi przestrzeniami Pacyfiku. Całe to polityczne mapowanie nie było neutralne, co dobrze pokazuje Medcalf: samo przez się tworzyło rzeczywistość. W koncepcji Azji-Pacyfiku nie ujmowano Indii, co doprowadziło do zdominowania percepcji Azji przez Chiny. W tym warunkach tym łatwiej było kupić płynącą z Pekinu narrację o odwiecznej centralności Państwa Środka.

Skoro tak, to Medcalf proponuje na to proste remedium: przestawienie mapy. Wprowadza termin „Indo-Pacyfik”, ze szczegółami opisując jego genezę. Gdy zmapujemy Azję przez pryzmat Indo-Pacyfiku, to jakoś tak przypadkiem Chiny spadną na drugoligową pozycję. W środku zaś pojawia się Ocean Indyjski. Do tak przestawionej mapy Medcalf pisze od nowa historię Azji. Opiera się na prekolonialnym „modelu szkatułkowym” (zwanym też mandalą lub galaktycznym: władza sprawowana za pomocą rozszerzających się i zwężających kręgów, bez trwałych granic), oraz na „momencie Vasco da Gamy” Panikkara (w dużym skrócie: kolonializm jako chwilowa i przypadkowa przewaga Europy w centralnym dla Azji obszarze Oceanu Indyjskiego). Potem zaś omawia wzrost znaczenia Chin, podkreślając, że ich gospodarczy ekspansjonizm w Azji to raczej novum, nie powrót do przeszłości.

Z takiej wizji Azji wyłania się obraz policentryczności: wielu ośrodków władzy, znaczenia i wpływów. To unicestwia sinocentryczną narrację o Chinach jako centrum Azji, czy nawet świata. A więc politycznie odpowiada na prochińską historiografię zainspirowaną Pasem i Szlakiem. Skoro można przez pryzmat Jedwabnych Szlaków kreślić historię świata, to czemu nie przez Indo-Pacyfik?

Każdy ma ukrytą agendę

Tak opowiedziane dzieje Azji nawiązują (nieświadomie) do historiograficznej szkoły Haydena White’a. Historia w niej to narracja. Nie obiektywny opis historycznej rzeczywiści (bo takowy nie istnieje), lecz opowieść, która sama tworzy i utrwala porządki społeczno-polityczne. Każde przedstawienie dziejów jest ich jakimś formatowaniem. Historycy, podobnie jak politolodzy, ekonomiści czy socjolodzy, nie są obiektywni (choć powinni się starać być rzetelni). Między opisami wydarzeń wplatają – (nie)świadomie – własne poglądy. Czytając i słuchając kogokolwiek, warto pamiętać o starej prawdzie: „każdy ma ukrytą agendę”.

Nie wiem rzecz jasna, jaka jest ukryta agenda Medcalfa. Jednak jego indopacyficzne spojrzenie na Azję legitymizuje najnowszy koncept strategiczny Waszyngtonu (według Medcalfa: Canberry), czyli właśnie Indo-Pacyfik. Z grubsza chodzi w nim o stworzenie nieformalnej antychińskiej koalicji powstrzymującej, opartej na USA, Australii, Japonii i Indiach. Nie wchodząc w szczegóły – celem recenzji nie powinno być streszczanie książki – każde z tych państw rozumie Indo-Pacyfik po swojemu. Od tego, czy się spotkają, czy znajdą wspólny język – łatwo nie będzie – zależą losy indopacyficznej inicjatywy.

Medcalf oferuje spojrzenie australijskie i jest ono ciekawe. Od politycznego przestawiania map Australii – autor robi z własną ojczyzną, to co zrobił z całym kontynentem – po wyjaśnienie proamerykańskiej polityki Canberry czynnikami gospodarczymi. Dla polskiego czytelnika te fragmenty będą szczególnie intrygujące, zważywszy na popularną u nas narrację innych autorów australijskich, oferujących raczej opcję prochińską (obecna polityka Canberry wobec Chin wyraźnie przeczy sinocentrycznemu podejściu). Jednak najważniejszą wartością dodaną spojrzenia Medcalfa jest perspektywa średnich potęg: Australii właśnie, ale też Japonii czy Indii. W popularnej narracji są one często przesłonięte przez USA i Chiny, a tymczasem głos mają – i to istotny.

Książka zaczyna się barwnym opisem przejażdżki Abe Shinzo i Narendy Modiego shinkansenem w listopadzie 2016, co jest wstępem do jednej z głównych tez książki: średnie potęgi, same obawiając się Chin, wzięły sprawy w swoje ręce. Nie mogąc licząc na niepotrafiącą grać zespołowo administrację Trumpa, Australia, Japonia i Indie oddolnie zaczęły tworzyć mechanizmy regionalne, mające przyblokować dominację Chin (bez nazywania tego wprost i bez używania zimnowojennej retoryki). Porównując potencjał ekonomiczny, militarny i „władzy opartej na przyciąganiu” (czyli soft power, błędnie w Polsce tłumaczonej jako „miękka siła”) Canberry, Delhi czy Tokio z Pekinem, każde z nich jest w chińskim cieniu. Jednak gdyby zmaterializował się Indo-Pacyfik, to wtedy „siła złego na jednego” – wspólnie średnie potęgi są w stanie powstrzymać Chiny. Pod warunkiem, że będzie im się chciało chcieć.

W Australii obecnie przeważa antychiński nastrój, wzmacniany przez pyskówki z Chinami i asertywno-jaskiniową dyplomację Pekinu (porównanie Australii do „zużytej gumy do żucia klejącej się do butów Chin” jakiego był użył Hu Xijin, szef „Global Times”, międzynarodowej nacjonalistycznej tuby reżimu, jest dyplomacją godną hunwejbinów). Jednak długofalowe gospodarcze konsekwencje ostrego kursu wobec Pekinu mogą się dla Canberry okazać kosztowne (Australia jako „kanarek w klatce” obecnej rywalizacji amerykańsko-chińskiej). Na dłuższą metę obecny asertywny wobec Chin kurs Canberry wcale nie jest przesądzony. To samo powiedzieć można o Japonii (w książce Medcalfa omówionej trochę słabiej). Ostatnie wycofanie się Tokio ze wspólnego dla Sojuszu Pięciorga Oczu (USA, Wielka Brytania, Australia, Kanada) potępienia chińskich działań w Hongkongu pokazuje, że nawet silnie antychińska Japonia zna granice stawiania się Chinom. Najważniejsze są jednak Indie – bez nich żadnego Indo-Pacyfiku nie będzie.

Indie przeszły fascynującą transformację w swojej polityce zagranicznej. Po narodzinach własnego nowoczesnego państwa w 1947, współtworzyły ruch państw niezaangażowanych (neutralność w zimnej wojnie – ani Zachód, ani ZSRR). Z czasem zapadły na typowe dla tego ruchu „skrzywienie Bandungu”, czyli przejście na pozycje proradzieckie. Indie ocknęły się z tych złudzeń dopiero po upadku ZSRR, wciąż jednak pozostawały na dystans z Zachodem. Zmieniło się to w ostatniej dekadzie, gdy nastąpiło zauważalne zbliżenie na linii Delhi-Waszyngton, wyraźnie inspirowane logiką „wróg mojego wroga jest moim przyjacielem”. W indyjskim myśleniu o polityce zagranicznej wiele jednak pozostało z ducha „ruchu państw niezaangażowanych”. Formalnie nazywa się to „autonomią strategiczną” i polega na trzymaniu się na zdrowy dystans wobec mocarstw (Indusi mogliby cytować mowę pożegnalną Jerzego Waszyngtona o „niewplątywaniu się w sojusze”). Chociaż w Indiach są głosy – na przykład wspomnianego C. Rajy Mohana – wzywające do stanięcia ramię w ramię z USA w antychińskiej strategii (zapewne Medcalf chciał je swoją książką wesprzeć), to przeważa jednak ostrożność. Indie szczerze kibicują próbom powtrzymania Chin, jednak same nie chcą znaleźć się na pierwszej linii frontu. Z punktu widzenia Delhi idealnie byłoby, gdyby USA same (lub z sojusznikami) zdołały powstrzymać Chiny. Dlatego Delhi patrzy życzliwie na Indo-Pacyfik, jednocześnie nie chcąc instytucjonalizacji formatu w sojusz.

Szwedzki stół bez głównego dania

Jak widać z powyższego opisu, Indo-Pacyfik jest wciąż ideą in statu nascendi, której losy wcale nie są przesądzone. Medcalf przekonująco argumentuje na rzecz tej idei (podejrzewam, że właśnie wpłynięcie na elity australijskie i indyjskie jest istotnym celem tej książki) i to jest podstawowy powód, by po tę pracę sięgnąć. Jednak „Indo-Pacific Empire” jest książką nierówną. Po słabym, pustosłownym początku, praca nabiera głębi, w opisie mapowania Azji stając się porywająca. Potem naprzemiennie traci tempo i odzyskuje go. Przynudza w wypisie kolejnych marynarek wojennych, statków i przewag strategicznych. Zaciekawia w opisach starcia narracji, walki o serca i umysły społeczeństw. Na chwilę znów porywa, kreśląc śmiałą wizję Nowych Pięciu Zasad Pokojowego Współistnienia: nawiązaniem do Pięciu Zasad Pokojowego Współistnienia (zbioru zasad stosunków międzynarodowych przyjętych przez Chiny i Indie w 1954 i będących podstawą polityki zagranicznej większości państw Azji). Z grubsza polegać one mają na indopacyficznej solidarności państw regionu: asertywności poniżej progu wojny zmuszającej Chiny do powstrzymania swych ambicji i grania według zasad. W tym ujęciu „Indo-Pacific Empire” to kolejna próba wprzęgnięcia Chiny w obecny system międzynarodowy, okiełznania ambicji Państwa Środka. Poprzednie, takie jak „odpowiedzialny współudziałowiec” Roberta Zoellicka (Chiny w świecie niczym ważny, acz mniejszościowy udziałowiec w spółce) czy „G2” C. Freda Bergstena, Zbigniewa Brzezińskiego i Justina Yifu Lina (USA i Chiny wspólnie rozwiązujące problemy świata) nie powiodły się. Czy taki los czeka też Indo-Pacyfik? Jak sprawić by słowo stało się ciałem? Jak przekuć ideę w konkret polityczny? Tego już w książce nie ma; nijakie, urwane zakończenie rozczarowuje.

Po lekturze książki nadal do końca nie wiadomo, czym ten Indo-Pacyfik jest (albo czym może się stać), ale to niekoniecznie wada. W chiński Pas i Szlak też każdy dziś wkłada swoje treści, co świadczy raczej o sile projektu, nie słabości. Dlaczego podobnie nie miałoby być z Indo-Pacyfikiem? Może takie teraz czasy niedookreśloności i nieostrości terminów i pojęć? Medcalfowy „Indo-Pacific Empire” jest więc trochę jak „szwedzki stół” bez głównego dania. Ale i tak dość smaczny.

Rory Medcalf, Indo-Pacific Empire. China, America and the contest for the world's pivotal region, Manchester University Press, Manchester 2020, ss. 320

Mieszam wszystko

Z Kamilem Ormanem-Janowskim rozmawia Arkady Saulski

Kamil Orman-Janowski

jest polskim kompozytorem muzycznym, specjalizującym się w tworzeniu muzyki do gier i trailerów. Jego najbardziej znanym projektem jest obecnie tworzenie muzyki do „Path of Exile” –
stale ewoluującej gry action RPG stworzonej przez studio Grinding Gear Games.

Arkady Saulski

Dziennikarz „Gazety Bankowej”, członek zespołu redakcyjnego portalu wGospodarce.pl. Zajmuje się głównie tematyką segmentu gier i transportu morskiego oraz rzecznego.

Co inspiruje kompozytora, tworzącego muzykę do „Path of Exile” jednej z najważniejszych gier globu? Jak to się stało, że nasz rodak tworzy soundscape do gigantycznego, fantastycznego świata rodem z Nowej Zelandii? Których utworów ów kompozytor… nie lubi?

Path of Exile jest grą action RPG lub hack’n’slash, stworzoną przez nowozelandzkie studio Grinding Gear Games. Opowiadająca o losach skazańca zesłanego na wyspę Wraeclast. Gra swoją popularnością w ostatnich latach przyćmiła Diablo III, stając się najpopularniejszą action RPG na globie. Będąc produkcją całkowicie darmową dla graczy, „Path of Exile” jest dostępna zarówno na platformie PC, jak i konsolach obecnej generacji – Xbox One oraz Playstation 4. Druga część produkcji, „Path of Exile 2”, została zapowiedziana w ubiegłym roku podczas imprezy ExileCon, będącej wydarzeniem ściśle skierowanym do fanów produkcji, i będzie dostępna zarówno na obecnej, jak i przyszłej generacji konsol. Wprowadzi też daleko idące poprawki do pierwszej części. Samo studio Grinding Gear Games należy od 2018 roku do chińskiego koncernu Tencent.

Komponował pan muzykę do wielu projektów, jednak największym dotąd jest zdecydowanie „Path of Exile”, jedna z najpopularniejszych obecnie gier hack'n'slash na świecie! W jaki sposób w ogóle doszło do tego, że zaangażował się pan w ten wielki projekt? Na jakim etapie prac nad grą dołączył pan do zespołu (wiemy przecież, że tytuł ewoluował przez wiele lat)?

Dołączyłem do zespołu w 2013, pracując z początku zdalnie z Polski. Wówczas jako freelancer miałem przygotowane dema dla firmy outsourcingowej, przez którą poznałem art directora z Grinding Gear Games, który po przesłuchaniu dem zapytał o stworzenie krótkiego fragmentu, reprezentującego muzykę do „Path of Exile” – wówczas grę niezależną, o dużym potencjale, ale dopiero stawiającą swoje pierwsze kroki. Gra posiadała wówczas jako taką ścieżkę dźwiękową dla trzech pierwszych aktów, które były wtedy dostępne w wersji public beta. Miłym zaskoczeniem było to, że nie miałem narzuconego odgórnie kontynuowania stylistyki grupy osób odpowiedzialnych za dotychczasową muzykę, a wręcz dostałem zielone światło na zmianę kursu, co nie tylko pozwoliło mi na czysty start, ale też po latach na podmianę muzyki moich poprzedników na zupełnie nową ścieżkę dźwiękową, spójny z tym, co dotychczas tworzyłem do nowej treści. Oczywiście te lata – już prawie 8 lat – to jedna, nieustanna ewolucja, zarówno gry, jak i muzyki. Jest to wpisane w charakter „Path of Exile”, gdzie muzyka, tak jak i inne elementy stale podlegają ulepszeniom.

Świat „Path of Exile”, choć utrzymany jest w klimacie dark fantasy, korzysta z innych wpływów niż tradycyjna, czerpiąca z europejskiego średniowiecza fantastyka – motywy antyczne, tradycje Nowej Zelandii; w przypadku Oriath mamy nawet mocne nawiązania do okrucieństw i umundurowania III Rzeszy. To chyba wielkie wyzwanie dla kompozytora – tworzenie muzyki pod tak dziwaczny, zdawałoby się, miszmasz motywów, nawiązań i inspiracji.

Zgadza się. „Path of Exile” jest naprawdę pełne różnych wpływów, które pozornie mogą wydawać się odległe od siebie, jednak jakby się zastanowić, to wpływ np. kultury Maori wpasowuje się w nacje wojowników. W wielu grach można spotkać po prostu stereotypowego barbarzyńcę, wojownika z północy, dla którego walka to chleb powszedni.

Nasz „barbarzyńca” jest po prostu barwniejszy, co z jednej strony oczywiście wymaga bardziej wyszukanej palety instrumentów, ale jakoś nie gryzło się to specjalnie z Oriath, które dla mnie w pierwszej kolejności przywołuje skojarzenia z antycznym Rzymem.

Jednak przez to, że nic nie jest stricte jednoznaczne, to np. dobór instrumentów pod kątem istniejących kultur znanych nam z historii przestaje mieć znaczenie. Istotne natomiast jest dobieranie barw podług tego, co dana frakcja sobą reprezentuje, niezależnie od tego, czy np. bębny taiko oraz duduk mają rację bytu we współbrzmieniu, czy nie. Jest naprawdę wiele instrumentów, które w zależności od tego, jak się na nich zagra, skali itd. oraz tony efektów mogą brzmieć zupełnie inaczej i nagle pasować do charakteru tego, co widzimy na ekranie.

Problem leży raczej w skali „Path of Exile”. Muzycznie ciężko traktować to jako jeden bardzo spójny temat. Każdy z aktów jest jakby nowym rozdziałem, pełnym nowych instrumentów.

To co scala grę w muzyczną całość, to motywy oraz generalne założenia co do nastroju panującego w grze.

Pomówmy chwilę o technikaliach, bo dla laika może być niejasny cały proces tworzenia muzyki. Czy w pana pracy istotniejsza jest elektronika, czy tradycyjne instrumenty? A może miesza pan jedno i drugie narzędzie?

Mieszam wszystko. Elektronika może zabrzmieć bardzo organicznie i idealnie dopełnić tradycyjne instrumenty. Podobnie tradycyjne instrumenty mogą brzmieć sztucznie i nierealnie przy użyciu pewnych technik. Tak naprawdę wszystko sprowadza się do kolorów i ekspresji. Osobiście najbardziej gustuje w czymś pomiędzy. Do tego bardzo istotne są efekty. W grach takich jak „Path of Exile” po prostu nie widzę czegoś takiego jak kwartet smyczkowy, kilka instrumentów dętych i kilka bębnów, i wszystko to brzmiące, jakby muzycy siedzieli przed słuchaczem i odgrywali muzykę. Ta realistyczność zwyczajnie nie pasuje. Zamiast tego wszystko jest kilka razy większe od rzeczywistości, powykręcane, brzmiące z pewnego dystansu, który nawet niespecjalnie można określić; wsparte elektroniką, która zlewa się z resztą.

Komponowanie muzyki do gry takiej jak „Path of Exile” wydaje się mi, jako graczowi, niezwykle trudnym wyzwaniem - wszak podróżujemy w tym tytule przez groźne i piękne lokacje, będące często resztkami po dawnych cywilizacjach, tocząc brutalne walki. Pan, jako kompozytor, musi więc tworzyć utwory zarówno liryczne – by oddać ten stan entropii – jak i dynamiczne, by muzyka ilustrowała krwawe starcia. Jak udaje się to panu w ogóle pogodzić?

Bardzo często, kiedy zaczynam pracę nad daną lokacją, mam do dyspozycji tylko tzw. mood paint czy jakiekolwiek koncepty, szkice itd., plus własne notatki dotyczące historii, kultury oraz postaci. Wówczas powstaje ta część liryczna i generalne przygotowanie projektu pod kątem doboru instrumentów, ale już na tym etapie biorę pod uwagę sekcje rytmiczne i wszelkie brzmienia, które mają oddać charakter walki. Właściwy balans między jednym a drugim jest tutaj kluczem, szczególnie biorąc pod uwagę, jak nieprzewidywalne jest zachowanie gracza.

Choć o „Path of Exile 2” wiemy na razie niedużo (a i sam nie chcę drążyć tej kwestii), to pewne elementy gry już ujawniono, między innymi w filmiku opowiadającym właśnie o muzyce. W filmie tym wypowiada się pan na temat inspiracji, wskazując, między innymi, muzykę z „Diablo II” jako jedną z nich. Co takiego jest w soundtracku z tamtej produkcji, że inspiruje ona do dziś kompozytora tworzącego muzykę do, de facto, jej duchowej następczyni?

Muzyka w „Diablo” oraz „Diablo II” w idealny sposób podkreśla atmosferę gry, powiedziałbym wręcz, że ją kreuje. Ale to akurat nie jest częścią inspiracji dla PoE 2, bo nasza gra ma swój własny charakter, świat i swój własny rodzaj mroku. Natomiast dynamika utworów i wszechobecne wykorzystanie efektu echa sprawia, że słuchając soundtracku do „Diablo”, ma się wrażenie. jakby wszystko się ruszało i pełzało po ścianach – i to właśnie podejście jest jedną z inspiracji dla „Path of Exile 2”.

Być może to banalne pytanie, ale… Który utwór był dla pana największym wyzwaniem? Czy jest jakiś akt, mapa, obszar, który nastręczył panu najwięcej trudności?

Główne motywy bywają trudne, bo ciężko się zdecydować na jeden koncept. Do tego dochodzi znacznie większa presja, szczególnie jeśli kompozytor chce zacząć od głównego motywu jako punktu wyjścia dla reszty muzyki, co jest dość typowym scenariuszem, oraz moim preferowanym rozwiązaniem. Szukając długo tego właściwego, reprezentatywnego utworu, można spowodować spore opóźnienia z resztą materiału.

Miałem problem z „The Fall of Oriath”, który stał się nowym motywem głównym dla „Path of Exile”. Tak naprawdę do tej pory jestem niezadowolony z tego utworu, może poza kilkoma pierwszymi nutami wiolonczeli na samym początku, które są kwintesencją głównego tematu, oraz sygnaturą, która pojawia się w wielu utworach, w różnorakich formach.

Obecnie jest pan głównie skupiony na gamingu, ale czy kusiło pana, by sięgnąć do innego medium, np. filmu, słuchowiska literackiego? Jeśli tak to czy byłby pan skłonny znowu zająć się dziełem z gatunku dark fantasy, czy może pociąga pana inna estetyka?

Jestem skupiony na grach video, ponieważ zwyczajnie brakuje mi czasu, żeby aktywnie poszerzać wpływy. Natomiast jestem jak najbardziej otwarty na inne formy. Gatunkowo – tak naprawdę – bliżej było mi kiedyś do tej lżejszej fantastyki, takiej jak „Lord of the Rings” czy „Skyrim”, ale przez ostatnią dekadę moje gusta się trochę zmieniły. Oczywiście spory wpływ ma konieczność zagłębienia się w świat, jaki „Path of Exile” sobą prezentuje, oraz referencje, przy których dostroiłem się do właściwego kierunku, ale dobrze mi z tą zmianą. Uwielbiam też sci-fi, cyberpunk czy adventure.

Bardzo chciałbym kiedyś pracować nad grami lub filmami formatu oraz o stylistyce takiej jak „Deus Ex”, „Mass Effect” czy „Uncharted”.

„Deus Ex” to rzeczywiście znana marka, co więcej – rok 2020 jest rokiem cyberpunka, i to nie tylko ze względu na zapowiadaną premierę polskiej produkcji, ale też fakt, że to w tym roku toczy się akcja słynnej, papierowej gry RPG. O to właśnie chciałem zapytać: czy miał pan w życiu styczność z tradycyjnym, papierowym RPG? W przypadku tych często podczas sesji istotną rolę odgrywa przecież muzyka. A może zetknął się pan z faktem, iż jakaś erpegowa ekipa ilustrowała swoje sesje akurat pana utworami?

Pamiętam kilka sesji w „Dungeons and Dragons”, kiedy byłem nastolatkiem. Od tamtej pory jakoś nie miałem okazji zagrać ponownie. Przyznam szczerze, że dla mnie niesamowicie istotną rolę gra sfera wizualna, dlatego kiedy część moich kolegów zagrywała się w papierowe RPG, ja z drugą grupą grałem w „Magic: The Gathering”, gry planszowe lub po prostu RPG jako gry video, zaczynając od starych dobrych gier z serii „Baldur’s Gate”. Tak, często dostaję komentarze i wiadomości od graczy, którzy wykorzystują muzykę z „Path of Exile” w swoich sesjach. Zawsze kiedy muzyka może żyć swoim własnym życiem poza grą lub dopełniać inną grę, można uznać to za sukces, dlatego bardzo cieszą mnie takie wiadomości.

Na koniec chciałem zapytać o sprawy pozagamingowe. Mówiliśmy już o tworzeniu muzyki do filmu – a projekty jeszcze bardziej odmienne? Adam Skorupa, także kompozytor gamingowy, stworzył muzykę do audiobookowej wersji „Trylogii Husyckiej” Andrzeja Sapkowskiego. Czy nie ciągnęło pana w tę stronę? A może były już jakieś propozycje?

Jasne, z chęcią napisałbym muzykę do filmu. Najlepiej takiego, który zahacza o jakąś tematykę wyżej wymienioną. Wszystko zależy od samego projektu. Medium to tak naprawdę kwestia techniczna, określająca dynamikę muzyki, czy jest statyczna, interaktywna, liniowa itd. Nigdy nie myślałem o audiobookach. Możliwe, że właśnie dlatego, że takiej propozycji nie było jeszcze, lub może dlatego, że sięgam raczej po ebooki. Tak czy inaczej – byłaby to ciekawa odmiana.

--- REKLAMA ---

Pod uwagę działaczom religijnym, politycznym i społecznym:

Chrześcijańska myśl ekonomiczna

Chrześcijańska myśl ekonomiczna stanowi kierunek badania znaczenia Przykazań Dekalogu: „Nie kradnij!” i „Nie pożądaj własności bliźniego!” dla ekonomii i gospodarki, oraz na wyciąganiu wniosków z wyników tych badań w celu ich wykorzystania w nauce ekonomii i polityce gospodarczej. Inspiracją tej myśli jest stwierdzenie, że ponieważ aż dwa te Przykazania mają za cel ochronę własności człowieka, czyli ochronę własności prywatnej, to znaczy, że Stwórca nadał nienaruszalności instytucji własności prywatnej wysoką rangę. Stanowi ona dobro nierozerwalne z człowieczeństwem. Pod pojęciem „własność prywatna” rozumie się, oczywiście, dobro uczciwie nabyte przez człowieka, a nie dobro przez niego posiadane, lecz nabyte drogą jakiegokolwiek rodzaju kradzieży.

Wyniki badań powyższego wpływu okazują się rewelacyjne. Okazuje się, że łamanie przez ludzi i ich rządy Przykazania „Nie kradnij!”, poprzedzane na ogół łamaniem Przykazania „Nie pożądaj własności bliźniego!”, czyli, inaczej mówiąc – kradzież jest główną przyczyną, lub samą istotą, prawie wszystkich poważnych krajowych i międzynarodowych problemów i kryzysów gospodarczych wiodących do biedy i rożnych niepożądanych efektów społecznych. Im powszechniejsze zjawisko kradzieży we wszelkich jej formach, a szczególnie w formach grabieży zalegalizowanej przez państwo i popełnianej na różne sposoby, często „w majestacie prawa”, na obywatelach, tym poważniejsze hamowanie rozwoju gospodarczego i dobrobytu. Do tych sposobów zaliczyć należy, między innymi:

1) zaciąganie pożyczek państwowych bez wiedzy i zgody obywateli, którzy wraz ze swym potomstwem pożyczki te będą musieli spłacać;

2) drukowanie papierowych pieniędzy bez ich pokrycia w przyroście bogactwa narodowego, co powoduje inflację i obniżanie wartości pieniędzy już posiadanych przez obywateli;

3) przyznawanie przez władze rożnych licencji, monopoli i innych przywilejów wybranym ludziom lub grupom ludzi, kosztem wszystkich pozostałych;

4) tworzenie w instytucjach państwowych tak zwanych stanowisk pracy, pracy bezproduktywnej i pasożytniczej, będącej przykrywką do dzielenia się pieniędzmi z kieszeni podatnika;

5) sprzecznie z zasadą równości wszystkich obywateli wobec prawa, zalecane przez Marksa opodatkowanie wybiórcze (progresywne) ludzi zamożniejszych, a tym samym karanie ich za to, że w gospodarce rynkowej stali się nimi dzięki swej pracowitości, zaradności, uczciwości, wyrzeczeniom, oszczędzaniu i zaspokajaniu potrzeb innych ludzi owocami swej działalności;

6) opodatkowanie na cele nie służące dobru całego społeczeństwa, lecz tylko niektórych jego grup;

7) łamanie prawa podaży i popytu, przez narzucanie cen minimalnych lub maksymalnych za jakieś dobra – a więc okradając właściciela danego dobra z prawa do swobodnego dysponowania swą własnością;

8) szerzenie i praktykowanie korupcji poprzez tworzenie korupcjogennych urzędów dla „swych” ludzi i ochrona ich działań drogo kosztujących całe społeczeństwo;

9) praktykowanie socjalizmu poprzez bezpośrednią konfiskatę własności prywatnej na rzecz państwa i jego różnych instytucji;

itd., itd.

W świetle powyższego jasne jest, dlaczego państwa socjalistyczne i „opiekuńcze” oparte na „uszczuplaniu” i konfiskacie własności prywatnej prowadzą kraje do bankructwa, a rodziny i społeczeństwa do rozkładu.

Przyjęcie powyższego do wiadomości powinno być szczególnie łatwo akceptowane przez nas, chrześcijan, dla których Dekalog, będący zbiorem nakazów i zakazów pochodzących od Stwórcy, jest jednym z filarów wiary. Szczególnie czujni winniśmy być na znaczenie nieraz spotykanych haseł o potrzebie realizacji zasad sprawiedliwości społecznej (co, między innymi, jest wyrażone w Artykule 2 obecnie obowiązującej Konstytucji RP), bo często bywają one pośrednim wzywaniem do łamania Przykazania 10 („Nie pożądaj żadnej rzeczy należącej do bliźniego”) i do przymusowego wyrównywania międzyludzkich nierówności majątkowych i społecznych, drogą zalegalizowanej grabieży i kradzieży gwałcącej Przykazanie „Nie kradnij!” i chrześcijański nakaz miłości bliźniego, a są inspirowane przez różnych popleczników marksizmu, którego, jak wiadomo, jednym z podstawowych dogmatów jest konieczność likwidacji własności prywatnej. Nieopatrzna akceptacja takich haseł przez katolików, mimo, że nigdzie w Piśmie Świętym nie ma potępienia, a nawet tylko dezaprobaty nierówności międzyludzkich, stanowi sukces infiltracji wrogiej chrześcijaństwu ideologii marksistowskiej do Kościoła. Chrześcijańska myśl ekonomiczna służyć może za narzędzie intelektualne w zwalczaniu tej infiltracji. Niezależnie od tego zachęca ona patriotów pragnących jak najlepiej dla swego kraju, aby nie pozwalali rządzącym na ustanawianie i egzekwowanie praw okradania obywateli przez państwo, a doprowadzali do likwidacji takich praw już istniejących.

Jan Michał Małek

Założyciel Fundacji PAFERE

Misja

Świat intelektualny – od uniwersytetów po media – nie nadąża dziś za gwałtownymi przemianami rzeczywistości politycznej, gospodarczej i społecznej, opisując je za pomocą kategorii z poprzednich epok. To zasadniczo obniża jakość rządzenia, które musi rozstrzygać dylematy przy użyciu wiedzy dostępnej w danej chwili. Deficyt tej ostatniej zwiększa ryzyko decyzji błędnych lub wręcz katastrofalnych, jak również – dominacji fałszywych ideologii. Polski dotyczy to w stopniu szczególnym, ze względu na trudne położenie geopolityczne i słabość intelektualną (uniwersytetów, mediów, think tanków).

Nowa Konfederacja stara się temu kryzysowi myśli przeciwdziałać. Na cztery zasadnicze sposoby:

1) Poprzez formułę thinkzine’u: pierwszego w Polsce i prawdopodobnie na świecie think tanku i magazynu publicystycznego w jednym, umożliwiającą lepszą komunikację i synergię między ekspertami z różnych dziedzin oraz między specjalistami a publicystami i intelektualistami; wszystko po to, aby po pierwsze: zwiększać poziom wiedzy specjalistycznej, po drugie i ważniejsze: budować całościowy obraz rzeczywistości

2) Poprzez kształtowanie opinii elit

3) Poprzez oddziaływanie na główny nurt debaty za pomocą komentatorstwa politycznego

4) Pełniąc rolę pośrednika między światem ekspercko-akademickim a medialnym.

Działamy w duchu polskiej tradycji republikańskiej. Uważając ją z jednej strony za najbardziej chwalebny dorobek rodzimej polityki, z drugiej za inspirację do rozwiązywania współczesnych problemów, na czele z fałszywymi dylematami: państwo czy wolność, wolność czy wspólnota. Dziś potrzebujemy jednocześnie więcej państwa, więcej wolności i więcej wspólnoty. Wyzwania tak dla politycznej podmiotowości, jak i wolności są bowiem bezprecedensowe – taka musi też być odpowiedź.

Jesteśmy konfederacją – związkiem obywateli dążących razem do dobra wspólnego, w sytuacji gdy inne instytucje zawodzą.

Jesteśmy niezależni tak od partii politycznych, jak i od rywalizacji na klikalność. Jest to możliwe przede wszystkim dzięki hojności naszych Darczyńców. Utrzymanie niezależności i poziomu merytorycznego oraz dalszy rozwój, przybliżający realizację powyższych celów zależą od utrzymania i rozwoju finansowania poprzez bezwarunkowe darowizny na cele statutowe. Jeśli cenisz Nową Konfederację – wesprzyj ją.

Działalność

Do listopada 2017 r. „Nowa Konfederacja” była pierwszym w Polsce internetowym miesięcznikiem idei (pierwszych 51 numerów ukazało się w formule
e-tygodnika, między październikiem 2013 a wrześniem 2014). Dziś „Nowa Konfederacja” to prawdopodobnie pierwszy na świecie thinkzine. To nowa forma instytucji eksperckiej i publicystycznej jednocześnie. Umożliwia to z jednej strony lepsze niż dotąd gromadzenie i tworzenie wiedzy specjalistycznej, z drugiej: efektywniejszą pracę nad całościowym opisem rzeczywistości publicznej.

Do tej pory podstawowym sposobem prezentacji takich owoców była publicystyka, która cały czas odgrywa ważną rolę w naszej działalności. Obecnie każde kolejne wydanie e-miesięcznika zawiera 10 materiałów – artykułów analitycznych, esejów, wywiadów. Dwa razy w tygodniu publikujemy komentarze reagujące na bieżące wydarzenia. Swoje miejsce ma u nas także felieton – wymierający gatunek na pograniczu dziennikarstwa i literatury pięknej, ukazujący się co najmniej raz w miesiącu.

Od listopada 2017 roku stawiamy także na działalność ekspercką. Specjaliści od spraw ustrojowych, międzynarodowych, prawa, obronności, gospodarki, samorządu i nie tylko publikują w Nowej Konfederacji raporty, analizy, komentarze eksperckie.

Zarówno publicyści, jak i eksperci związani z Nową Konfederacją występują w mediach, zarówno pracując w różnych tytułach, jak i występując w nich gościnnie czy komentując dla nich bieżące wydarzenia. Jesteśmy obecni na łamach największych polskich dzienników i tygodników, w internecie, na falach stacji radiowych, regularnie występujemy także w programach telewizyjnych, w programach publicznych i prywatnych.

Ważnym elementem naszej działalności są także otwarte debaty, które organizujemy co najmniej raz w miesiącu w księgarnio-kawiarni „Tarabuk” w Warszawie. Zaproszeni przez nas goście – naukowcy, politycy i dziennikarze – dyskutują wokół kolejnych naszych publikacji, a także na bieżące tematy społeczno-polityczne.

Jesteśmy obecni także w mediach społecznościowych – na Facebooku, Twitterze czy Youtube.

„Nową Konfederację” tworzą

Stali Darczyńcy: Bartłomiej Kachniarz, Piotr Kubiak, Michał Macierzyński, Jerzy Martini, „mieszkaniec Bytomia”, Jakub Stychno, Marcin Sławeta, Michał Kocur, Remigiusz Iwuć, Piotr Ogiński, Damian Szczerbaty, Szymon Radziszewicz, Krzysztof Szatan oraz Anonimowi Darczyńcy

Pozostali Darczyńcy: Jacek Bartosiak, Piotr Remiszewski, Piotr Woźny, Andrzej Dobrowolski, Krzysztof Poradzisz, Marek Nowakowski, Karol Tatara oraz Anonimowi Darczyńcy (Lista Darczyńców jest uaktualniana na początku każdego miesiąca)

Zespół: Kołodyńska-Magdziarz (Sekretarz zespołu), Jarema Piekutowski, Bartłomiej Radziejewski (Dyrektor), Stefan Sękowski (Zastępca dyrektora, kierownik sekcji Publicystyki), Anna Szczerbata, Paulina Raczyńska, Marcin Chruściel

Stali współpracownicy: Paweł Behrendt, Łukasz Kobeszko, Michał Lubina, Stanisław Maksymowicz, Rafał Matyja, Anna Mieszczanek, Andrzej Mikosz, Adam Radzimski, Marek Wojnar, Karol Zdybel, Adam Michalak, Witold Sokała, Piotr Celiński, Patryk Gorgol, Krzysztof Sękowski

Współpracownicy: Michał Beim, Ludwik Dorn, Błażej Duber, Stanisław Gasik, Tomasz Geodecki, Tomasz Grzegorz Grosse, Elżbieta Hibner, Maria Libura, Damian Maziarz, Filip Memches, Tomasz Pichór, Radosław Piekarz, Tomasz Pułról, Witold Repetowicz, Jan Rokita, Błażej Sajduk, Wojciech Stanisławski, Zbigniew Stawrowski, Barbara Szewczyk, Artur Wołek, Krzysztof Wołodźko, Roman Graczyk, Paweł Średziński, Andrzej Horubała

Grafika (okładki): Piotr Promiński

Korekta i redakcja stylistyczna: Jarema Piekutowski, Stefan Sękowski

Skład: Rafał Siwik

Wydawca: Fundacja Nowa Rzeczpospolita

Kontakt: redakcja@nowakonfederacja.pl