Contents

1. Cztery lata PiS: okres częściowo zmarnowan

2. Bezpieczeństwo z łaski USA

3. Polska gospodarka jak samochód. Sprawny, a

4. Dobra zmiana w energetyce?

5. Antoniego Dudka przewodnik po detalach

6. Zwrócić polskie lasy Polsce!

7. Jest jeszcze miejsce na podwyżkę podatków

8. Czy Amerykanie zdradzili Kurdów?

9. Afryka broni się sama

10. Cała prawda o Tokarczuk

11. Chrześcijańska myśl ekonomiczna

12. Misja

13. Działalność

14. „Nową Konfederację” tworzą

Cztery lata PiS: okres częściowo zmarnowany

Stefan Sękowski

Zastępca Dyrektora „Nowej Konfederacji”, kierownik sekcji Publicystyki

Rządy PiS to czas wzrostu wydatków socjalnych, silnego uzależnienia od USA i pogłębienia niektórych patologii państwa. Choć udało się osiągnąć np. większą ściągalność VAT i zmniejszenie ubóstwa skrajnego, wiele problemów pozostaje bez rozwiązania

Dwa lata temu w książce postawiłem tezę, że rządy PiS tak naprawdę nie przeprowadziły – jak głosi tytuł – „żadnej zmiany”. Zdaję sobie oczywiście sprawę z tego, że „żadna”, gdy spojrzeć całościowo na działania Prawa i Sprawiedliwości, to zbyt wielki kwantyfikator: pasuje on do opisu wtedy, gdy myślimy o tym, że w polityce nadal panuje „dojutrkizm”, brak myślenia o tworzeniu społeczeństwa wolnych obywateli i republikańskiej wspólnoty. Jednocześnie w ciągu tych czterech lat zmieniło się równocześnie wiele i niewiele – a pytanie, czy w tych zakresach, w których zdarzyło się wiele, było więcej dobrego, czy złego, wciąż pozostaje otwarte. I fundamentalne dla oceny ostatnich czterech lat.

Żeby rzetelnie ocenić cztery lata rządów Prawa i Sprawiedliwości, trzeba popatrzeć na to, czy sytuacja długofalowo polepszyła się czy pogorszyła. Jaką Polskę odziedziczyły rządy tzw. Zjednoczonej Prawicy po poprzednikach i jaką przekażą następcom? Czy – przy ograniczeniach wynikających z naszej półperyferyjnej pozycji oraz realiów gospodarczych i politycznych na świecie – wykorzystano okazję do rozwiązania problemów, z którymi mamy do czynienia?

Bilans początku

Jaką Polskę Prawo i Sprawiedliwość i jego satelici przejęli po Platformie Obywatelskiej i Polskim Stronnictwie Ludowym? Delikatnie mówiąc, nie było najlepiej. Donald Tusk, a po nim Ewa Kopacz, swoje rządy sprawowali pod hasłem zapewnienia Polakom „ciepłej wody w kranie”, co miało oznaczać koniec z wielkimi wizjami (jak sam obecny przewodniczący Rady Europejskiej stwierdził – jeśli przychodzi do niego ktoś z wizją, to wysyła go do psychiatry). Tak jakby historia się zatrzymała. Tymczasem tak nie było – Polska miała już wtedy przed sobą ogromne wyzwania: państwo ze słabymi instytucjami, które nie potrafi koordynować swoich działań, zacofaną armię, katastrofę demograficzną, grożącą nam katastrofę emerytalną (stopa zastąpienia w przypadku dzisiejszych 20-30-latków będzie, jeśli nic się nie zmieni, najniższa w UE), koszty pracy blokujące tworzenie nowych miejsc zatrudnienia, sztywny kodeks pracy, nieinnowacyjną gospodarkę, niedoinwestowaną służbę zdrowia i edukację, powolne sądownictwo czy skomplikowany system podatkowy. W międzyczasie na pierwszy plan wybijać zaczęły się takie problemy jak ekologia (z kwestii, na które mamy nieco wpływu – niedobór wody i stepowienie kraju) czy energetyka (przestarzałe, wymagające remontów elektrownie oparte na paliwach kopalnych).

Trudno wskazać obszary, w których rządy PO-PSL próbowały systemowo odpowiadać na te problemy. Gdy – przykładowo – solidnie ukrócono kapitałową nogę systemu emerytalnego, było to mniej podyktowane faktyczną porażką tego systemu, a bardziej chęcią krótkoterminowego podreperowania budżetu państwa (podobnie zresztą jak w przypadku podwyższenia wieku emerytalnego). W wielu obszarach Polska wykazywała objawy „państwa teoretycznego”. Nie stawaliśmy się państwem coraz bardziej bezpiecznym, a gospodarka przyspieszyła dopiero w ostatnim okresie funkcjonowania tych rządów. Z wolnością też nie było najlepiej, czego symbolem były robione na szybko i pod publiczkę akcje walki z medialnymi problemami (na przykład wojna z dopalaczami czy walka z kibicami-chuliganami). Było to podyktowane bardziej dbałością o public relations, niż chęcią systemowego rozwiązywania problemów.

Można powiedzieć, że były to uderzenia w ludzi co najmniej szemranych – kiboli dymiących na stadionach, dilerów – de facto – środków odurzających czy przestępców mających na koncie najbardziej obrzydliwe zbrodnie, takie jak gwałty na dzieciach; zaś uczciwi obywatele nie mieli się czego bać. No, przynajmniej ci, którzy np. nie chcą publikować nagrań z rozmów polityków w restauracjach (afera taśmowa), bo jeśli ktoś chce, to do redakcji mogą wparować agenci ABW i próbować zabezpieczyć sprzęt, na którym mogą znajdować się nagrania. W ogóle można mieć zastrzeżenia co do obiektywności mediów publicznych za rządów PO-PSL (choć nie dorównują one nierzetelności telewizji publicznej obecnie, o czym za chwilę).

Z drugiej strony nie było też tak najgorzej, zwłaszcza jeśli chodzi o wyniki gospodarcze. Brak realizacji wielu postulatów (jak choćby obniżek podatków) można przynajmniej częściowo przypisać temu, że przez 7 lat funkcjonowaliśmy w ramach procedury nadmiernego deficytu. Rządy PO-PSL podjęły się niepopularnych, choć koniecznych reform, takich jak ukrócenie OFE czy podwyższenie wieku emerytalnego (niestety – cofnięte). Słabe wyniki gospodarcze i tak były powodem do świętowania w porównaniu do efektów osiąganych przez inne kraje regionu; wynikały zresztą z malejącego, ale wciąż dużego uzależnienia od gospodarki niemieckiej. Pod koniec rządów gospodarka ruszyła na tyle, że pozwalała na składanie i realizowanie możliwych do realizacji obietnic socjalnych.

Czas na redystrybucję

I wtedy do władzy doszedł PiS. O przyczynach tego zdarzenia napisano wiele. W kontekście naszych rozważań istotne było stawianie przez drużynę Jarosława Kaczyńskiego częściowo słusznej, choć częściowo też przesadzonej diagnozy w zakresie słabości takich obszarów państwa jak praworządność, wymiar sprawiedliwości czy polska pozycja na arenie międzynarodowej. W trakcie kampanii wyborczej PiS rozbudził też oczekiwania socjalne. Oczekiwania, które – przynajmniej w krótkim okresie – udało się zaspokoić, co jest ważne w kontekście tego, że Polacy zaczęli inaczej patrzeć na społeczno-gospodarczy aspekt państwowości. W powszechnym odczuciu już nie musimy tylko gonić bogatszych; nadszedł już czas korzystania z owoców transformacji – i to w formie jak najbardziej egalitarnej.

Za rządów PiS mieliśmy do czynienia z bezprecedensowym w historii III RP rozszerzeniem państwowej redystrybucji. Świadczenie 500+, wyprawki szkolne czy podwyżki emerytur i nadzwyczajne świadczenia – to kwestie działające nie tylko na wyobraźnie ale i odczuwalne w kieszeniach. Czy była to „dobra zmiana”? To zależy, jaką zmianę chcieliśmy osiągnąć. Jeśli przykładowo walka z ubóstwem w Polsce, to faktycznie można zaobserwować spadek ubóstwa skrajnego, zwłaszcza w pierwszym roku rządów PiS (łącznie w latach 2015-2018 wskaźnik ubóstwa skrajnego spadł z 6,5 proc. do 5,4 proc., zaś w przypadku rodzin z co najmniej trójką dzieci, z 16,7 proc. do 9,7 proc.). Trudno nam jednak powiedzieć, jak to przekłada się na nierówności dochodowe i majątkowe, gdyż dostęp do dokładnych i nie podlegających dyskusji danych jest odwrotnie proporcjonalny do ilości miejsca i czasu poświęcanego tej tematyce w publicystyce, po drugie w zależności od metodologii wskazują one na skrajnie różne interpretacje. Przykładowo, gdy spojrzymy na wskaźnik Giniego, okaże się, że nierówności dochodowe w Polsce spadają, a zresztą i pod koniec rządów PO-PSL byliśmy jednym z bardziej egalitarnych państw Unii Europejskiej. Z kolei według naukowców z World Inequality Lab jesteśmy najbardziej nierównym krajem Europy, jeśli chodzi o dochody.

Jednocześnie takie rozwiązania jak 500+ nie wpłynęły znacząco na poprawę sytuacji demograficznej - współczynnik dzietności co prawda poszedł nieco w górę (1,47 w 2018 roku) ale jest jednak nadal zdecydowanie zbyt poniżej zastępowalności pokoleń.

Państwo bez mózgu

Mimo że można by znaleźć mniej kosztowne sposoby na walkę z problemami, którym rzekomo te programy miałyby zaradzić, PiS zdecydował się postawi na proste mechanizmy redystrybucji. Z jednej strony z pewnością jest to bardziej korzystne wyborczo niż skomplikowane programy z zakresu polityk publicznych, z drugiej – być może postawienie na nie mogłoby przerosnąć możliwości naszego państwa. Trudno bowiem powiedzieć, że PiS je wzmocnił – wręcz przeciwnie. Nie powstał „mózg państwa”. Nadal trapi nas resortowość, a Centrum Analiz Strategicznych do tej pory nie rozwinęło skrzydeł. Innym aspektem jest to, co zrobiono ze służbą cywilną. Owszem; za poprzedniej władzy problemem było ustawianie konkursów na wyższe stanowiska urzędnicze. Jednak PiS poradził sobie z tym… likwidując konkursy i zastępując je powołaniami. Skreślono także zapis o pięcioletnim okresie, który musi upłynąć od członkostwa w partii politycznej do objęcia stanowiska kierowniczego w służbie. Doprowadziło to do upartyjnienia administracji – była więc to zmiana w złym kierunku.

Można wskazać na liczne obszary państwa, które obecna władza popsuła. Sztandarowymi przykładami są tu legislatywa czy sądownictwo. W kwestii podległości władzy ustawodawczej władzy wykonawczej, czy też partyjnej nie zmienił się co prawda wektor (z żelazną dyscypliną mieliśmy do czynienia i za rządów PO-PSL, podobnie jak z „bypassowaniem” ustaw), jednak proceder ten się zdecydowanie nasilił. Trybunał Konstytucyjny został już całkowicie podporządkowany woli obecnej partii rządzącej, przez co system sądownictwa konstytucyjnego stał się w Polsce iluzoryczny. Sposób, w jaki zrobiono to, a także w jaki sposób podporządkowano władzy system sądowniczy, powoduje gruntowną zmianę w systemie.

Jednocześnie zmieniło się myślenie o stanowieniu prawa i mechanizmach kontrolnych. PiS przełamał pewną barierę. O ile wcześniej rządzący politycy PO i PSL naginali zasady demokratycznego państwa prawa w białych rękawiczkach, o tyle PiS robi to zupełnie otwarcie, szczycąc się tym, że dzięki temu do władzy dochodzi wreszcie „wola narodu” a nie „nadzwyczajnej kasty”. Gdy za rządów PO-PSL TK stwierdzał niezgodność z Konstytucją jakiejś ustawy (np. ograniczenia prawa o zgromadzeniach), rządzący, choć z żalem, się temu podporządkowywali. Gdy TK uznał ustawę PiS dotyczącą TK za niekonstytucyjną, premier Beata Szydło jej… nie opublikowała, co w świetle interpretacji partii Jarosława Kaczyńskiego wystarczyło, by orzeczenie nie weszło w życie. Jako że Trybunał nie ma żadnych dywizji, trzeba było to przyjąć do wiadomości. Rządzący złamali dotychczas obowiązujące zasady i teraz ich następcy będą mieli świadomość, że wszystko wolno. Czy coś stoi na przeszkodzie, by nowa większość „bez żadnego trybu” unieważniła wybór sędziów TK wybranych przez PiS i wybrała w ich miejsce swoich? Jeśli Trybunał uzna to za niekonstytucyjne, to się orzeczenia zwyczajnie nie opublikuje. Żyjemy więc i będziemy żyli w państwie o przetrąconej praworządności, w którym wola większości podlega w niewielkim stopniu kontroli pozostałych władz, zwłaszcza sądowniczej. Także pogłębiające się uzależnienie władzy ustawodawczej od wykonawczej, a nawet pozakonstytucyjnych ośrodków władzy (takich jak kierownictwo największej partii) może być traktowane jako coś normalnego, zwłaszcza jeśli nowa ekipa będzie uzasadniała zdecydowane ruchy koniecznością… odbudowy demokracji. I to nie jest zmianą na lepsze.

Uzależnieni od Waszyngtonu

Kwestia bezpieczeństwa także nie wygląda różowo. Nie zmieniło się to, że i za rządów PO-PSL, i obecnie jesteśmy pod tym względem uzależnieni od USA. Sytuacja zmieniła się na lepsze o tyle, że w Polsce pojawili się amerykańscy żołnierze. Co prawda chronią nas bardziej swoją obecnością (brutalnie rzecz ujmując, nieco jak zakładnicy), nie zaś liczebnością czy siłą, jednak już sam fakt ich stacjonowania w Polsce może odstraszać ewentualnego przeciwnika od potencjalnego ataku. Problem w tym, że za amerykańską pomoc płacimy bardzo wiele, w tym naszą samodzielnością w dziedzinie polityki historycznej czy podatkowej (abstrahując od meritum tego, czy zmiany oprotestowywane przez Amerykanów były mądre czy nie). Być może nawet za wiele, jednocześnie nie robiąc wystarczająco dużo, by zbilansować to z drugiej strony współpracą np. z Unią Europejską. W tym kontekście nasza dyplomacja, ustawiona pod kątem współpracy tylko z jednym sojusznikiem, z drugiej strony zrażająca nas wobec UE, jest cokolwiek jednostronna.

Nie widać także zbyt silnych ruchów w stronę rozbudowy własnej armii, by przynajmniej w jakiejś mierze być samodzielnym pod tym względem. Symbolem tego bezwładu jest sprawa rezygnacji z zakupu śmigłowców wielozadaniowych dla polskiej armii. Zakup caracali przyklepany przez poprzednią ekipę jako zły, przetarg więc unieważniono. Minęły cztery lata i zamiast 50 śmigłowców ma być 8.

Równolegle z zacieśnianiem więzów z USA następuje rozluźnianie relacji z Brukselą. Jest to oczywiście współpraca trudna: poprzednicy ignorowali w dużej mierze fakt, że na arenie unijnej odbywa się nieustanna przepychanka między państwami i że nierzadko za gładkimi hasłami o wspólnocie kryją się interesy poszczególnych państw. Rządy PiS przekręcili wajchę w drugą stronę. Twierdzenie, jakoby Jarosław Kaczyński chciał wyprowadzić Polskę z UE, jest absurdalne, niemniej trudno nie zauważyć, że wiele posunięć polskiego rządu (choćby w kwestii praworządności) czyni nas łatwym celem dla unijnych elit. Prawo i Sprawiedliwość ignoruje rolę, jaką Unia może próbować pełnić jako większy podmiot lewarujący naszą siłę przetargową w sporach z mocarstwami takimi jak USA, Chiny czy Rosja. Można odnieść wrażenie, że rządzący poświęcają to w imię suwerenistycznej propagandy na użytek swojego elektoratu.

Pojawia się pytanie, czy rządy PiS byłyby w stanie coś sensownego z tym zrobić – to znaczy podnieść jednocześnie nasze bezpieczeństwo i podmiotowość. Odpowiedź na to pytanie rysuje się póki co negatywna. Można oczywiście wskazywać na błędy i niedociągnięcia, nawet strategiczne i wynikające z głęboko zakorzenionych uprzedzeń, kierowania się sympatiami i antypatiami geopolitycznymi (Waszyngton jest obiektem westchnień polskiej prawicy co najmniej od czasów Ronalda Reagana, z kolei Berlin – wiecznym wrogiem od czasów co najmniej Wandy, co nie chciała Niemca) ideologicznymi (populistyczni lokaliści z PiS czują miętę do bliskiego im ideowo Donalda Trumpa i nie lubią „zgniłej moralnie” Brukseli). Niemniej pewnym plusem ogłaszanej głośno polityki „wstawania z kolan” jest to, że można badać metodą prób i błędów, czy rzeczywiście the sky is the limit. Póki co okazuje się, że jednak klęczymy pod zlewozmywakiem – a uzyskanie takiej smutnej, ale prawdziwej wiedzy, także można zaliczyć do sukcesów.

W gospodarce – znakomicie?

Gospodarka w tym kontekście może sprawiać pewne problemy, bo na pierwszy rzut oka wyniki wyglądają wprost znakomicie. Jednak nie zachłyśnijmy się wyjątkowo niskim bezrobociem, wysokim wzrostem gospodarczym. Pochwalić należy rząd PiS za lepszą ściągalność VAT. Jednocześnie zapominamy, jak bardzo polska gospodarka powiązana jest z zagraniczną, zwłaszcza niemiecką. W tej chwili mamy nadal koniunkturę (choć słabnącą), która rozgrzewa także polską gospodarkę. Ponadto, jeśli sięgniemy po argument, że wypadamy lepiej niż inne kraje naszego regionu (i generalnie UE) to warto pamiętać, że podobnie było… także za rządów PO-PSL. Bezrobocie owszem, spada nam, ale jeśli spojrzymy na to, że wciąż ok. 13,3 mln Polaków jest biernych zawodowo, zdamy sobie sprawę z tego, że niewiele faktycznie mówi nam to o zatrudnieniu.

Pytanie więc nie brzmi, czy udało się krótkoterminowo osiągnąć wysoki wzrost, niskie bezrobocie czy niski deficyt, ale czy politycy przygotowują takie ramy prawno-instytucjonalne, które będą mogły zapewnić nam odpowiedni wzrost na dłuższą metę (najlepiej taki, który pozwoli nam jeszcze w miarę długo gonić silniejszych od siebie) i zabezpieczą nas na wypadek potencjalnego przyszłego kryzysu. Tak się niestety nie dzieje. Polityka państwa skupia się głównie na redystrybucji i przydzielaniu przywilejów wybranym grupom interesów (np. aptekarzom czy rolnikom). Gdy spojrzymy na główne problemy społeczno-gospodarcze Polski, takie jak nadchodzący wielkimi krokami kryzys emerytalny, rosnący dług publiczny czy niska stopa inwestycji, okaże się, że PiS raczej spowalnia ich rozwiązywanie niż przyspiesza. Tak było choćby z wiekiem emerytalnym, którego obniżenie powoduje konieczność wzrostu wydatków na świadczenia dziś i w przyszłości. Namnożenie wydatków, z których część będzie się powtarzać w przyszłości, zwłaszcza takich, które nie rozwiązują realnych problemów, powoduje, że gdy osłabnie koniunktura, mocno może pójść do góry dług publiczny.

Rządzące ugrupowania wolą wydawać pieniądze poprzez proste transfery, jednocześnie nierzadko brakuje środków na systemowe rozwiązywanie problemów. Idealnie widać to w przypadku protestów kolejnych grup zawodowych, takich jak rezydenci czy lekarze. W efekcie różne polityki publiczne kuleją, zaś rozwiązywanie ich krytycznych kłopotów markuje się pseudoreformami takimi jak likwidacja gimnazjów, która zmienia niewiele ponad cofnięcie nas do etapu sprzed reformy edukacji ministra Handkego, czy tworzenie sieci szpitali, z której niewiele wynika.

Żadna reforma

PiS jest znany z szermowania pojęciem „reforma”, tymczasem właściwie jedyna zmiana zasługuje na miano całościowej: reforma szkolnictwa wyższego, czyli tzw. „ustawa Gowina”. Abstrahując od jej licznych kontrowersji można o niej powiedzieć, że faktycznie zmienia polską akademię – czy na lepsze, przekonamy się po latach. Pozostałe dotyczyły głównie albo szczegółów albo ich celem były przede wszystkim zmiany personalne.

Jednocześnie mimo że te zmiany nie rozwiązują wielu problemów, stawiają nas w sytuacji, którą trudno odkręcić. Przykładowo wydatki budżetowe będą coraz trudniejsze do ścięcia z powodów politycznych. Z kolei z powodów prawnych bardzo trudno będzie nam wyjść z galimatiasu, jaki został wprowadzony w sądownictwie. Postawienie na drodze obecnej opozycji licznych pułapek było „genialnym” ruchem Jarosława Kaczyńskiego.

Nastąpiła też olbrzymia zmiana mentalna. Poprzez dowartościowanie niższych warstw transferami i prawno-propagandowe uderzenie w „kasty” (gdy jednocześnie wzmacniano „cechy”) doszło do odczarowania elit, które już nie uchodzą za sól tej ziemi. Po sędziach, lekarzach, nauczycielach (sic!) przyszedł przy okazji obecnych wyborów w końcu czas na przedsiębiorców, którzy, jeśli nie potrafią radzić sobie według zasad, które rządzący arbitralnie ustalą, powinni zamknąć biznes. Takie podejście uderza w raczkującą klasę średnią, która jest podstawą i stabilizatorem republiki. W efekcie w miejsce starej elity, która lud pędziła przed sobą, przyszła elita, która za ludem idzie – i to bez względu na to, czy lud ma rację, czy nie. Jest to elita stricte funkcjonalna, zależna zresztą, w związku z panoszącym się klientelizmem, od partii rządzącej. Nie korzysta z możliwości, by ludowi przewodzić, a po prostu jest „u szczytu schodów”. Znalazła się tam w dużej mierze dzięki bliskości z partią rządzącą, niekoniecznie z racji na kompetencje. Trudno uznać te elity całościowo za jakościowo lepsze od tych, które pełniły „rząd dusz” (i nie tylko) ale jeśli można wskazać na jakieś plusy tej sytuacji, to będzie nimi niewątpliwie większa konkurencja i pojawienie się potencjału fermentu, którego nie było wcześniej.

Niestety, elity, o których piszę, wymieniają się opiniami głównie we własnym gronie. Wina leży po obu stronach – jeszcze cztery lata po klęsce wyborczej wielu przedstawicieli starych elit nie jest w stanie zrozumieć powodów, dla których tak się stało, zrzucając winę na głupotę, roszczeniowość, a nawet zanik zmysłu moralnego wyborców. Jednocześnie za to, że myśl biegnie w dwóch zamkniętych obiegach, winę ponoszą także rządzący, który zamienili telewizję publiczną w swoją tubę propagandową, a także części mediów sympatyzujących z władzą, które nie ukrywają swojej afiliacji. Trzeba powiedzieć jasno, że telewizja publiczna nie wypełnia swojej misji w zakresie przekazywania informacji.

Plemienność utwierdza patrzenie na politykę jako na metodę przyznawania wybranym grupom przywilejów, bez patrzenia na to, czy jest to spójne w ramach całego systemu (swoją drogą w tym paradygmacie można też czytać ostatnie propozycje dotyczące obniżek ZUS i podatków dla części przedsiębiorców). Przyznawania, bo kolejne działania rządu (choćby podwyżki płacy minimalnej przy całkowitym pominięciu roli Rady Dialogu Społecznego) wskazują na to, że to nie obywatel – pracownik czy przedsiębiorca – ma wypracować lub wywalczyć środki, jakimi dysponuje, tylko ma je zawdzięczać władzy. Uderza to w poczucie podmiotowości Polaków i z obywateli czyni ich klientami partii politycznej, której zawdzięcza korzyści płynące ze sprawowania przez nią władzy.

Są więc obszary, za które warto rząd pochwalić: częściowo kwestie bezpieczeństwa, energetyki czy za odwagę podjęcia się trudu zreformowania szkolnictwa wyższego. Niestety w wielu aspektach politycy – ukierunkowani na utrzymanie wyborców i zdobywanie nowych – przespali kolejne cztery lata, jeśli chodzi o odpowiedź na wiele problemów, które nas trapią. Robiła to zresztą także opozycja, która przez ten okres nie potrafiła zbudować własnej agendy przemian, głównie działając reaktywnie wobec rządzących i wchodząc z nimi w szranki, jeśli chodzi o socjalną licytację. I jedno i drugie nie napawa optymizmem, jeśli chodzi o przyszłość.

Bezpieczeństwo z łaski USA

Witold Sokała

Stały współpracownik „Nowej Konfederacji”, wicedyrektor Instytutu Polityki Międzynarodowej i Bezpieczeństwa Uniwersytetu Jana Kochanowskiego

W polityce zagranicznej i bezpieczeństwa PiS zdecydowanie postawiło na jednego konia: Stany Zjednoczone. Ma to swoje dobre i złe strony. Główny problem polega jednak na tym, że owa polityka jest prowadzona niezbyt profesjonalnie

Polityka bezpieczeństwa współczesnego państwa to konglomerat działań, podejmowanych w różnych sferach – poczynając od dyplomatycznej, poprzez militarną, po np. naukową czy energetyczną. Po drodze są jeszcze służby specjalne czy dbałość o tzw. soft-power. Zawęźmy jednak katalog do tych elementów, które z bezpieczeństwem wiążą się w sposób najbardziej oczywisty, a więc do fundamentalnych aspektów polityki zagranicznej oraz do polityki obronnej, systemu służb specjalnych i służb porządku publicznego.

Obietnica „dobrej zmiany”

W programie wyborczym z roku 2015 PiS kładło na te zagadnienia spory nacisk. Generalna narracja kampanijna odwoływała się do realnych bądź wyobrażonych zagrożeń bezpieczeństwa, a nawet suwerenności. Rządzącym wówczas Platformie Obywatelskiej i Polskiemu Stronnictwu Ludowemu zarzucano zbytnią miękkość w relacjach z Rosją (o ile nie wręcz zdradę), a także sprzeczną z polskim interesem skłonność do dryfu „w głównym nurcie” polityki unijnej, co często interpretowano jako stawianie na pierwszym miejscu prywatnych karier, w zamian za rezygnację z twardej obrony interesów kraju. Akcentowano m.in. takie elementy, jak (faktycznie błędna, skądinąd) zgoda rządu PO-PSL na forsowany przez Niemcy mechanizm przymusowej relokacji migrantów, czy też zaniedbania w wyjaśnianiu katastrofy smoleńskiej (vel „zamachu smoleńskiego”) i odzyskiwaniu wraku rządowego Tupolewa. Wytykano też koalicji (w znacznej mierze słusznie) cały szereg błędów i zaniedbań dotyczących kierowania polityką bezpieczeństwa, armią, służbami specjalnymi czy Policją. Wreszcie – mocno wskazywano, że u podłoża tych problemów jest brak rozliczenia z peerelowską przeszłością, działanie „układu”, opartego o byłych funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, którzy jakoby dogadali się z częścią elit postsolidarnościowych. Przełamanie tej zmowy – i głęboka wymiana elit – stało się więc warunkiem sine qua non dla nowej, lepszej polityki bezpieczeństwa we wszystkich jej aspektach.

Miało to oznaczać m.in. odtworzenie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz urzędu Ministra Koordynatora Służb Specjalnych, znaczące wzmocnienie kompetencyjne i finansowe Centralnego Biura Antykorupcyjnego (kosztem m.in. Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego) wyłączenie Centralnego Biura Śledczego z Komendy Głównej Policji, reformę Biura Ochrony Rządu i Straży Granicznej. Zapowiedziano także zmianę struktury i kompetencji Sztabu Generalnego, likwidację Dowództwa Generalnego Sił Zbrojnych i wzrost liczebności armii do około 150 tysięcy.

Żołnierzom i funkcjonariuszom obiecano też wyraźnie więcej pieniędzy – tak w postaci wyższych pensji, jak i większych funduszy na sprzęt – oraz nowe, bardziej drożne procedury awansowe.

W polityce zewnętrznej z kolei miała nastąpić ofensywa, prowadząca do uzyskania przez Polskę „należnego jej miejsca” przy europejskim stole, stworzenie bloku państw środkowo- i wschodnioeuropejskich, zdolnego do narzucenia aktywnej polityki wschodniej oraz wzmocnienie partnerskich relacji z USA, skutkujących m.in. stałą obecnością wojsk amerykańskich oraz rozbudową infrastruktury NATO w Polsce.

Część planowanych zmian instytucjonalnych udało się przeprowadzić względnie szybko (MSWiA), inne wciąż czekają na finał (Sztab Generalny). Niektóre należy ocenić pozytywnie (samodzielność CBŚ); zdecydowane wątpliwości budzi natomiast forsowanie dominującej roli CBA w systemie służb specjalnych (do roli „polskiego FBI” bardziej jest jednak predysponowana ABW, ale ta jest w oczach liderów PiS najwyraźniej obciążona „grzechem pierworodnym”, mianowicie, jest zbyt bezpośrednią spadkobierczynią nielubianego na Nowogrodzkiej Urzędu Ochrony Państwa). Całkowitą klęską zakończyło się natomiast przekształcenie BOR w Służbę Ochrony Państwa. Błędy organizacyjne, kadrowe i szkoleniowe sprawiły, że opinia publiczna raz po raz miała okazję pośmiać się z nieszczęsnych funkcjonariuszy, niekiedy przymusowo przesuwanych np. z Policji i obarczanych zadaniami ponad ich możliwości – przykładem symbolicznym niech będzie sadzanie za kierownicą limuzyn z VIP-ami ludzi o zerowym poziomie kwalifikacji w prowadzeniu tak specyficznego pojazdu, ze znanymi i żałosnymi tego skutkami.

Kasa, konfetti i polityka

„Dobra zmiana” w Policji też niezbyt się udała. Mimo, że hucznie celebrowany Program Modernizacji Służb Mundurowych zaowocował znacznym wzrostem środków na inwestycje i serią zakupów (od nowych radiowozów, poprzez drony i systemy monitoringu, po helikoptery Black Hawk), to strumień pieniędzy nie zawsze jest wydawany z sensem. Przykładem odtwarzanie posterunków w najmniejszych miejscowościach: politycznie ma to oczywiste zalety, politycy partii rządzącej mają okazję do cennych zdjęć z zadowoloną ludnością, która subiektywnie czuje się bezpieczniej – ale sprawność interwencji w sytuacjach zagrożeń wcale nie wzrasta, w przeciwieństwie do kosztu utrzymania infrastruktury. Informatyzacja wciąż idzie opornie; znacznie lepiej kierownictwo radzi sobie z tworzeniem izb pamięci oraz zaganianiem funkcjonariuszy do udziału w uroczystościach patriotycznych i religijnych, ze sławetnym sypaniem konfetti na cześć wiceministra Zielińskiego i przebieraniem się za anioły włącznie.

Problemem jest wyraźnie większe niż w przeszłości upolitycznienie Policji – przejawiło się ono choćby w sposobie działania podczas demonstracji antyrządowych w minionych latach, a całkiem niedawno np. w ostentacyjnym sprawdzaniu numerów aut i kontroli osób podczas wiecu Platformy Obywatelskiej w Kielcach. Trend widać też w preferencjach awansowych oraz w działaniach Biura Nadzoru Wewnętrznego, powołanego i obdarowanego bardzo znacznymi uprawnieniami do czynności operacyjnych przy sprzeciwie policyjnych związkowców, a w powszechnej opinii funkcjonariuszy stanowiącego bat na niepokornych i niedostatecznie gorliwych politycznie.

Objęcie funkcji szefa MSWiA przez Mariusza Kamińskiego i pogłoski o dążeniu do stworzenia superresortu, swoistego „Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego”, łączącego w jednych rękach kontrolę nad Policją, służbami specjalnymi i szeregiem innych instytucji posiadających istotne uprawnienia w sferze bezpieczeństwa, spotęgowało obawy wielu obywateli, a także samych funkcjonariuszy, że struktura ta może być wykorzystywana coraz bardziej do zapewniania komfortu politycznego partii rządzącej, a w mniejszym stopniu od realizacji konstytucyjnych zadań, związanych z interesami kraju.

Zbyt sztywne procedury wewnętrzne oraz zła atmosfera sprawiają, że nawet podwyżki, przyznane wreszcie policjantom po licznych perypetiach (bezprecedensowa, wielka akcja protestacyjna w ubiegłym roku) nie rozwiązały problemu braku kadr. Ze służby odeszło wielu doświadczonych funkcjonariuszy, a szkolenie następców kuleje. Obniżane są jego standardy, brak też „mistrzów” od których można czerpać praktyczne doświadczenia, co na jakości i skuteczności działania odbija się fatalnie. Nie ma to – z różnych względów – odzwierciedlenia w statystykach (jeszcze?), ale daje o sobie znać w konkretnych operacjach. Przykład: akcja dolnośląskich antyterrorystów w podwrocławskiej Wiszni Małej, przeciw bandycie okradającemu bankomaty. Skutkiem nałożenia się różnych błędów (nadmierny nacisk „góry” na medialny sukces, brak czasu i kompetencji do przeprowadzenia właściwego rozpoznania i niedocenienie przeciwnika, niedostatki w wyszkoleniu i zgraniu pododdziału, nieodpowiednia taktyka) była niestety śmierć jednego z policjantów.

Z podobnymi problemami boryka się Straż Graniczna – także tu znaczący strumień gotówki nie rekompensuje awansowania za polityczną dyspozycyjność osób niekompetentnych. „Za PO staliśmy nad przepaścią, ale za PiS zrobiliśmy wreszcie wielki krok naprzód” – podsumował to w prywatnej rozmowie jeden z doświadczonych funkcjonariuszy.

W cieniu „dezubekizacji”

Na takie słowa, nawet nieoficjalnie, nie pozwoli sobie żaden z czynnych oficerów służb specjalnych. Tymczasem w tym sektorze, szczególnie newralgicznym, również dzieje się źle. Proszę nie dać się zwieść suchym liczbom, określającym wzrost nakładów budżetowych; znaczna jego część to efekt planowanych inwestycji budowlanych. O ile CBA, oczko w głowie PiS, nie ma powodów do narzekań, w pewnym stopniu także SKW, to już pozostałe „firmy” niestety klepią biedę, a ich budżety na tle odpowiedników w innych państwach prezentują się żałośnie. „Trochę za dużo, żeby przepić, ale mało, żeby coś zrobić” – umówmy się, że te słowa nigdy nie padły z ust insidera. Acz – przecież, mogły…

Z brakiem pieniędzy polskie służby umiały sobie jednak zawsze jakoś radzić. Tradycyjne skąpstwo kolejnych rządów wobec nich wynika zapewne z generalnie niskich kompetencji polskiej klasy politycznej w dziedzinie bezpieczeństwa i z niedoceniania roli wywiadu i kontrwywiadu.

Podobnie jest zresztą z wieloma decyzjami personalnymi na najwyższych szczeblach. Wypada jednak przyznać, że PiS w tej kwestii wykazało wyjątkową nonszalancję. Szefem ABW uczyniono na początku kadencji Piotra Pogonowskiego – profesora prawa z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, bez realnego doświadczenia w służbach, za to eks-kandydata tej partii na posła; następnie w ciągu kilkunastu miesięcy dano mu kolejne awanse, od kaprala do pułkownika. Byłby wymarzonym bohaterem anegdot, gdyby nie usunął go w tej roli w cień inny nominat, nowy szef SKW Piotr Bączek – związany z „Gazetą Polską”, polityczny akolita Antoniego Macierewicza, słynny m.in. z tego, że martwą wiewiórkę na swym płocie uznał niegdyś za efekt celowych działań wrażych sił przeciw jego osobie. On to, wraz z innym faworytem ministra – Bartłomiejem Misiewiczem, stał za nieszczęsnym, nocnym najazdem na Centrum Eksperckie Kontrwywiadu NATO, połączonym z pruciem szaf pancernych w poszukiwaniu haków na jego ówczesnego dowódcę. Groziło to międzynarodowym skandalem; szczęśliwie, sprawę w relacjach z sojusznikami udało się załagodzić.

Cieniem na funkcjonowaniu SKW położyła się też sprawa jego byłych szefów (z czasów rządów PO-PSL), generałów Janusza Noska i Piotra Pytla. Po zmianie władzy obu zarzucano poważne przestępstwa, do zdrady włącznie, w oparciu o naciągane poszlaki; sprawa miała ewidentne podłoże partyjno-polityczne. Co gorsza, część zarzutów dotyczyła dość oczywistej „drogi na skróty” poprzez biurokratyczne procedury, związane z transferem polskiego kontyngentu z Afganistanu przez terytorium Rosji. Takie rzeczy nierzadko robi się „z pilnej konieczności”, i w normalnej służbie nie ma z tym problemu. Ale gdy okazuje się, że można za to zostać okrzykniętym „zdrajcą” i wyciągniętym nad ranem z domu przez żandarmów, nikt przytomny się już nie odważy. Przewidywany skutek to paraliż działania służby, bo to nie urząd gminy i nie zawsze jest czas zebrać wszystkie wymyślone przez prawodawcę pieczątki.

Dla porządku odnotujmy, że więcej szczęścia do personaliów, niż struktury kontrwywiadowcze, miały Agencja Wywiadu oraz Służba Wywiadu Wojskowego. Obie te instytucje ustrzegły się też w omawianym okresie skandali, przynajmniej publicznych.

Za to wszystkie nasze służby ucierpiały mocno z innego powodu. Motywowana częściowo polityczną zemstą, a częściowo populistyczną potrzebą „znalezienia czarnego luda” ustawa, zwana bałamutnie „dezubekizacyjną”, odebrała lwią część emerytur wszystkim, którzy choć w minimalnym stopniu otarli się w swej karierze o instytucje służb specjalnych PRL. Przy czym – co trzeba wyraźnie podkreślić – nie chodzi tu o tę część świadczeń, wypracowaną w okresie słusznie minionym (to zrobiono jeszcze za rządów PO-PSL). PiS skasowało oficerom świadczenie za służbę już dla wolnej Polski, pełnioną nierzadko z narażeniem zdrowia lub życia, znaczoną konkretnymi sukcesami i docenianą przez sojuszników z NATO. Ten absurdalny gest miał negatywny wydźwięk nie tylko moralny, ale również praktyczny. Podważył mianowicie zaufanie osób pozostających w służbie do ich własnego państwa, które nie jest zdolne do dotrzymywania swoich zobowiązań. Nie ma bodaj na świecie drugiego kraju, który tak lekkomyślnie postępowałby z kadrami, dysponującymi tak specyficzną wiedzą i kwalifikacjami. Szeroko na temat wad przyjętego rozwiązania pisał m.in. eks-szef wywiadu wojskowego gen. Radosław Kujawa (bynajmniej nie żaden „esbek”, lecz człowiek o ładnej karcie z czasów antysocjalistycznej opozycji i o niekwestionowanej fachowości), w artykule „Wierna służba oficera”, opublikowanym swego czasu na łamach „Rzeczpospolitej”.

Warto przy okazji wspomnieć, że w tak specyficznych instytucjach, jak wywiad i kontrwywiad etos oficerski odgrywa szczególną rolę; na nim często opiera się prawidłowe działanie, bo nie da się w tej materii uregulować wszystkiego regulaminami i procedurami. Etos ten wytwarza się natomiast nie dekretem, ale żmudną, wieloletnią praktyką, relacjami mistrz-uczeń uzupełniającymi normalne szkolenie, oraz właśnie zaufaniem na linii państwo – szefowie służby – oficerowie. Zerwanie ciągłości personalnej i zakłócenie zwykłego rytmu awansów fatalnie wpływa na jakość służby, a u nas właśnie do tego doszło, w stopniu przynajmniej znacznym. I to PiS ponosi za to polityczną odpowiedzialność. W tej sytuacji nie dziwi polityka werbunkowa niektórych spośród naszych służb specjalnych, wyglądająca na dosyć rozpaczliwą i mało profesjonalną, obejmująca m.in. otwarte spotkania na uczelniach, podczas których przedstawiciele „firmy” opowiadają studentom o karierach „w stylu Jamesa Bonda” i zachęcają do wysyłania CV na adresy mailowe z nazwą instytucji i „gov.pl”. Starzy rzemieślnicy patrzą na to, wzdychając ze smutkiem i rezygnacją.

Pan Antoni i niewidzialne śmigłowce

W polityce obronnej początek rządów PiS przyniósł dwa zaskoczenia. Pierwszym – była nominacja na szefa Ministerstwa Obrony Narodowej Antoniego Macierewicza, choć w kampanii wyraźnie wskazywano jako kandydata do objęcia tego resortu znacznie bardziej umiarkowanego i mniej kontrowersyjnego Jarosława Gowina. Drugim – szybkie i stanowcze wdrożenie koncepcji Wojsk Obrony Terytorialnej, jako odrębnego rodzaju wojsk, chociaż oficjalny program zwycięskiej partii takich rozwiązań wprost nie zapowiadał.

Przynajmniej częściowo wynikało to zapewne z założeń natury ideologiczno-politycznej. Istnienie i funkcjonowanie WOT sprzyja bowiem polityce „godnościowej” i tworzy kadrowe zaplecze dla PiS w wielu środowiskach. Trudno przesądzić, co z punktu widzenia liderów partii jest ważniejsze – to, czy ewentualna użyteczność formacji w zwalczaniu skutków katastrof i klęsk żywiołowych oraz jej rola w powstrzymaniu ewentualnej agresji zbrojnej na nasz kraj. Pozostaje jednak faktem, że WOT są pod wieloma względami wyraźnie preferowane kosztem wojsk operacyjnych i mają status „gwardyjski” oraz dostęp do nowocześniejszego sprzętu; także takiego, którego niezbędność z punktu widzenia oficjalnie stawianych przed nimi zadań jest co najmniej dyskusyjna. WOT pochłaniają też znaczącą część budżetu MON.

Symbolem zwrotu w polskiej polityce bezpieczeństwa po roku 2015 stała się słynna sprawa Caracali. Rząd PO-PSL niemal dopiął kontrakt z francuskim producentem śmigłowców wielozadaniowych, zamierzając głównie tą maszyną zastępować wysłużone, rosyjskie Mi. PiS brutalnie zerwał uzgodnienia, za jednym zamachem obrażając europejskich partnerów i otwierając drogę dla dostawców amerykańskich. Przy okazji, co nie bez znaczenia, tworząc też nadzieje dla krajowego przemysłu lotniczego (czyli innymi słowy dla sporej części swego elektoratu, zatrudnionego m.in. w zakładach Podkarpacia) na uzyskanie większego kawałka tortu. Niestety, realne potrzeby wojska były w tej rozgrywce na ostatnim miejscu. Okazało się wkrótce, że o ile nowa władza okazała się skuteczna w psuciu (czyli zrywaniu kontraktu), to znacznie gorzej idzie jej budowa (czyli dostarczenie nowych maszyn o odpowiednich parametrach). Antoni Macierewicz, z powagą obiecujący kolejne terminy i wycofujący się rakiem z owych obietnic, stał się wkrótce bohaterem licznych żartów, w których pojawiały się „niewidzialne śmigłowce w technologii stealth”.

Nowy minister zaczął w szybkim tempie pozbywać się co bardziej doświadczonych (także na misjach bojowych) oficerów. W ciągu pierwszych kilkunastu miesięcy z wojska odeszło niemal 30 generałów, 250 pułkowników i około 8 tysięcy oficerów niższych rang, w tym – około 90 procent kadry Sztabu Generalnego, a także spora część wykładowców Akademii Obrony Narodowej (przemianowanej na Akademię Sztuki Wojennej). Wtedy pojawiło się pojęcie „niewłaściwego koloru butów” (ci, którzy zaczęli służbę oficerską jeszcze „w brązowych butach”, czyli za PRL, mieli – używając popularnego kolokwializmu – „przechlapane”; w wojsku określano to jędrniej i dosadniej). To dotyczyło m.in. tak znanych, zasłużonych i szanowanych w armii generałów, jak Mirosław Różański czy Waldemar Skrzypczak. Także młodsi, którzy co prawda zawsze nosili tylko „czarne buty”, lecz nie wykazali się dostateczną gorliwością w schlebianiu nowemu ministrowi i jego dworzanom, też wypadali z obiegu. W imieniu ministra Macierewicza nierzadko decydował o tym młody człowiek, nie mający żadnych fachowych kwalifikacji ani doświadczeń, ale za to spore ego i pełne zaufanie szefa, czyli wspomniany wcześniej Misiewicz. ASzWoj. tymczasem była stopniowo przekształcana – z uczelni cieszącej się sporym prestiżem, również w cywilnych środowiskach naukowych – w ośrodek zapewniający szybkie kursy dokształcające, jako formalną „podkładkę” pod awanse oficerów lojalnych wobec władz politycznych. Przynajmniej część z nich stanowiła następnie potencjalne oparcie dla ministra, podobnie jak spore grono ich młodszych kolegów, zadowolonych z ruchu kadrowego i podwyżek.

Mała stabilizacja

Działalność Macierewicza, ewidentnie obliczona na budowanie własnego, niezależnego od kierownictwa PiS zaplecza w strukturze armii, w połączeniu z jego – oględnie mówiąc – niską skutecznością w poszukiwaniu dowodów na rolę Rosjan (i Donalda Tuska?) w przeprowadzeniu domniemanego zamachu w Smoleńsku, w końcu wyczerpała cierpliwość Jarosława Kaczyńskiego. Do resortu przyszedł więc Mariusz Błaszczak.

Teraz czystka dotknęła grupy najwierniejszych ludzi Macierewicza, ale generalnie siły zbrojne zaznały w tej części kadencji nieco więcej stabilizacji. Zrealizowano wreszcie kilka niezbędnych zakupów, choć na stosunkowo niewielką skalę, dalece niewystarczającą w stosunku do potrzeb. W przypadku wojsk lotniczych, poza spektakularnymi deklaracjami w sprawie F-35 (skądinąd, ten planowany zakup jest bardzo kontrowersyjny z przyczyn merytorycznych) trudno mówić o poważniejszym postępie. W Marynarce Wojennej impas jak trwał, tak trwa. W wojskach lądowych parę śmigłowców, dwie baterie Patriotów czy dywizjon artylerii rakietowej HIMARS to także tylko symboliczne wzmocnienie naszego potencjału, acz niewątpliwie kroczek we właściwym kierunku. Generalnie – kolejnemu ministrowi z PiS najlepiej wychodzi opowiadanie o dalekosiężnych, ambitnych planach oraz celebrowanie drobnych sukcesów, działań rutynowych i oczywistych.

Budżet MON pozostaje zaś w dużej mierze – wbrew deklaracjom – „budżetem przetrwania”, gdzie gros środków przeznacza się na bieżącą konsumpcję, w tym wydatki socjalne, utrzymanie instytucji centralnych, Agencję Mienia Wojskowego, itp., bez wydzielenia sensownej puli na strategiczną modernizację. Przykładem są szumnie reklamowane Wojska Obrony Cyberprzestrzeni; co prawda minister Błaszczak wymienił ostatnio kwotę 3 miliardów złotych, ale już mniej dobitnie wyznał, że to środki, które będą dostępne prawdopodobnie do 2026 roku, zaś w roku bieżącym realnie będzie na ten cel przeznaczone co najwyżej marne 400 milionów złotych z Planu Modernizacji Technicznej, plus jeszcze trochę z innych pozycji budżetu obronnego. Wracając do bardziej konwencjonalnych części armii – z powodów finansowych i sprzętowych taką samą propagandową wydmuszką może się okazać nowotworzona 18. Dywizja Zmechanizowana; powstanie bowiem w znacznej mierze z pododdziałów przenoszonych z innych związków taktycznych, nie otrzyma też właściwego uzbrojenia i wyposażenia.

Niewątpliwie po stronie plusów należy natomiast zapisać rządowi PiS ściągnięcie do Polski – na stałe – niebagatelnego kontyngentu amerykańskiego. Jest on oczywiście zbyt mały, by wpłynąć w sposób istotny na przebieg działań w wypadku pełnoskalowej agresji rosyjskiej, lecz nie taka jest jego rola. Ma on przede wszystkim znaczenie polityczne, a także stanowi zabezpieczenie na wypadek, gdyby do tej – skądinąd niezbyt prawdopodobnej – agresji jednak doszło. Hipotetyczne straty w ludziach po stronie US Army zwiększyłyby znacznie szansę na realne zaangażowanie odwetowe światowego supermocarstwa.

W tym kontekście warto jednak postawić pytanie, czy cena, jaką rząd PiS – a w gruncie rzeczy Polska – płaci za tę amerykańską koncesję, nie jest aby zbyt wygórowana. I nie chodzi tu nawet o to, że prawie wszystkie aktualne i preliminowane zakupy sprzętu i uzbrojenia realizujemy w USA na niezbyt korzystnych warunkach (bo to sprawa dyskusyjna). Bardziej – o cenę polityczną, jaką jest wchodzenie w rolę klienta, pozbawionego alternatywy. Konsekwentne uzależnianie się od kaprysów Waszyngtonu zbiega się bowiem – nieprzypadkowo – z równie konsekwentnym pogarszaniem relacji z głównymi państwami europejskimi, a także z instytucjami Unii. Częściowo jest to efekt świadomego wyboru liderów PiS, częściowo skutek przedkładania bieżących interesów partyjnej propagandy wewnątrzkrajowej nad długofalowe interesy państwowe (np. lekkomyślne wypowiedzi o żądaniu od Niemiec reparacji), a częściowo – niskiego profesjonalizmu służb dyplomatycznych, w których też polityczni nominaci bez doświadczenia i warsztatu dosyć licznie zastąpili starych rzemieślników, analogicznie jak we wspominanych wcześniej instytucjach. Skutki widać gołym okiem: tak w porażkach w ważnych głosowaniach personalnych na forum UE, jak i w ostatnich manewrach wokół obsady i kompetencji stanowisk komisarzy.

Nie rekompensują tej straty – oparte w znacznej mierze na myśleniu życzeniowym i nieuwzględniające realnych interesów partnerów – próby budowy polskiej hegemonii strategicznej na obszarze tzw. międzymorza, zwłaszcza że jednocześnie zaniedbujemy potencjalnie bardziej atrakcyjne możliwości, związane na przykład z budową ściślejszej współpracy (nie tylko w dziedzinie bezpieczeństwa) z krajami skandynawskimi.

* * *

Polityczna i strategiczna orientacja wyłącznie na Stany Zjednoczone, stanowiąca kanon polityki zagranicznej i bezpieczeństwa PiS, ma niewątpliwie szereg oczywistych zalet. Ma też jedną, podstawową wadę – jeśli ostatecznie dopuścimy, by opcja ta stała się bezalternatywną, stracimy jakiekolwiek możliwości manewru w relacji z Amerykanami, będziemy skazani na ich łaskę i niełaskę. W sytuacji opisanych błędów i zaniedbań w budowaniu własnego potencjału wywiadowczego i kontrwywiadowczego oraz militarnego liczenie, że sojusznik zza Wielkiej Wody zawsze przyjdzie nam z pomocą, bez względu na swoje różnorakie interesy choćby z Rosjanami albo Niemcami, zdaje się podejściem cokolwiek naiwnym.

Reasumując – Polska pod rządami PiS, pomimo słabości jego polityki, nie stała się oczywiście krajem, w którym gwałtownie obniżył się poziom bezpieczeństwa narodowego. Ale w dużej mierze wynika to z tego, że zewnętrzne wyzwania i zagrożenia, zarówno te związane z potencjalnie wrogą aktywnością państw ościennych, jak i podmiotów pozapaństwowych (wielkich korporacji, międzynarodowych organizacji przestępczych, grup terrorystycznych) wciąż nie eskalują zbyt gwałtownie. Ale co będzie, gdy do tego dojdzie? Tak zwana „pauza strategiczna” w naszej części świata nieuchronnie dobiega końca. My zaś – jako państwo – niespecjalnie jesteśmy do tego przygotowani. Zdolność wygrywania wyborów przez pewną grupę polityków niekoniecznie przekłada się bowiem na ich umiejętność strategicznego i operacyjnego zarządzania polityką zagraniczną i bezpieczeństwa. Czasem jest wręcz przeciwnie.

Polska gospodarka jak samochód. Sprawny, ale wyeksploatowany

Kamil Rybikowski

Analityk prawny Warsaw Enterprise Institute, absolwent prawa na Uniwersytecie Wrocławskim. Były prezes Stowarzyszenia KoLiber

„Jest super, więc o co ci chodzi?” – powszechnie znany refren piosenki T.Love dobrze obrazuje współczesną polską rzeczywistość. Nasz kraj jest zamożniejszy niż cztery lata temu, jednak postęp ten można było osiągnąć mniejszym kosztem i z większym zabezpieczeniem na przyszłość

W okresie rządów Prawa i Sprawiedliwości poprawiły się w zasadzie wszystkie statystyki świadczące o poziomie dobrobytu. PKB per capita Polski w stosunku do średniej europejskiej wzrósł z 69,5% w roku 2015 do 73,1% w 2018. Bezrobocie spadło niemal o połowę – z 10,5% na początku rządu PiS do 6% na koniec 2018 roku. O prawie 700 zł wzrosło również przeciętne wynagrodzenie w gospodarce (2015: 3900 zł; 2018: 4585 zł). Urósł także przeciętny rozporządzalny dochód na osobę – z 1385 zł do 1693 zł. Sceptycy powiedzą oczywiście, że to dzieło nie rządu, a gospodarczej prosperity, która spowodowała, że tempo wzrostu całej Unii Europejskiej nie spadło w latach 2015-2018 poniżej 2%. Nie można jednak nie zauważyć, że Polska rozwijała się dużo szybciej. W minionym roku 2018 nasz wzrost był aż o 3 punkty procentowe wyższy niż średnia unijna.

Powodów tego niekwestionowanego sukcesu należałoby szukać w chyba w największym osiągnięciu ostatnich kilku lat, czyli poprawie ściągalności podatków. Ta zaś pozwoliła znacząco zwiększyć wpływy do budżetu – z 306,2 mld złotych w 2015 roku do 412,6 mld złotych w roku 2018 roku. To wzrost aż o 34,7% – w przekroju ledwie trzech lat wynik ten musi robić wrażenie. Samo częściowe załatanie luki vatowskiej pozwoliło bez zwiększania deficytu oraz cięcia innych wydatków sfinansować program „500+” na drugie i kolejne dziecko. Pieniądze z „500+” znacząco pobudziły konsumpcję, co potem dodatkowo zwiększyło wpływy z podatku VAT.

Sukces ma, jak wiadomo, zawsze wielu ojców, podczas gdy porażka pozostaje sierotą. Opozycja lubi przypominać, że rząd PiS skorzystał z wielu rozwiązań, przygotowanych już w poprzedniej kadencji – takich jak np. wprowadzenie jednolitego pliku kontrolnego. Nie jest to argumentacja pozbawiona racji, jednakże politycznie ciężko taką narrację utrzymać. Przede wszystkim dlatego, że rządy PO-PSL problem zauważyły na ostatnim odcinku swoich rządów, gdy ministrem finansów był Mateusz Szczurek. Ich spóźnienie powoduje dziś, że całą śmietankę spija Prawo i Sprawiedliwość.

Ustawy dobre i złe

O kończącej się kadencji parlamentu nie można napisać, że była ona nudna pod względem legislacji. W pierwszym roku rządów PiS (2016) pobity został absolutny rekord pod względem produkcji nowych aktów prawnych. Powstało 35 220 stron maszynopisu nowych regulacji. Dla uczciwości należy wspomnieć, że w kolejnych latach liczba ta wróciła do stanu znanego z poprzedniej kadencji, choć najpewniej w 2019 roku znów możemy się spodziewać pewnego wzrostu w produkcji prawa. Ma to pewnie związek z zasadą dyskontynuacji prac parlamentu i chęcią przepchnięcia ustaw jeszcze przez Sejm VIII kadencji.

Nie sama liczba aktów jest jednak głównym problemem, a sposób ich uchwalania i mnogość nowelizacji. Tu niestety doszło do pewnego regresu względem ubiegłych lat. Większość rządząca często sięga też do działań prawodawczych w celu reagowania na wydarzenia budzące zainteresowanie (a często także zaniepokojenie) społeczne. I tak na fali krytyki premii dla ministrów zmniejszono pensje parlamentarzystom, a film o pedofilii w Kościele spowodował propozycję wzrostu kar za ten czyn przestępczy. Rzadziej takie sytuacje mają jednak miejsce w resortach gospodarczych, gdzie jednak proces legislacyjny z reguły przebiegał jak najbardziej prawidłowo.

Dawne Ministerstwo Rozwoju, które po rekonstrukcji rządu rozparcelowano na dwa resorty, może pochwalić się kilkoma autentycznymi sukcesami w dziedzinie dobrej legislacji dla gospodarki. Zaliczyć do niej można np. nowelizację kodeksu postępowania administracyjnego, ustanawiającą np. szybki tryb w prostych sprawach administracyjnych. Zlikwidowano także kilka absurdów prawnych, takich jak nakaz przechowywania papierowych akt pracowniczych w firmach przez 50 lat. Rząd zdecydował się też na ambitne reformy, wpływające na otoczenie gospodarcze. Wymienić tu trzeba m.in. ustawę o sukcesji przedsiębiorstw, prawo zamówień publicznych czy ustawę mającą na celu ograniczenie zatorów płatniczych. Te dwa ostatnie akty prawne dopiero wejdą w życie, więc trudno jest dzisiaj mówić o ich skutkach. Jednak wzorowa forma przeprowadzenia konsultacji i wsłuchiwanie się w głosy zainteresowanych rodzą nadzieję, że ustawy te poprawią otoczenie prawne polskiego życia gospodarczego.

Sztandarowym osiągnięciem rządu jest uchwalenie pakietu ustaw o szumnej nazwie „Konstytucji dla Biznesu”. Samo wpisanie praw przedsiębiorców do jednego aktu prawnego (Ustawa prawo przedsiębiorców) i ustanowienie Rzecznika MŚP, który ma strzec praw tam zapisanych, należy ocenić pozytywnie. Daleki byłbym jednak od stwierdzenia, że sama „Konstytucja” jest jakimś szczególnym przełomem w relacjach między przedsiębiorcami a państwem. Sądy dopiero zaczynają korzystać z tych przepisów w swoich orzeczeniach, więc na ostateczny wpływ tych zmian przyjdzie nam jeszcze poczekać.

Bezpieczniki wyłączone

Największą wadą rządów Prawa i Sprawiedliwości jest częsta chęć szybkiego skapitalizowania zysków, zwłaszcza tych politycznych, bez oglądania się na długoterminowe konsekwencje. Cofnięta została trudna reforma poprzedniego rządu, zrównująca wiek emerytalny dla kobiet i mężczyzn, przy jego jednoczesnym wzroście do 67 lat. PiS słusznie widział w tym postulacie możliwość przyciągnięcia nowych wyborców, rozczarowanych zmianą. Jednak w sytuacji utrzymania systemu redystrybutywnego, gdy jednocześnie zwiększa się długość pracy i spada dzietność, obniżenie wieku uprawniającego do otrzymania emerytury jest skrajną lekkomyślnością. Podobnie sytuacja ma się z inną trudną zmianą przeprowadzoną przez poprzedni rząd, czyli z ograniczeniem puli osób uprawnionych do tzw. emerytur pomostowych. Choć w tym przypadku rząd nie podjął żadnych kroków legislacyjnych, to zapowiada się m.in. przyspieszone emerytury dla nauczycieli. Ponowne mnożenie grup uprawnionych do przechodzenia na przyspieszoną emeryturę może dodatkowo podziurawić ten system.

Na obniżeniu wieku emerytalnego rząd nie poprzestał. W ramach tzw. „piątki Kaczyńskiego” wypłacił wszystkim emerytom dodatkowo świadczenie o wartości równej minimalnej emeryturze. Obiecał w kolejnym roku następną „trzynastkę”, a od 2021 roku świadczenie to miałoby być już wypłacane dwukrotnie. Rząd wydaje dodatkowe pieniądze z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a ten z roku na rok potrzebuje większego zastrzyku pieniędzy z budżetu na emerytury. Trzynasta emerytura osiągnęła jednak swój wymierny efekt w wyborach do Parlamentu Europejskiego, skutkując wysoką frekwencją, zwłaszcza u najstarszych wyborców.

Można odnieść wrażenie, że istnieje prymat bieżącego interesu politycznego nad długofalowym interesem państwa. Rozszerzenie programu „500+” na pierwsze dziecko w niewielkim stopniu poprawi naszą sytuację demograficzną. Kryzys demograficzny ma miejsce głównie dlatego, że małżonkowie, którzy już dziś posiadają dzieci, z różnych powodów nie chcą mieć kolejnego potomka. Dlatego zamiast przeznaczać pieniądze na jedynaków, więcej pożytku byłoby ze zwiększenia środków na świadczenie na drugie, trzecie bądź czwarte dziecko. Mniejsza byłaby jednak grupa beneficjentów. Chodzi głównie o to, by do każdego dotarł owoc redystrybucji. Dla młodych mamy zerowy PIT, dla rodziców „500+”, a dla emerytów – trzynastą i kolejną emeryturę. Gdy beneficjentów jest dużo, to rośnie także grupa niezadowolonych z ewentualnego cofnięcia świadczeń. PiS dziś lubi straszyć, że opozycja je odbierze. Tylko czy kiedyś PiS, postawiony przed ścianą, nie stanie przed tym samym dylematem, który najprawdopodobniej będzie go kosztować utratę władzy?

Więcej państwa w gospodarce

Prawo i Sprawiedliwość zawsze uważało, że państwo musi być aktywne na polu gospodarczym – zarówno poprzez duży wpływ państwowych podmiotów na poszczególne branże, jak i aktywną politykę regulacyjną, której celem jest często także wpływanie na rynkowy układ sił. Mimo że spadła liczba spółek kapitałowych z udziałem państwa (z 678 do 464), to ogólna wartość udziału państwa w stosunku do PKB wzrosła z 75% do 80%. Państwo także wzmocniło się w wielu ważnych sektorach gospodarki, np. w sektorze bankowym, poprzez kupno przez PZU Banku Pekao SA od włoskiego Unicredit. Pewnym zobrazowaniem podejścia Prawa i Sprawiedliwości do roli państwa w gospodarce jest odkupienie kolejki na Kasprowy Wierch od prywatnej firmy. Choć trudno w przypadku górskiej kolejki mówić o strategicznym znaczeniu dla gospodarki narodowej, zwyciężyły kwestie symboliczne.

Tam nawet, gdzie państwo samo nie chciało uczestniczyć w rynku, próbowano regulacjami wpłynąć na kształt tego ostatniego. Klasycznym przykładem są działania w sektorze handlowym. Podatek handlowy miał być wymierzony w duże zagraniczne sieci. Nie wszedł do tej pory w życie ze względu na spór prawny z Komisją Europejską. Większość sejmowa poparła za to „Solidarność” w staraniach o ograniczenie handlu w niedziele. Wśród argumentów, jakie stały za zakazem, słyszalne były także te mówiące o tym, że brak niedzielnego handlu pozytywnie wpłynie na konkurencje małych, rodzinnych sklepów z sieciami. Przez regulację na rynku aptecznym (tzw. „apteka dla aptekarza”) właściwie zablokowano możliwość powstania nowych placówek aptecznych w miastach, konserwując tym samym porządek zastany przed wejściem w życie ustawy.

Wzrost gospodarczy niweluje jak dotąd niekorzystne zmiany regulacyjne. W okresie dekoniunktury nadmiar regulacji i spadek konkurencji może okazać się jednak odczuwalny dla stanu danego sektora. Z pewnym sceptycyzmem należy więc podejść do uspokajających danych, mówiących m.in. o tym, że np. zakaz handlu w niedziele nie przyniósł zmniejszenia dochodów branży. Dziś może nie, ale wkrótce ten problem może powrócić.

Strategii nie widać…

Kluczowym dokumentem rządu miała być zaprezentowana z pompą w 2016 roku „Strategia na rzecz odpowiedzialnego rozwoju”, zwana też „Planem Morawieckiego”. W zasadzie żaden poprzedni rząd swojej polityki gospodarczej nie opierał, przynajmniej w sferze werbalnej, na jednym dokumencie. Każda zmiana legislacyjna, nowy kierunek działania miał być właśnie elementem strategii. Minęły jednak kolejne lata rządów PiS, twórca Strategii awansował na stanowisko Prezesa Rady Ministrów, a o dokumencie jakby zapomniano. Praktycznie pomijany jest on w kontekście trwającej właśnie kampanii wyborczej.

Powodem może być fakt, że wiele założeń zawartych w planie nie udało się zrealizować. Dużym problemem okazała się spadająca stopa inwestycji, która w roku 2020 miała sięgać 25%. Po zmianie rządu spadła z 20% wręcz do 18%, i dopiero w roku 2018 doszło do pewnego pozytywnego odbicia. Nie ma również przełomu w skali innowacyjności polskiej gospodarki, choć zapowiedzi rządu w tej sprawie były bardzo szumne.

W swoim planie Morawiecki wspomniał też o pułapkach polskiego rozwoju. Jedną z nich miała być zbyt mała liczba obywateli w wieku produkcyjnym. Tymczasem rząd, obniżając wiek emerytalny, jeszcze zmniejszył różnicę między liczbą pracujących i emerytów.

Potrzeba nowego otwarcia

Gospodarka po czterech latach, wbrew temu, co mówią najwięksi krytycy rządu, nie jest zrujnowana. Gdyby porównać ją do samochodu, można powiedzieć, że jest sprawnym autem, którym obecnie można pokonywać duże odległości. Problem w tym, że auto jest przez rozmaitych jego kierowców mocno eksploatowane, a dalsza droga – nie do końca znana. W dodatku warunki atmosferyczne także nie nastrajają pozytywnie. Spadają bowiem wskaźniki dotyczące przemysłu u kluczowego dla nas partnera, jakim są Niemcy, i w powietrzu czuć spowolnienie. Czy nasz samochód jest na nie gotowy? Być może da radę, ale konieczny jest zapobiegawczy przegląd obecnego jego stanu i zaprzestanie dalszych praktyk jego nierozważnego prowadzenia, co nie wszystkim pasażerom (elektoratowi) może się spodobać. Dlatego przy prawdopodobnej drugiej kadencji dla PiS kluczowe jest pytanie, czy rząd jest gotowy na pewne przeorientowanie swojej polityki. Narracja wyborcza w postaci np. zapowiedzi skokowego wzrostu płacy minimalnej każe się do tego odnieść sceptycznie, ale już nie raz zapowiedzi wyborcze niewiele miały wspólnego z rzeczywistością. Problem tylko w tym, że PiS naprawdę realizuje obietnice… także te złe.

Dobra zmiana w energetyce?

Wojciech Płachetka

Prawnik, specjalista ds. publicznego prawa gospodarczego, przedsiębiorca działający w branży energetycznej, działacz społeczny, współautor raportów i artykułów branżowych oraz prelegent licznych szkoleń i konferencji.

Obecny rząd Zjednoczonej Prawicy może poszczycić się sukcesami w sektorze energetycznym, do których w pierwszej kolejności należy zaliczyć działalność na polu międzynarodowej polityki gazowej

Rzetelnego podsumowania ostatnich czterech lat w tak ważnej dla gospodarki dziedzinie, jaką jest energetyka, nie ułatwia szum informacyjny związany z odbywającymi się aktualnie strajkami klimatycznymi, protestami górniczych związków zawodowych oraz przede wszystkim trwającą kampanią do polskiego parlamentu. Dodatkowo, przed rozpoczęciem oceny działania rządu w tej sferze życia należy pamiętać o obiektywnie trudnej sytuacji całej branży, wynikającej zarówno z zapóźnienia inwestycyjnego w segmencie wytwarzania i dystrybucji energii, jak i niekorzystnych uwarunkowań wewnątrzwspólnotowych nakładających coraz większe obciążenia fiskalne na tradycyjne źródła kopalne.

Sporo sukcesów…

Jednakże tragiczna wizja polskiej energetyki rysowana przez niektórych polityków i obserwatorów życia publicznego nie jest w pełni uzasadniona. Bezsprzecznie obecny rząd Zjednoczonej Prawicy może poszczycić się sukcesami w sektorze energetycznym, do których w pierwszej kolejności należy zaliczyć działalność na polu międzynarodowej polityki gazowej. Rozpoczęcie masowego importu LNG (ciekłego gazu ziemnego) do terminala w Świnoujściu oraz szybko postępujący rozwój sieci redystrybucji gazu dla naszych sąsiadów świadczą o wzrastającej pozycji Polski w światowym łańcuchu obrotu błękitnym paliwem. Dodatkowo przyśpieszające prace w zakresie uruchomienie tzw. Baltic Pipe, czyli nowego korytarza dostaw gazu z Norwegii, mogą napawać optymizmem co do zwiększenia niezależności energetycznej naszego kraju. Punktem zwieńczającym działania w tej dziedzinie ma być nieprzedłużenie po roku 2022 skrajnie niekorzystnego dla Polski kontraktu jamalskiego, w którym zobowiązywaliśmy się do masowego zakupu rosyjskiego gazu po stosunkowo wysokich i niekonkurencyjnych cenach. W tym zakresie smucić mogą jedynie nieudane próby zatrzymania budowy gazociągu Nord Stream 2, który omijając Polskę miał w swym zamierzeniu, poza czynnikami ekonomicznymi, doprowadzić do możliwości wywarcia silnego wpływu politycznego przez Federację Rosyjską na kraje Europy Środkowej i Wschodniej. W tym miejscu warto jednak wspomnieć, że nie było to zależne jedynie od polskiego rządu, a także od unijnych instytucji. Na pochwałę zasługuje w tym miejscu to, że sprzeciw wobec NS2 był kwestią ponadpartyjnej zgody, a jedną z osób walczących przeciwko tej inwestycji był europoseł Jerzy Buzek – sprawozdawca dyrektywy gazowej, która miała ją zatrzymać.

Równie dobre wiadomości w ciągu ostatnich czterech lat dotyczyły branży paliwowej. Do najważniejszych wydarzeń w tym sektorze można z pewnością zaliczyć zakończenie trwającego od ponad 10 lat sporu pomiędzy Polską a Litwą w zakresie transportu ropy z rafinerii w Możejkach, co prowadzi do stopniowego wzrostu rentowności tego ważnego, zagranicznego obiektu należącego do PKN Orlen. Sama spółka także może zaliczyć ten okres do udanych, czego przejawem jest wzrost jej wyceny, sięgający na przestrzeni ostatnich czterech lat ponad 50%. Dodatkowo rozpoczęty przez połączenie Orlenu i Lotosu proces konsolidacji sektora paliwowego jest w większości pozytywnie oceniany przez analityków, a inwestycje w sektor chemiczny pozwalające na dywersyfikację przychodów mogą stać się kolejnym filarem działalności obu spółek paliwowych.

Kolejnym pozytywnym w mojej opinii działaniem polskiego rządu – co może być zaskakujące dla niektórych komentatorów życia publicznego – jest aktywnie prowadzona polityka związana z ochroną powietrza oraz z inwestycjami w energetykę rozproszoną. Choć kadencja obecnego parlamentu rozpoczęła się od zablokowania większości projektów budowy farm wiatrowych poprzez wprowadzenie absurdalnych ograniczeń odległościowych dla nowych inwestycji, to kolejne lata przyniosły zauważalną ewolucję podejścia państwa do rozwoju odnawialnych źródeł energii. Wbrew głosom celebrytów skarżących nasz kraj na złą jakość powietrza, to właśnie obecny rząd jako pierwszy wdrożył szerokie działania legislacyjne, mające na celu ograniczenie spalania paliw niskiej jakości w domowych paleniskach. Ponadto uruchomił niespotykany do tej pory ze względu na wysokość jego budżetu sięgającego ponad 120 mld złotych program „Czyste Powietrze”, będący ogólnopolskim dofinansowaniem termomodernizacji budynków jednorodzinnych.

Podobnie pozytywną aktywność administracji publicznej możemy zaobserwować w związku z utworzonym programem dopłat dla domowych instalacji fotowoltaicznych o nazwie „Mój prąd”, a także wprowadzeniem podatkowej ulgi termomodernizacyjnej, umożliwiającej odliczenie domowych inwestycji związanych z efektywnością energetyczną od przychodów osiąganych przez osoby fizyczne. Dlatego też dzięki uruchomieniu ogólnopolskich programów finansowych, wprowadzeniu ułatwień proceduralnych (np. poprzez umożliwienie przedsiębiorcom rozliczania wyprodukowanej energii z OZE bezpośrednio z operatorem dystrybucyjnym) oraz spadkowi cen komponentów, Polska stała się w ostatnich latach największym w Europie placem budowy nowych instalacji fotowoltaicznych. To właśnie dzięki tej dokonującej się na naszych oczach rewolucji energetycznej istnieje cień szansy, iż nasz kraj wypełni europejski wymóg 15% udziału energii z odnawialnych źródeł w łącznym miksie energetycznym.

…I niedociągnięć

Niestety nie wszystkie obszary działalności w sektorze energetycznym można ocenić tak pozytywnie. Wydarzeniem, w trakcie którego mogliśmy zaobserwować wyraźną niemoc administracyjną, było zamieszanie dotyczące wzrostu cen energii elektrycznej w 2018 roku. Brak wcześniejszych działań strukturalnych oraz odpowiedniego nadzoru doprowadził w pierwszej kolejności do fali bankructw podmiotów zajmujących się obrotem energią, a następnie do niekontrolowanego załamania rynku, skutkującego wzrostem cen sięgającym nawet 70% w skali roku. Oczywiste jest, że głównym powodem wzrostu cen energii elektrycznej na towarowej giełdzie był i jest skokowy wzrost wyceny świadectw emisji CO2, za który z pewnością nie można obarczać winą obecnego rządu. Jednakże brak odpowiednio szybkiej reakcji, a następnie przyjęte pośpiesznie przez parlament ustawy, wprowadzające dopłaty do energii, spowodowały naruszenie zasad prawa wewnątrzwspólnotowego, podważyły zaufanie rynku do instytucji Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, oraz doprowadziły do iluzorycznego wrażenia, że cena energii elektrycznej w obecnej sytuacji nie musi rosnąć, gdyż w ostateczności państwo do niej dopłaci. Te polityczne posunięcia nie tylko kosztowały skarb państwa ok. 12 miliardów złotych, ale zostały także zakwestionowanie w części przez Komisję Europejską, czego efekty mogliśmy obserwować w czerwcu i lipcu tego roku, gdy przedstawiciele przedsiębiorców i samorządów ustawiali się w gigantycznych kolejkach przed biurami operatorów dystrybucyjnych w celu zadeklarowania chęci skorzystania z państwowych dopłat.

Innym wyzwaniem, z którym aktualna większość sejmowa sobie nie poradziła, było zarządzanie polskimi czempionami energetycznymi. Nawet biorąc pod uwagę bardzo trudną sytuację rynkową, związaną z nieuchronnym przymusem dużych inwestycji w odtworzenie nakładów wytwórczych i dystrybucyjnych, ostatnich czterech lat nie można uznać za dobry czas dla spółek energetycznych. Przejawem tego jest fakt, iż indeks WIG-energia spadł w omawianym okresie o ponad 40%. Jednocześnie niektóre z politycznie dyktowanych planów inwestycyjnych spółek energetycznych, związanych z budową nowych bloków węglowych, delikatnie mówiąc nie spotkały się ze zrozumieniem rynku oraz analityków finansowych. Dodatkowo zaniechanie przeprowadzenia gruntownych reform w sektorze górniczym, podczas trwającego okresu wysokich cen węgla na światowych rynkach, doprowadzi w najbliższych latach do bardzo poważnych komplikacji, czekających tę branżę. Przejawem tego już dziś mogą być bardzo złe wyniki finansowe spółki TAURON Wydobycie, stale rosnący import węgla energetycznego do Polski oraz nasilające się protesty strony społecznej.

Czas na poważne zmiany

Największym grzechem działań w polityce energetycznej polskiego rządu jest jednak w moim przekonaniu brak determinacji do realnej transformacji tego sektora. Zaprezentowana przez Ministerstwo Energii „Polityka Energetyczna Polski do 2040 roku” przewiduje stworzenie w roku docelowym miksu energetycznego o strukturze zbliżonej do tej przyjętej w Republice Federalnej Niemiec. Mając na uwadze ten fakt, a jednocześnie zauważalny brak nacisku na stworzenie polskich przewag konkurencyjnych opartych o nowe technologie, można zaryzykować twierdzenie, że w takim wariancie Polska w sferze energetycznej pozostanie jedynie maratończykiem, wiecznie goniącym europejski peleton. Brak determinacji w realizacji najambitniejszych planów określonych w Strategii na Rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju powoduje głęboki smutek przy ocenie całej działalności. Fiasko realizacji ogólnokrajowej wizji rozwoju elektromobilności, brak strukturalnych działań zmierzających do szerokiej modernizacji tak rozwiniętej w Polsce sieci ciepłowniczej oraz brak realnego i szybkiego rozwoju klastrów energetycznych to jaskrawe przykłady grzechu zaniechania. Brak determinacji oraz wewnętrzne spory kompetencyjne różnych resortów w tych kwestiach uniemożliwiają uzyskanie wcześniej zdefiniowanych przewag komparatywnych, jakie posiada Polska w sektorze energetycznym.

Podsumowując, w mojej ocenie czteroletni okres rządów Zjednoczonej Prawicy w sektorze energetycznym pomimo licznych błędów i niedociągnięć należy ocenić pozytywnie. W dziedzinach, w których powołano silny zespół specjalistów pod przewodnictwem zdeterminowanego, a przede wszystkim niezależnego ministra, osiągnęliśmy widoczne i bardzo pozytywne efekty. I nie ma w tym przypadku większego znaczenia, czy był to twardy sektor infrastruktury strategicznej pod przewodnictwem Piotra Naimskiego, czy też wrażliwy społecznie sektor energetyki rozproszonej i czystego powietrza pod przewodnictwem Piotra Woźnego; osiągnięte rezultaty napawają optymizmem, a nawet dumą.

W tym samym czasie wielokrotnie zderzaliśmy się jednak z przykładami tzw. Polski resortowej, w której niejednoznacznie wyznaczone kompetencje odpowiednich ministerstw i urzędów prowadziły do wewnętrznych sporów, uniemożliwiających skuteczną realizację postawionych zadań. Dodatkowo pojawiająca się niemoc administracyjna i brak odwagi w innowacyjnym podejściu do napotykanych problemów uniemożliwiały faktyczną transformację branży energetycznej w jej kluczowych aspektach. Tym samym najważniejsze wyzwania, związane z transformacją polskiego sektora energetycznego ciągle pozostają otwarte, a wybrana w październikowych wyborach większość parlamentarna będzie musiała się z nimi nieuchronnie zmierzyć. Życzmy sobie zatem, aby nikomu nie zabrakło determinacji w tym niezwykle trudnym zadaniu.

Antoniego Dudka przewodnik po detalach

Rafał Matyja

Stały współpracownik „Nowej Konfederacji”

Wnioski, jakie wyciągnął Antoni Dudek z analizy pierwszych rządów III RP, są dalekie od czarno-białego schematu, w jakim strony politycznego sporu opisują okres założycielski Trzeciej Rzeczypospolitej

Nie jestem dobrym recenzentem prac Antoniego Dudka. Jego książkę o Bolesławie Piaseckim przeczytałem z zapartym tchem. Ale jakoś uległa powszechnemu zapomnieniu. Pierwsze wydanie „Zarysu historii politycznej Polski”, to z 1997, wydawało mi się zaledwie zebraniem oczywistych faktów. Ale to tę książkę – i kolejne wydania – kilka lat później uznałem za „must read” każdego studenta politologii i na studiach, które prowadziliśmy w Nowym Sączu, ogromny „test z Dudka” był jedną z najpoważniejszych barier do pokonania na pierwszym roku. Zachwycił mnie jego „Instytut” – bardzo ciekawa historia IPN, będąca zarazem przenikliwym studium naszej rodzimej kultury organizacyjnej. Ale wielu ludzi, z którymi chciałem o tym rozmawiać – po prostu nie znało tej książki.

Zapis działań

Jeżeli powiem, że portret czterech pierwszych rządów w najnowszej książce Antoniego Dudka „Od Mazowieckiego do Suchockiej” mnie jako czytelnika nie przekonał, to zapewne po raz kolejny w przypadku tego autora strzelę kulą w płot. Nie przekonał mnie, bo oczekiwałem głosu w sporze o początki Trzeciej Rzeczypospolitej, a nie beznamiętnego w zasadzie zapisu działań kolejnych gabinetów. Chciałem pojedynku na miny z Wosiem i Krasowskim, a dostałem bardzo wyważony opis racji i punktów widzenia różnych stron. Ktoś powie, że to w zasadzie komplement dla Dudka jako historyka. To prawda. Ale nie bardzo mnie to jako czytelnika pociesza.

To, co umknęło temu opisowi, to trudny do opisania „klimat” epoki, nawet nie w wymiarze historii społecznej, ale tej wąskiej – działających wówczas elit politycznych. Klimat, który był zasadniczo odmienny od obecnych czasów.

Dudek napisał książkę tak – znów nie jestem pewien, czy to pochwała, czy zarzut – jakby nie wiedział, co stało się później. I nie dotyczy to wyborów 1993 roku, klęski ugrupowań solidarnościowych i zwycięstwa SLD. Bardziej chodzi mi o konsekwencje różnych zdarzeń, które się „wtedy zaczęły”. Takich jak konflikt między braćmi Kaczyńskimi a gdańskim środowiskiem KLD z Janem Krzysztofem Bieleckim i Donaldem Tuskiem. Jak uformowanie się we współpracy z ośrodkiem reprezentowanym przez Michała Kuleszę i Jana Rokitę lobby samorządowego, które miało cztery lata później gotowe projekty legislacyjne i ustrojowe, wymuszające proces decentralizacji. Nie jest jasne, jakie znaczenie miały budowane wówczas ukryte fundamenty ustrojowe III Rzeczpospolitej – takie jak ustawa aborcyjna, konkordat, rozwiązania dotyczące Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, kluczowe dla funkcjonowania rynku instytucje i rozstrzygnięcia, w tym pakiet prywatyzacyjny. Moim zdaniem konstytucja 1997 roku znaczącą część status quo po prostu „przyklepywała”. Była „enter” wciśniętym przez koalicję SLD-PSL po ogromnej pracy wykonanej przez niezborny (to prawda) i skłócony (to prawda jeszcze bardziej) obóz solidarnościowy.

Fakty pożarły narrację

„Wnioski, jakie płyną z przedstawionej analizy” – pisze Dudek – „mogą być dla wielu czytelników rozczarowujące”. Po pierwsze dlatego, że są dalekie od czarno-białego schematu, w jakim strony opisują okres założycielski Trzeciej Rzeczypospolitej. To prawda, za to akurat bardzo Dudka cenię. To wystarczająca rekomendacja, by po tę książkę nie tylko sięgnąć, ale po prostu sięgać, żeby sprawdzić „jak było”. Po drugie – twierdzi Dudek – „baza źródłowa, na jakiej oparłem narrację, wciąż nie pozwala na udzielenie twardych odpowiedzi na liczne pytania dotyczące kulis różnych wydarzeń, a nawet wiarygodne określenie ich konsekwencji”. To prawda. Bardzo czekałem na kilka puent. Na przykład dotyczących przerwanej kariery Jacka Merkla, czy roli stronników Wałęsy w tworzeniu klimatu sprzyjającego obaleniu rządu Suchockiej. Ale nie z tym mam problem. W tej książce zgubiło się coś, co jest ważnym wątkiem historii politycznej – motywy dokonania zmiany, mówiąc patetycznie – odbudowy państwa po latach komunizmu. Coś, co łączyło różnych ludzi pokłóconych politycznie i personalnie. Nuta ambicji elity politycznej, bez której żadne państwo nie jest w stanie istnieć. Ambicji, ulokowanej gdzie indziej niż wygrywanie wyborów i ogrywanie przeciwników.

W tym zresztą „Od Mazowieckiego do Suchockiej” okazują się pokrewne pierwszemu tomowi znakomitej trylogii politycznej Roberta Krasowskiego, która pasuje do klimatu współczesnej debaty jak mało który tekst publicystyczny. Która jest znakomitym usprawiedliwieniem politycznego pragmatyzmu, czy – jak kto woli – cynizmu dzisiejszych elit.

Czytając pierwsze rozdziały Dudka, byłem przekonany, że jest to książka, którą można czytać równolegle z historycznym esejem Krasowskiego. U tego drugiego czasami narracja pożera fakty, czyni nic nieznaczącymi te, które przeczą stawianej tezie. U Dudka fakty pożarły narrację. Autor jest oszczędny w rekapitulacjach, podsumowaniach – choć gdy już to robi, to widać, że ani własnej wizji, ani dobrego pióra mu nie brakuje.

Przytomny jak Bielecki

Pozostaje zatem spór o detale i oceny poszczególnych postaci. Sądzę, że Dudek zbyt hojnie przypisuje wszystkie ważne sukcesy pierwszego roku reform „gabinetowi Mazowieckiego” – przykładowo rola struktur rządowych w procesie reformy gminnej nie była tak jednoznaczna jak wynika z książki. To z URM wychodziły sygnały nieufności wobec procesów decentralizacji, a ośrodek reformatorski miał najsilniejsze oparcie w Senacie.

Podobnie znacznie słabszy niż „legenda” – zarówno ta dobra, jak i ta czarna – był gabinet Olszewskiego. Znacznie mniej jednoznaczny niż dzisiejsza pamięć o nim, naznaczona przez pryzmat dramatycznej „nocy teczek”. Tymczasem program tego gabinetu to mieszanka spraw słusznych i absurdalnych, to hołdowanie ostrej krytyce Balcerowicza i powierzanie fotela ministra finansów – Andrzejowi Olechowskiemu. To próba postawienia się Wałęsie w sposób, który tylko wzmacniał jego stanowisko – jak w przypadku sporu między ministrem obrony narodowej Janem Parysem a ośrodkiem prezydenckim. To absurdalne negocjacje w sprawie poszerzenia koalicji, tak by reprezentowała mniejszość bliższą połowie niż – przy czym upierał się premier – jednej czwartej.

Lepiej natomiast – także gdy czyta się książkę Dudka uważnie, strona po stronie – wypada gabinet Bieleckiego. Zwłaszcza w krytycznym i świetnie opisanym momencie kryzysu, związanego z puczem Janajewa. Człowiek, który właściwie nie miał jakichś wielkich kwalifikacji politycznych, okazuje się bardziej przytomny niż wychwalany przez Krasowskiego Lech Wałęsa, czy politycy, których do dziś traktuje się jako mężów stanu tamtej epoki. Bielecki takiego tytułu nie nosi, salon nadal widzi w nim parweniusza, który może zna się na gospodarce, ale politycznie nie ma klasy Mazowieckiego i Olszewskiego. Szczerze mówiąc – gdybym miał wybierać – to zdecydowanie wolę, żeby kolejni premierzy mieli cechy Bieleckiego niż jego poprzednika i następcy.

Niedoceniana Suchocka

Najtrudniejsze fragmenty lektury dotyczą pracy rządu Suchockiej, które miałem okazję oglądać z korytarzy Urzędu Rady Ministrów. Różnica nie dotyczy więc faktów, ale perspektywy. W przypadku Dudka – obiektywnej, w moim – subiektywnej. Widziałem osobistą wielkość Suchockiej, której sposób sprawowania urzędu umożliwił przedłużenie misji rządów solidarnościowych o przynajmniej rok. Większość wypowiadających się na stronach książki Dudka męskich „superbohaterów” rozwaliłaby ten rząd w kilka tygodni po objęciu fotela premiera. Widziałem polityczną determinację Michała Kuleszy i Jana Rokity, którzy chcieli wprowadzić trwałe i nieodwracalne zmiany w strukturze administracyjnej państwa, mając na pieńku nie tylko z politykami ZChN czy PL, ale także bliższej im Unii Demokratycznej. To w tej partii – bardziej niż na prawicy – nie znoszono ambicji i niezależności Rokity.

Prawdą najsmutniejszą są ustępstwa tego rządu wobec Lecha Wałęsy. Wobec jego metod i roszczeń. Ale prawdą jest też, że Wałęsa miał w obozie solidarnościowym tylu stronników, że otwarty konflikt z nim doprowadziłby do skrócenia misji rządu i – jak się okazało – parlamentu znacznie szybciej. Taka była moim zdaniem najważniejsza treść polityki w latach 1990-1993. Negatywna rola Wałęsy w tym okresie nie była pochodną jego uwikłań z czasów PRL, ale fatalnej wizji własnej roli jako prezydenta. Tu zresztą z Antonim Dudkiem się chyba nie różnię w najmniejszym nawet stopniu. Podobnie zresztą, jak w przekonaniu, że te cztery lata były niezwykle ważne – nie tylko dla systemu partyjnego i sporów politycznych – o czym piszą wszyscy, ale także dla kodu nowego polskiego państwa. Którego wizerunek nie pasuje do żadnej z legend. Ani tej o ‘niezwykle udanej transformacji’, ani tej o ‘PRL-bis’.

Książka Dudka będzie bardzo dobrym przewodnikiem dla tych, którzy będą w niej szukać detalu, faktów, bezpośrednich kontekstów. Będzie pomocna w badaniach nad tą epoką. Być może sprawi, że studia nad transformacją będą mogły zostać wsparte bardziej dokładną siatką realnych okoliczności, w jakich zapadały decyzje, ich kontekstu politycznego i psychologicznego. Z pewnością jest cennym uzupełnieniem faktograficznym jego bezkonkurencyjnej „Historii politycznej Polski”.

Zwrócić polskie lasy Polsce!

dr hab. Andrzej Bobiec

Leśnik, biolog; współtwórca Towarzystwa Ochrony Puszczy Białowieskiej (1995-2005). Badacz i miłośnik krajobrazów kształtowanych przez samowystarczalne gospodarstwa i tradycyjny wypas zwierząt – naszych odwiecznych towarzyszy i żywicieli. Nauczyciel akademicki na Uniwersytecie Rzeszowskim.

dr Antoni Kostka

Doktor nauk przyrodniczych, z wykształcenia geolog, jako praktyk przez wiele lat przedsiębiorca i dyrektor finansowy. Obecnie pełni funkcję Przewodniczącego Rady Fundacji Dziedzictwo Przyrodnicze, organizacji zajmującej się głownie ochroną przyrody Karpat. Oprócz tego meloman i audiofil

Lasy Państwowe stały się quasi-państwem, łączącym zarząd ponad jednej czwartej powierzchni kraju z monopolem ekonomicznego wykorzystania lasów. Czas to zmienić, w interesie gospodarki i przyrody

Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe jest tworem unikatowym, z jednej strony będąc instytucją państwową, a z drugiej – firmą jak każda inna, wykazującą przychody, koszty i zyski. W ostatnich 25 latach wiele powiedziano i napisano o wadach tej organizacji i ich konsekwencjach, wskazując na konieczność i możliwości jej zmian. Jednak ani parlament (wszystkich dotychczasowych kadencji), ani żaden rząd nie podjął do tej pory próby poważnej reformy ustroju zarządzania polskimi lasami.

A przecież Ustawa o lasach z 1991 roku, przyjęta w X kadencji Sejmu PRL, będąca wspólnym dziełem elit wczesnej III RP oraz funkcjonariuszy peerelowskiej państwowej służby leśnej, stanowi znakomity przykład powszechnie dziś krytykowanego procesu sektoryzacji państwa. Powstanie nowego, pozabudżetowego Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe skutkowało zatrzymaniem przez nową jednostkę niemal całego przychodu pochodzącego ze sprzedaży drewna – głównego surowca wytwarzanego na obszarze obejmującym ponad jedną czwartą powierzchni kraju. Choć Skarb Państwa nadal pozostawał właścicielem lasu, niemal jedynym dysponentem środków pochodzących ze sprzedaży państwowego drewna, został, na mocy nowej ustawy, Dyrektor Generalny LP. Operacja ta pozwoliła na niemal natychmiastowe i radykalne podniesienie kosztów działalności LP, w tym przede wszystkim kosztów osobowych. To właśnie ten zabieg, a nie przypisywany Lasom Państwowym „geniusz gospodarności”, wyjaśnia wyjątkowo wysokie uposażenia zatrudnionych w PGL LP (w 2018 r. średnie wynagrodzenie ponad 25 tys. pracowników zatrudnionych w tej instytucji wyniosło 8021 zł). Toteż dla silnie spauperyzowanej w końcowym okresie PRL służby leśnej powstanie obecnego PGL Lasy Państwowe oznaczało olbrzymi awans materialny, będący podstawą wyjątkowej korporacyjnej lojalności wobec kierownictwa instytucji i jej polityki. Lojalności, o jakiej właściwe służby państwowe mogą sobie jedynie pomarzyć…

Gospodarka niedoborów

W efekcie, zamiast odciążenia państwa i faktycznego urynkowienia gospodarki leśnej, mamy quasi-państwo leśne łączące zarząd ponad jednej czwartej powierzchni kraju z monopolem ekonomicznego wykorzystania lasów. Jednym z głównych narzędzi, jakimi LP umiejętnie sterują swoimi finansami i politycznymi wpływami, jest Fundusz Leśny. Fundusz ten powstaje w wyniku przekazywania przez nadleśnictwa obowiązkowych odpisów od przychodów ze sprzedaży drewna. W pierwotnym zamyśle (i zgodnie z ciągle obowiązującym przekazem na potrzeby opinii publicznej) miał on być mechanizmem „amortyzującym” dla tych jednostek w ramach struktury Lasów Państwowych (nadleśnictw), które z obiektywnych powodów czasowo (!) nie były w stanie osiągać przychodów niezbędnych dla zapewnienia rentowności i odpowiedniej płynności. W ostatnich latach wysokość tego odpisu kształtowała się na poziomie 14 proc. przychodów ze sprzedaży drewna, wynosząc ok. 1,2 mld zł rocznie, plus ok. 400 mln zł, jakie Fundusz Leśny uzyskał z innych tytułów. Zdecydowana większość tych środków jest przekazywana na „pokrycie niedoborów wynikających z prowadzenia gospodarki leśnej”.

Jak się okazuje, na niektórych obszarach „niedobory” te są zjawiskiem trwałym. Oznacza to, że pewne jednostki (nadleśnictwa) otrzymują stałe i ciągle rosnące dofinansowania z Funduszu. Na przykład nadleśnictwa karpackie, gospodarujące na cennych przyrodniczo terenach górskich, pochłonęły na pokrycie swojego deficytu w ciągu ostatnich 8 lat ok. 717 mln dopłat; środki te były w większości wypracowane przez bardzo dochodowe nadleśnictwa Polski północnej i zachodniej. Podobnym deficytem mogą się też „pochwalić” nadleśnictwa Puszczy Białowieskiej, co wynika z danych uzyskanych wprost z Lasów Państwowych. Za sprawą tak wielkich transferów permanentnie podważane są zasady racjonalnej rachunkowości zarządczej na poziomie przedsiębiorstwa: zyskowność poszczególnych jednostek organizacyjnych mierzona jest według całkowicie arbitralnych wskaźników, co przyczynia się do braku jakichkolwiek motywacji do racjonalizacji kosztów. Przy okazji warto podkreślić, że deficyty dotyczą najcenniejszych przyrodniczo obszarów, dla których od lat postuluje się wyłączenie z wykorzystania surowcowego i objęcie ochroną parku narodowego. Na ironię zakrawa fakt, że podczas gdy Bieszczadzki Park Narodowy otrzymuje z budżetu ok. 7 mln zł, Lasy Państwowe dopłacają do nadleśnictw położonych w otulinie parku ok. 23 mln zł rocznie. Jak się to ma do obecnej w przestrzeni publicznej narracji, według której „Polski nie stać na więcej parków narodowych?”

Konflikty różnych interesów

Aby odeprzeć zarzut „topienia” zysków w deficytowych obszarach, LP odwołują się do argumentu o swoim samofinansowaniu, będącym jednym z podstawowych mitów założycielskich tej instytucji. W przełożeniu na prosty język brzmi on: „Sami te pieniądze zarobiliśmy, więc możemy je wydawać jak chcemy”. Można jednak wykazać (jak to na przykład zrobił ekspercki portal „Monitor Leśny”), że to „samofinansowanie” jest pozorne, bo wynika z faktu, że PGL Lasy Państwowe, użytkując 7,6 miliona ha gruntów za darmo, nie przekazują do budżetu żadnej opłaty z tytułu wieczystej dzierżawy. Dość powiedzieć, że suma wszelkich podatków, odprowadzanych przez LP do budżetu w przeliczeniu na jeden hektar to ok. 12 EUR, podczas gdy podobne przedsiębiorstwa w krajach sąsiednich odprowadzają od 35 do 100 EUR z hektara. Po drugie, nawet jeśli przyjąć, że LP same zarobiły na siebie, to nic nie upoważnia tej instytucji do marnotrawienia części wypracowanych zysków. Jednak LP kierują się inną logiką: w interesie tej firmy nie leży wykazywanie zbyt wysokich dochodów (mogłoby to sprowokować któregoś z ministrów finansów do kolejnej próby uszczknięcia ich części na rzecz budżetu), dlatego od lat z dziwną regularnością LP wykazują zysk na poziomie 400-500 mln zł, uznanym widocznie za optymalny. Wydaje się też, że Lasy Państwowe chcą utrzymywać wszędzie (nawet za cenę pokrywania deficytu przez Fundusz Leśny) armię lojalnych korporacyjnych funkcjonariuszy, gwarantujących wszechobecność LP – instytucji przedstawianej jako niezastąpiony gwarant trwałości Polskich lasów, za sprawą prowadzonej przez siebie „zrównoważonej gospodarki”. Gospodarki, której – jak twierdzą akolici obecnego ustroju zarządu lasami – „zazdrości nam cała Europa”.

Fundusz Leśny jest również mechanizmem wywierania wpływu na przedstawicieli życia publiczno-społecznego (w tym głównie samorządów i organizacji wyznaniowych), ośrodków opiniotwórczych (sponsorowanie mediów), organizacji pozarządowych i ośrodków naukowych. Poprzez Fundusz Leśny LP coraz bardziej podporządkowują sobie także parki narodowe, którym dedykuje specjalną linię dotacji na „ochronę przyrody metodami gospodarki leśnej”. Rocznie, w ostatnich latach było to ok. 65 mln zł, choć ta dotacja w roku 2018 niespodziewanie spadła do poziomu 45 mln zł. W ramach tych dotacji parki mogą wydawać przyznane środki na ściśle określone zadania w ramach „ochrony czynnej”, utożsamianej przez sponsora ze standardowymi czynnościami „hodowlano-leśnymi”, w tym zwalczaniem „szkodników” (zwykle naturalnie występujących w ekosystemie owadów), czy „przebudową” składu gatunkowego drzewostanów (poprzez wycinkę i nasadzenia). I robią to, wbrew swojej ustawowej misji, tracąc swoją przyrodniczą odrębność w stosunku do czterdziestokrotnie większej powierzchni ogółu lasów gospodarczych. Łatwo się domyślić, jak taki „mechanizm pomocowy” działa na morale personelu polskich parków narodowych, którego pobory kształtują się na poziomie średnio trzykrotnie niższym niż wynagrodzenie sąsiada z PGL Lasy Państwowe. A przecież to park narodowy, nie przedsiębiorca, jest na co dzień twarzą i ambasadorem państwa wobec milionów odwiedzających nasz kraj.

Inną konsekwencją samodzielności finansowej LP, połączonej z monopolistyczną pozycją na rynku drewna, jest sytuacja na styku LP-zewnętrzni wykonawcy usług leśnych (Zakłady Usług Leśnych, ZUL) oraz przemysł drzewny (zwłaszcza ten mały i średni). Firmy pracujące w&nbsp;lesie skarżą się na złe traktowanie, ZUL-om narzucane są niesprawiedliwe asymetryczne umowy, skłaniające do obchodzenia zapisów prawa pracy, w tym do zmuszania robotników leśnych do podejmowania jednoosobowej działalności gospodarczej. Trudno się dziwić, że konsekwencją tego jest wysoka wypadkowość: w zeszłym roku przy pracach leśnych zginęły 22 osoby (!), i od lat wskaźnik tragicznych wypadków w tej branży jest wyższy niż w górnictwie węglowym. Co najbardziej oburzające, dział BHP w Generalnej Dyrekcji LP w ogóle nie zna tej liczby, ponieważ nie dotyczy ona pracowników LP – statystyki te pochodzą od stowarzyszeń przedsiębiorców leśnych. Robotnicy leśni giną i ulegają wypadkom po cichu, bez medialnego szumu i bez zainteresowania polityków. Co gorsza, czasem okazuje się, że będąc drobnymi rolnikami opłacającymi składkę KRUS, nie uzyskują nawet praw do odszkodowania wypadkowego. Z kolei przedsiębiorcy leśni, którzy często zainwestowali znaczne sumy w specjalistyczny sprzęt, są zdani na łaskę leśników. Wskazują, że wobec wzrastających kosztów pracy niezbędne jest podwyższenie stawek używanych do kalkulacji kosztów prac w lasach: „Czy jest możliwe, żeby praca zewnętrznej firmy pracującej przy pozyskaniu drewna własnym specjalistycznym sprzętem była wyceniana na 20 zł za godzinę?” – pyta jeden z właścicieli ZUL. Lasy Państwowe pozostają na te postulaty głuche, a jedyne co im się czasem udaje, np. w Karpatach, to dyskretne antagonizowanie tego środowiska z organizacjami przyrodniczymi, rzekomo odpowiedzialnymi za opisane wyżej sytuacje.

Problem stary jak Lasy Państwowe

Na styku LP-przemysł drzewny również wrze. Coraz wyraźniej widać, że nadrzędnym celem polityki handlu drewnem jest utrwalanie uprzywilejowanego ekonomicznego status quo PGL LP. Zauważalnym – być może zamierzonym – jej skutkiem jest stopniowo malejący udział w zakupach i przetwórstwie drewna podmiotów lokalnych, w tym zwłaszcza sektora MSP (małe i średnie przedsiębiorstwa) na rzecz wielkich, międzynarodowych koncernów. W październiku br. w ostatniej chwili Polska Izba Gospodarcza Przemysłu Drzewnego odwołała swój protest przed Kancelarią Rady Ministrów wobec obietnicy interwencji ministra środowiska Henryka Kowalczyka w sprawie postulatów Izby. Powodem oburzenia drzewiarzy była kolejna zmiana w zasadach sprzedaży drewna na rok 2020. Poprzednie lata wprowadziły znaczny chaos w zaopatrzeniu, prawdziwy logistyczny „matrix”, a mimo to kolejna zmiana zasad następuje wbrew postulatom polskiego przemysłu. Jak podkreślają przedstawiciele branży, zasady sprzedaży drewna są zmieniane praktycznie corocznie, w sposób mogący uprzywilejowywać grupy przemysłowe lub polityczne zdolne do skutecznego lobbingu za korzystnymi dla siebie zmianami.

Czy to wszystko, o czym piszemy jest czymś nowym? Raczej nie. Co roku, lub częściej, czytamy gdzieś o „państwie w państwie”, odpornym na wszelkie dotychczasowe próby zmian. Najwyraźniej problem ten przerastał wszystkie rządzące dotąd krajem ekipy, bez względu na barwy zaplecza politycznego, ulegające wszechobecnej, stojącej ponad podziałami „Polskiej Partii Polujących” – silnie związanego z LP lobby, dzięki któremu ważne sprawy załatwiane są nie w sejmowych komisjach, a przy myśliwskim bigosie. Choć skala problemu narasta, LP skutecznie wytrącają państwu przysługujące mu instrumenty, „legalnie” gromadzą swój ponadpartyjny elektorat, antagonizują różne środowiska: od ekologów do „deskorobów”. Jednak społeczeństwo zaczyna się przyglądać największemu obszarnikowi współczesnej Europy i narasta w nim przekonanie o konieczności reformy ustroju zarządzania naszymi lasami. Czas na takie zmiany jest najwyższy.

Czas na prawdziwą reformę

Na czym te zmiany miałyby polegać? Przede wszystkim na definitywnym rozdzieleniu nadzoru nad lasami od ich gospodarczego wykorzystania, a także na wyraźnym podziale lasów o dominującej funkcji produkcyjnej od lasów ochronnych i chronionych (nie tylko z nazwy). Ze względu na zakres i powagę przedstawionego problemu, jego rozwiązanie wymaga systemowej, legislacyjno-gospodarczej reformy. Jednym z jej elementów powinno być konstytucyjne zagwarantowanie niezbywalności jakichkolwiek, należących do Skarbu Państwa, lasów. Zapis taki jest niezbędny, by zapewnić państwu swobodę kształtowania własnej polityki leśnej, wolnej od szantażu rzeczywistej bądź urojonej wyprzedaży polskich lasów.

W miejsce Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe powinna zostać powołana Państwowa Służba Leśna, będącą służbą mundurową o silnych kompetencjach nadzorczo-kontrolno-policyjnych wobec podmiotów korzystających z lasów Skarbu Państwa – od przedsiębiorstw leśnych po grzybiarzy i turystów. Służba leśna, finansowana ze środków budżetowych państwa, byłaby w pełni niezależna od podmiotów prowadzących gospodarkę leśną. A tymi mogłyby się stać spółki skarbu państwa, utworzone na bazie dotychczasowych regionalnych dyrekcji lasów państwowych.

Z kolei samą substancję przyrodniczą lasów (ekosystemy, drzewostany) należałoby poddać starannej analizie służącej kategoryzacji obszarów leśnych, w zależności od funkcji, która powinna w nich dominować. I tak, w lasach produkcyjnych dominowałaby funkcja produkcji surowca, a prowadzona w nich gospodarka z założenia byłaby dochodowa, nie wymagająca dotacji. Z kolei częściowe ograniczenia funkcji gospodarczej w lasach kategorii ochronnej (np. lasy wodochronne w górach) mogłyby być rekompensowane przez odpowiednio zaprojektowany system fiskalny (ulgi podatkowe). Lasy dedykowane ochronie przyrody (lasy chronione) byłyby trwale wyłączone z produkcji, a ewentualne pozyskanie w nich drewna miałoby jedynie charakter ubocznego efektu realizowanej ochrony czynnej.

Uwzględniając nieefektywność i rozrzutność obecnego systemu (z punktu widzenia interesu państwa), realizacja postulowanych zmian byłaby korzystna tak z punktu widzenia rodzimego przemysłu drzewnego jak i przyrodników – środowisk, które Lasom Państwowym udawało się dotąd skutecznie wzajemnie antagonizować. Jesteśmy przekonani, że w skali kraju interesy przyrodników i drzewiarzy nie są sprzeczne, a ich realizacja wcale nie musi generować konfliktów. Potrzebna jest jedynie wola porozumienia opartego na zdroworozsądkowym założeniu (potwierdzanym przez liczne badania naukowe), że nie da się w jednym miejscu skutecznie chronić procesów przyrodniczych i prowadzić sensownej, racjonalnej gospodarki. Tak jak przyrodnicy nie powinni traktować każdego skrawka lasu jak Puszczy Białowieskiej, a gospodarki leśnej jako zagrożenia dla przyrody, gdziekolwiek taka gospodarka jest prowadzona, tak drzewiarze nie mają podstaw do obaw, że postulaty poszerzenia granic Białowieskiego Parku Narodowego czy utworzenia Turnickiego Parku Narodowego godzą w interesy rodzimego przemysłu drzewnego.

A co z leśnikami? Cóż, wielu jest takich, którzy coraz trudniej odnajdują się w przepojonej polityką i zasadą bezwzględnego posłuszeństwa kulturze korporacyjnej Lasów Państwowych. Są wśród nich tacy, których wiedza fachowa w powiązaniu z wewnętrzną potrzebą obowiązkowości czyniłaby odpowiednimi kandydatami do Państwowej Służby Leśnej, stojącej na straży naszego ogólnonarodowego dobra. Są też i tacy, którzy, mając dość wewnętrznych układów, zastępowania gospodarki ideologią i propagandą, chętnie zajęliby się tym, do czego przez pięć lat przygotowywali się na studiach – racjonalną gospodarką leśną.

Jest jeszcze miejsce na podwyżkę podatków

Z dr. Pawłem Doligalskim rozmawia Stefan Sękowski

Paweł Doligalski

Makroekonomista badający redystrybucję dochodów. Absolwent SGH, odbył pobyt badawczy na Uniwersytecie Pensylwanii w Filadelfii i obronił doktorat w Europejskim Instytucie Uniwersyteckim we Florencji. Obecnie wykłada Finanse Publiczne na Uniwersytecie w Bristolu.

Stefan Sękowski

Zastępca Dyrektora „Nowej Konfederacji”, kierownik sekcji Publicystyki

Mamy jeszcze trochę miejsca, zanim osiągniemy szczyt krzywej Laffera. Dzięki podwyżce podatków można by zwiększyć wydatki publiczne na ochrona zdrowia czy przeciwdziałanie zmianom klimatycznym. Te wydatki miałyby dużą wartość społeczną

Czytając pana opracowanie przyszedł mi do głowy klikbajtowy tytuł, jaki mogłoby nosić: „Liberałowie go nienawidzą. Udowodnił, że podatki w Polsce nie są za wysokie”. Rzeczywiście?

Byłbym tu jednak bardziej konserwatywny. Z samego mojego opracowania nie wynika, że podatki są za wysokie czy za niskie, a jedynie, że mogłyby być wyższe, gdybyśmy chcieli je podwyższyć. Krzywa Laffera opisuje nam maksymalną stopę podatku, która przy pewnej koncepcji sprawiedliwości społecznej czy potrzeb budżetowych mogłaby mieć sens. Nigdy nie chcielibyśmy mieć podatków, które przewyższają szczyt krzywej Laffera – to nasze maksimum.

To się nie opłaca z punktu widzenia budżetu, ponieważ gdybyśmy podwyższyli jeszcze bardziej podatki, wpływy budżetowe zaczęłyby spadać.

Tak. Wszyscy moglibyśmy wtedy zyskać obniżając podatki, bo i obciążenia podatkowe by spadły i wzrosłyby wpływy do budżetu. Na krzywą Laffera zazwyczaj powołują się ludzie o bardziej prawicowych poglądach politycznych czy ekonomicznych, którzy twierdzą, że podatki mogą być zbyt wysokie. Było ciekawe dla mnie sprawdzić, jak to wygląda w odniesieniu do Polski.

I co się okazało?

Konserwatywnie opisałbym wnioski z tego raportu, że mamy jeszcze trochę miejsca na podwyżki podatków, zanim osiągniemy szczyt krzywej Laffera. Oczywiście gdybyśmy chcieli to zrobić – za czym zresztą przemawiają sensowne argumenty – ale to już inny temat.

To opracowanie dotyczy dochodów powyżej 200 tys. zł rocznie (ok. 16,7 tys. miesięcznie) i to w różnych formach. Takie dochody osiąga ok. 1 proc. Polaków. Z pańskiego opracowania wynika, że pracownicy osiągający takie dochody mogliby płacić podatku dochodowego i składek łącznie 65 proc. od dochodu powyżej 200 tys. zł, a przedsiębiorcy – 44 proc. Skąd ta ogromna różnica?

Wynika ona z tego, że zatrudnieni i samozatrudnieni inaczej reagują na podwyższanie stawek podatków. Samozatrudnieni są dużo bardziej wrażliwi na podwyżki podatków i dużo bardziej ograniczają wtedy swoje dochody.

Dlaczego?

Tego do końca nie wiemy, ale jest parę intuicyjnych przyczyn, które mogą na to wpływać. Po pierwsze, gdy pracujemy dla kogoś, mamy mniejszą możliwość dostosowania naszych godzin pracy do stawek podatków. Prawdopodobnie część pracowników musiałaby zmienić pracę, żeby zmienić swoje dochody, gdyby stawki poszły w górę. Samozatrudnieni mogą dużo łatwiej zaakceptować mniej zleceń, żeby dostosować do nowych stawek skalę swojej działalności. Ponadto mają oni dużo większą możliwość odliczania kosztów pracy i w ten sposób zmniejszania sobie dochodów do opodatkowania. Badania pokazują, że koszty pracy odliczane od podatku są bardzo wrażliwe na stopy podatkowe. Trzeci powód jest taki, że samozatrudnieni mają większą możliwość uchylania się od opodatkowania. Na przykład urząd skarbowy USA szacuje, że tamtejsi samozatrudnieni chowają średnio 50% swoich dochodów.

Jak pan właściwie obliczył te stawki?

Wynikają one ze wzoru na szczyt krzywej Laffera, opracowanego przez Emannuela Saeza z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley. Bierzemy tu pod uwagę dwie statystyki: elastyczność dochodów, czyli wrażliwość dochodów na podwyższanie stawek podatków, o której przed chwilą rozmawialiśmy, i średnie dochody w najwyższym progu podatkowym. Te statystyki znamy z najnowszych badań dr Tomasza Zawiszy z Europejskiego Instytutu Uniwersyteckiego we Florencji oraz zespołu ekonomistów z Ministerstwa Finansów. Im wyższe są te średnie dochody w progu podatkowym, tym wyżej możemy je opodatkować. To jest ciekawe, bo w przypadku samozatrudnionych te średnie dochody w tym hipotetycznym najwyższym progu podatkowym, powyżej 200 tys. zł, są dwukrotnie wyższe niż u pracowników. To efekt, który niweluje różnice między szczytem krzywej Laffera dla obu form zatrudnienia, ale nie niweluje go w pełni, bo efekt elastyczności dominuje.

W takiej sytuacji pracownicy mogą przejść na samozatrudnienie i te pieniądze nie trafią do budżetu.

Tak może być – i to też uwzględniłem w moim opracowaniu. W po uwzględnieniu tego aspektu szczyt krzywej Laffera dla pracowników się obniża do 58 proc., a dla samozatrudnionych – podwyższa do 50 proc.

Dlaczego?

To naturalne, skoro zaczynamy od sytuacji w której dochody z pracy najemnej są opodatkowane wyżej niż dochody z działalności gospodarczej. Zmniejszenie różnicy w opodatkowaniu tych dwóch form pracy sprawi, że mniej pracowników przejdzie na samozatrudnienie oraz więcej samozatrudnionych podejmie pracę najemną, co prowadzi do wzrostu przychodów budżetowych.

Zatem ta mobilność między obiema formami zatrudnienia w sposób naturalny powoduje, że nie chcemy zbytnio różnicować obu form zatrudnienia pod względem podatkowym, choć opodatkowanie pracy najemnej nadal może pozostać wyższe niż samozatrudnionych.

Jednak pracownicy mogą nie tylko przeskakiwać między dwoma formami zatrudnienia, ale mogą też wyjechać za granicę.

I na to pytanie próbowałem odpowiedzieć w moim opracowaniu. Jednak istnieje tu pewna różnica. O ile dwa pierwsze modele, o których już rozmawialiśmy, są oparte na oszacowaniach, które mamy dla polskiej gospodarki i są bardzo wiarygodne liczbowo, to w przypadku migracji podatkowej wiemy niewiele, jeśli chodzi o wpływ opodatkowania w Polsce na nią. Bazuję na danach z innych krajów, dlatego są one mnie wiarygodne w odniesieniu do naszego kraju. W takim przypadku szczyt krzywej Laffera dla pracowników spada do 48 proc., a dla samozatrudnionych do 45 proc. Możliwość emigracji podatkowej zawsze będzie nam zmniejszać możliwość opodatkowania dochodów. To jeszcze bardziej sprawia, że zyski z różnego opodatkowania samozatrudnienia i pracy najemnej spadają.

Właściwie można by zastosować taką samą stawkę dla jednych i drugich.

To miałoby najwięcej sensu.

Pisze pan jednak nie o samym PIT ale także o składkach na ubezpieczenie społeczne. Jak przy tych obliczeniach mogłaby wyglądać najwyższa stawka PIT?

Aby osiągnąć szczyt krzywej Laffera od dochodów z pracy najemnej przy zachowaniu obecnego obciążenia składkowego, najwyższą stawkę PIT należałoby podwyższyć z obecnej 32% do 43%.

Czyli nieco wyżej, niż wynosiła najwyższa stawka przed ostatnią dużą obniżką PIT za pierwszego rządu Prawa i Sprawiedliwości.

Zgadza się, z kolei dla samozatrudnionych taki podatek mógłby wynieść 45 proc., bo tu nie ma żadnych składek.

Politycy w Polsce unikają tematu wyższego opodatkowania najbogatszych jak ognia. Dlaczego tak się dzieje?

Trudno powiedzieć. Wydaje mi się, że wynika to częściowo z historii. Nasz kraj był mocno doświadczony przez komunizm, więc jest tendencja do popierania rozwiązań wolnorynkowych. Niskie podatki dla bogatych należą do kanonicznych rozwiązań wolnorynkowych w myśl założenia, że należy im zostawić jak najwięcej dochodu w rękach, gdyż wynika on z ich wysiłku, i że wpłynie to pozytywnie na całą gospodarkę.

Może słusznie?

Badania wskazują, że to nie jest takie proste. Z tego co mi wiadomo, badania nie wskazują na to, by wysokie dochody najlepiej zarabiających wpływały pozytywnie na dochody mniej zarabiających.

Czy to w ogóle ma znaczenie? PIT to kilkanaście procent naszych wpływów budżetowych, VAT jest zdecydowanie ważniejszy.

Konsensusem obecnie wśród ekonomistów jest to, że wpływom do budżetu powinien służyć VAT, natomiast PIT – redystrybucji dochodów. To, że relatywnie niewielkie dochody budżetowe pochodzą z PIT, nie znaczy, że to nie jest ważny podatek. Oczywiście sam PIT może być tu mylący, bo musimy pamiętać też o składkach na ubezpieczenie społeczne.

Nasz system podatkowy jest dość regresywny – klin podatkowy jest wysoki na początku, on później maleje, zwłaszcza jeśli chodzi o samozatrudnionych. Czy nie osiągnęliśmy już szczytu krzywej Laffera w przypadku niższych dochodów?

Dobre pytanie – poprawnym myśleniem o krzywej Laffera byłoby spojrzenie na wszystkie progi podatkowe…

… jest ich w Polsce mało, a w pierwszym progu jest ok. 97 proc. płatników PIT. Mamy prawie podatek liniowy.

Z tym bym nie przesadzał, ale faktycznie być może byłoby zasadne wprowadzenie większej liczby tych progów, gdybyśmy chcieli w większym stopniu redystrybuować dochody. Opodatkowanie i oskładkowanie pracy najemnej nie jest jako takie regresywne. Nie chcę jednak teraz spekulować, czy przekroczyliśmy szczyt krzywej Laffera w przypadku niższych dochodów, gdyż tego dla Polski nikt jeszcze nie policzył. Można jednak domyślać się, że opodatkowanie działalności gospodarczej o najniższych dochodach jest zbyt wysokie, ze względu na wysokie składki ZUS. Są mocne przesłanki do tego, by to zmienić.

Jak? Czy z czysto budżetowego punktu widzenia musimy koniecznie wprowadzać progresywność? Może wystarczyłoby objęcie wszystkich jednolitym liniowym podatkiem, który obejmowałby PIT i składki.

To na pewno by spowodowało, że system nie byłby regresywny, ale wydaje się, że można po prostu przedsiębiorców objąć analogicznym oskładkowaniem jak zatrudnionych. Nie mówię tu nawet o zniesieniu trzydziestokrotności, to temat kontrowersyjny, ale w przypadku obecnego systemu gdybyśmy proporcjonalnie oskładkowali przedsiębiorców, ta regresywność byłaby znacznie mniejsza.

Kilka tygodni temu przez Polskę przeszła burza wokół takiej propozycji. Gdyby objąć przedsiębiorców takimi składkami, jakie płacą dziś łącznie pracownicy najemni i pracodawcy, stratni na tym w porównaniu z obecnym systemem byliby już ci, którzy zarabiają powyżej 3000 zł brutto miesięcznie.

To naturalne, gdyż obecnie samozatrudnieni mogą i w ogromnej większości decydują się by odprowadzać składki od minimalnej podstawy, równej 60 proc. prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego. Taki system powoduje jednak, że samozatrudnieni zarabiający mniej są obciążeni bardzo wysokimi składkami. Na przykład, średnie obciążenie podatkowo-składkowe osoby samozatrudnionej zarabiającej 1500 zł brutto miesięcznie wynosi 50 proc., i obciążenie do jest jeszcze wyższe w przypadku jeszcze niższych dochodów.

„Ale czy warto te podatki podnosić? To zależy od indywidualnego poczucia sprawiedliwości społecznej oraz od wiary w instytucje państwowe, które dobrze funkcjonując mogą przekuwać dodatkowe wpływy budżetowe w dobrobyt społeczeństwa” – pisał pan w informacji prasowej dotyczącej raportu, o którym rozmawiamy. Z pańskiego punktu widzenia warto czy nie warto podnosić te podatki?

Moim zdaniem są dobre argumenty za tym, by to zrobić. Z jednej strony dzięki podniesieniu podatków możemy zwiększyć wydatki publiczne w takich obszarach jak edukacja, ochrona zdrowia czy przeciwdziałanie zmianom klimatycznym. Te wydatki miałyby dużą wartość społeczną dla przyszłych pokoleń. Trudno zakwestionować ten argument, jeśli wierzy się w naukę i to, co wiemy dzięki jej odkryciom. Te inwestycje w dużej mierze się w przyszłości zwrócą w postaci wyższych dochodów budżetowych albo niższych wydatków na ochronę zdrowia. Z drugiej strony są grupy społeczne, które moglibyśmy bardziej wesprzeć, np. niepełnosprawni czy generalnie osoby z niskimi dochodami bez względu na to, ile posiadają dzieci. Podatność na ten drugi argument zależy jednak od tego, jaką mamy koncepcję sprawiedliwości społecznej.

Jestem zwolennikiem koncepcji, w której jeśli wzrost czyichś dochodów nie pociąga za sobą spadku cudzych dochodów – nazwijmy to optimum Pareto na poziomie etycznym – to taki wzrost jest usprawiedliwiony i nie ma powodu, by taką osobę karać wyższym podatkiem. Czy można mnie w jakiś sposób przekonać do podwyżek podatków do poziomu szczytu krzywej Laffera?

Na pewno nie przekona pana argument redystrybucyjny, ale jest dużo potencjalnych inwestycji publicznych, które będą się zwracać w przyszłości – wspomniana już edukacja, ochrona zdrowia czy czyste powietrze. Ale w tym celu już dziś musimy ponieść pewne koszty.

Koniecznie przez opodatkowanie najlepiej zarabiających?

Ono jest zawsze w pewnym sensie kwestią ideologiczną. Jeśli tak samo traktujemy dochody osób więcej i mniej zarabiających, wówczas trudno to uzasadnić. Ale jeśli nie mamy aż tak radykalnego ideologicznie nastawienia i uważamy, że każda dodatkowa złotówka w ręce osoby więcej zarabiającej ma jednak nieco mniejszą wagę niż w przypadku osoby mniej zarabiającej, to wtedy łatwiej nam jest opodatkować więcej zarabiających.

Czy Amerykanie zdradzili Kurdów?

Marek Budzisz

Były dziennikarz, doradca dwóch ministrów w rządzie Jerzego Buzka, analityk. Obecnie w biznesie. Z wykształcenia historyk.

Rozpoczęcie przez Turcję operacji w Syrii wywołało falę komentarzy. Zwłaszcza z polskiego punktu widzenia odpowiedzi domaga się kwestia czy w istocie możemy mówić o amerykańskiej „wiarołomności sojuszniczej”

Rozpoczęcie przez Turcję kolejnej operacji w Syrii, tym razem wymierzonej przeciw zmajoryzowanym przez Kurdów Syryjskim Siłom Demokratycznym wywołało zarówno w dyplomacji światowej, jak w i publicystyce falę komentarzy. Jednym z istotnych wątków wokół których toczyła się i toczy debata (również w Polsce), była kwestia interpretacji w jaki sposób traktować należy ustalenia, które zapadły w trakcie poprzedzającej tureckie działania zbrojne, rozmowy telefonicznej Erdogan – Trump. Przypomnijmy, że przyniosła ona nie tylko zaproszenie do Białego Domu dla tureckiego prezydenta, ale również zgodę Waszyngtonu na wymierzoną w Kurdów operację. Komentatorzy przypominają, że wcześniej za namową amerykańskich sprzymierzeńców oddziały kurdyjskie wycofały ze strefy nadgranicznej ciężki sprzęt, zlikwidowały umocnienia i linie okopów, a teraz, Stany Zjednoczone, zgadzając się na turecką operację wojskową, a nawet ją umożliwiając wycofując swe oddziały poza linię spodziewanej penetracji wojsk tureckich, faktycznie pozostawiły na łasce losu swych niedawnych, w walce z ISIS, sojuszników. Waszyngton oskarżony został, w wielu komentarzach, o zdradę, a przynajmniej niestałość w aliansach.

Wiarygodność sojusznicza Stanów Zjednoczonych zaczęła być kwestionowana, albo poddawana w wątpliwość. Co gorętsze głowy wzywać poczęły do „wyrzucenia” Turcji z NATO. Pytania o trwałość umów sojuszniczych zawieranych przez Waszyngton pojawiły się w prasie zarówno amerykańskiej, ale również w Izraelu, na Ukrainie i w Polsce. Amerykańsko – rosyjskie współdziałanie na forum Rady Bezpieczeństwa ONZ, kiedy obydwa kraje zablokowały rezolucję wymierzoną w Turcję, zgłoszoną przez cztery państwa europejskie, w tym i Polskę, doprowadziły do ożywienia spekulacji na temat perspektyw porozumienia Waszyngtonu i Moskwy, a nawet czegoś na kształt „drugiej Jałty”.

Wszystko to powoduje, że sprawy wymagają spokojnej, choć trudnej w chwili kiedy giną cywilni mieszkańcy terenów syryjskich kontrolowanych do tej pory przez siły kurdyjskie, analizy. Zwłaszcza z polskiego punktu widzenia odpowiedzi domaga się kwestia czy w istocie możemy mówić o amerykańskiej „wiarołomności sojuszniczej” i co z tego może i powinno wynikać dla naszych relacji.

Współpraca amerykańska z siłami kurdyjskimi w Syrii, zdominowanymi, o czym warto pamiętać przez lewicową, a w przeszłości nawet maoistyczną Partię Pracujących Kurdystanu, przez wiele państw uznawaną za organizację terrorystyczną, w tym Wielką Brytanię, Australię, Kanadę, Unię Europejską, rozpoczęła się w 2014 roku, za czasów administracji Obamy, od bombardowań miasta Kobani, obleganego przez siły ISIS, a bronionego przez Kurdów i ich arabskich sprzymierzeńców. Miała ona w gruncie rzeczy charakter „transakcyjny”, czy raczej doraźny, a nie sojuszniczy. Nie zawarto żadnych paktów czy porozumień o charakterze traktatowym a współpraca sił zbrojnych obydwu państw, w walce z ISIS, równała się też zaopatrywaniu Syryjskich Sił Demokratycznych w broń i amunicję oraz koordynowaniu działań zbrojnych (amerykańskie lotnictwo i kurdyjskie oddziały naziemne) i szkoleniu sił kurdyjskich przez amerykańskich instruktorów. Kiedy pod koniec ubiegłego roku Donald Trump zapowiedział „wycofanie sił amerykańskich” z Syrii (decyzja obwieszczona, choć nie zrealizowana), Pentagon, który nota bene był jej przeciwnikiem, co spowodowało zresztą dymisję Jamesa Mattisa, informował, iż dotychczasowe dostawy uzbrojenia dla syryjskich sił kurdyjskich wynosiły 130 tys. ton. Jak wówczas podkreślano, pozwoli to Kurdom syryjskim jeszcze przez długi czas stanowić jedną z lepiej uzbrojonych formacji wojskowych w regionie.

Jest też dość znacznym uproszczeniem twierdzenie, że Stany Zjednoczone opuściły swych kurdyjskich sojuszników, tym bardziej, że do tej pory mowa jest jedynie o ewakuacji dwóch posterunków obserwacyjnych blisko syryjsko – tureckiej granicy obsadzonych przez 50 żołnierzy, nie zaś o ewakuacji wszystkich oddziałów amerykańskich z Syrii. Szef Pentagonu Esper zapowiedział co prawda w niedzielę wieczór, że planowana jest ewakuacja całego amerykańskiego kontyngentu wojskowego z regionu (1000 żołnierzy służb specjalnych), a ofensywa turecka posunie się głębiej niźli pierwotnie zapowiedziano, ale oficjalnie Ankara nadal podtrzymuje swe deklaracje o tworzeniu 30–kilometrowej strefy bezpieczeństwa wzdłuż swej południowej granicy. Co więcej, jak ujawniła w rozmowie z CNN, Gulnur Aybet, doradca Erdogana, tureckie siły zbrojne nie będą szturmowały ośrodków miejskich, a kwestie związane z jeńcami ISIS i ich rodzinami zdaniem Ankary winny być wspólnie rozwiązane przez społeczność międzynarodową. Deklaracje te, o ile oczywiście nie zostaną złamane, pozwalają sądzić, że Turcja nie wyjdzie za ramy ograniczonej operacji woskowej. Jest zatem z pewnością przesadą, póki co, twierdzenie o egzystencjalnym zagrożeniu dla syryjskich Kurdów, czy odebraniu im przestrzeni życiowej.

Osobnym zagadnieniem jest to, w jaki sposób polityka amerykańska ma się do tego co nazywać można „sprawą kurdyjską”, czyli losu mniejszości kurdyjskiej żyjącej w czterech państwach – Iraku, Syrii, Iranie i Turcji. Trzeba zgodzić się z poglądem wyrażonym przez Henri J. Barkeya na łamach „Foreign Affairs” w kwietniowo – marcowym wydaniu tego periodyku, że obecnie obserwujemy powstanie jednolitej „narodowej” świadomości politycznej narodu kurdyjskiego, który dysponuje już wszystkimi atrybutami niepodległości, prócz własnego organizmu państwowego. Ale jeśli zgodzimy się z tym osądem, a Autor jest przekonany, że w dłuższej perspektywie jest tylko kwestią czasu uzyskanie przez Kurdów samodzielności politycznej, to trzeba również podążyć za jego tokiem rozumowania i opisem źródeł tego kurdyjskiego „wybijania się na niepodległość” w ciągu ostatnich 30 lat. W przeciwieństwie do ostatnich lat XX wieku, kiedy wszystkie ruchy irredentystyczne Kurdów były bezwzględnie tłumione przez reżimy Asada w Syrii i Saddama Husajna w Iraku, poprawa ich sytuacji była i jest wprost efektem polityki Stanów Zjednoczonych wobec państw regionu. Najpierw ustanowienie „no fly zone” nad Irackim Kurdystanem, następnie obalenie Husajna i doprowadzenie do federalizacji Iraku, spowodowało w ciągu życia jednego pokolenia fundamentalną zmianę pozycji Kurdów na Bliskim Wschodzie. Trzeba też w tym kontekście pamiętać, że w przeciwieństwie do relacji z PKK, Ankara wspiera i współpracuje z autonomią kurdyjską w Iraku. Mamy do czynienia w tym wypadku nie tylko z uznaniem dyplomatycznym, ale również fundamentalną, dla gospodarki tego regionu, kwestią funkcjonowania, a nawet powiększenia ostatnio, możliwości przesyłowych rurociągu Kirkuk – Ceyhan, który przebiega przez tereny autonomii i jest jednym z kluczowych źródeł środków dla jej władz. Trzeba też przypomnieć, że niepodległościowe referendum w irackim Kurdystanie jesienią 2017 roku (ponad 90 % głosów za), którego bezpośrednim skutkiem była inwazja rządowych sił irackich na tereny zajęte przez siły kurdyjskie po wyparciu z nich ISIS, nie spotkało się z silnym i jednoznacznym wsparciem dyplomacji państw europejskich, co może skłaniać ku poglądowi, że w obecnym „świętym oburzeniu” Europy bardziej niźli o los Kurdów chodzi o politykę Turcji.

I wreszcie warto zwrócić uwagę na to, że wszystkie siły polityczne w Turcji, również i opozycyjna Ludowa Partia Republikańska, poparły akcję militarną Erdogana. O czym to świadczy? Trzeba wziąć pod uwagę dwie kwestie. Nie ulega wątpliwości, że dla Turcji i gospodarki tureckiej utrzymywanie 3,6 mln uchodźców syryjskich jest znaczącym ciężarem. Problem ten w optyce władz tureckich winien być rozwiązany możliwie szybko. Również i z tego powodu, że sytuacja wokół kontrolowanej przez Turcję enklawy Idlib w północnej Syrii, w związku z planami Asada odbicia tych terytoriów pogarsza się. Rozpoczęcie w Idlibie starć na większą skalę doprowadzić może do kolejnej fali uchodźców, z którą Turcja może sobie nie poradzić. Tym bardziej, że nie są oni skoszarowani w obozach przejściowych. W samym Istambule znajduje się niemal pół miliona uchodźców z Syrii, co powoduje narastanie napięć w relacjach z ich tureckimi sąsiadami. W skrajnym scenariuszu może to nawet prowadzić do destabilizacji wewnętrznej państwa tureckiego. Drugi powód jest natury ustrojowej. Otóż Kurdowie doprowadziwszy, przy współudziale Stanów Zjednoczonych, do federalizacji Iraku, teraz są bliscy osiągnięcia podobnego statusu w Syrii, tym bardziej, że tzw. „formuła z Astany”, pokojowego uregulowania sytuacji popierana przez Rosję i Iran zawiera zapisy o szerokich uprawnieniach autonomicznych dla terenów zasiedlonych przez Kurdów. Trudno się dziwić, iż Turcja obawia się eksportu tego rodzaju rozwiązań na obszar własnego państwa. Nie chce tego, podobnie zresztą jak Ukraina, sprzeciwiająca się federacyjnym propozycjom płynącym z Moskwy.

I wreszcie ostatnie sprawa, dość oczywista, choć przez wielu komentatorów przeoczona. NATO. Czy Turcja, jeden z członków Sojuszu, ma prawo do samodzielnej oceny zagrożeń dla własnego bezpieczeństwa? Nawet jeśli inni członkowie Paktu Północnoatlantyckiego nie podzielają ocen formułowanych przez Ankarę, to czy pełna hipokryzji, bo poprzedzona całkowitą bezczynnością wobec kwestii rozwiązanie problemu syryjskiego polityka Paryża i Berlina, a teraz ogłaszających zakaz eksportu broni do Turcji, jest lepszym rozwiązaniem? Jeszcze w trakcie słynnego szczytu Sojuszu Atlantyckiego w Bukareszcie w 2008 roku, zapamiętanego przez nas jako spotkanie w trakcie którego Berlin i Paryż a także inne kraje starej Europy zablokowały perspektywę członkostwa Ukrainy i Gruzji, ówczesny turecki minister spraw zagranicznych podnosił kwestię ignorowania przez inne państwa członkowskie kwestii bezpieczeństwa w regionie basenu Morza Czarnego, co w sposób bezpośredni dotykało Turcji. Potem było już tylko gorzej, co w efekcie spowodowało zmianę wektora polityki zagranicznej Turcji z jednoznacznie proatlantyckiego na balansujący. Nie trzeba wielkiej wyobraźni geostrategicznej, aby wiedzieć, że sankcje ekonomiczne, embargo w zakresie eksportu broni, rezolucje potępiające nie przyczynią się do zwiększenia spoistości NATO. Kiedy czyta się artykuł Nathalii Tocci, doradczyni Federiki Mogherini na łamach Politico, w którym obok słów potępienia wobec akcji zbrojnej Ankary znaleźć można niedwuznaczne wezwania pod adresem rządów państw Unii Europejskiej do obalenia Erdogana, ale również sarkastyczne uwagi na temat końca Pax Americana i wezwania Europy do wspólnego działania, nie sposób oprzeć się wrażeniu, że za tym moralnym oburzeniem kryje się całkiem realny plan rozluźnienia więzi atlantyckich i okrojenia NATO.

I wreszcie ostatnia kwestia, czy raczej nauka dla Polski. Gospodarka turecka jest 1,62 razy większa od polskiej, jednak gdybyśmy wzięli pod uwagę wydatki na cele wojskowe, to licząc według cen stały w dolarach, Ankara wydawała w ciągu ostatnich czterech lat 1,72 razy więcej. W liczbach bezwzględnych jest to 37,7 mld dolarów. Asertywność obecnej polityki zagranicznej Turcji jest związana również, a może przede wszystkim, z jej potencjałem wojskowym. Nie ma innej drogi i dla nas. Dyplomacja nie zagwarantuje nam bezpieczeństwa, o ile nie zaczniemy w nie więcej inwestować.

Afryka broni się sama

Konrad Gadera

Publicysta specjalizujący się w zagadnieniach dotyczących polityki, kultury i historii Afryki Subsaharyjskiej oraz Azji Środkowej. Stały współpracownik portalu konflikty.pl. Publikował między innymi na łamach portali geopolityka.net, histmag.org oraz czasopisma „As-Salam”.

W 2017 roku pięć państw Sahelu powołało formację mającą zwalczać terrorystów, przemytników oraz członków zorganizowanych grup przestępczych. Państwa afrykańskie same poradzą sobie z zapewnieniem sobie bezpieczeństwa?

Gdy w październiku 2017 roku na terytorium Nigru poległo czterech żołnierzy należących do amerykańskiej 3. Grupy Operacji Specjalnych, świat na chwilę zauważył problemy, z jakimi borykają się kraje Sahelu. Polityczna niestabilność, zagrożenie ze strony separatyzmów, napięcia etniczne i obecność religijnych ekstremistów – kraje leżące w zachodniej Afryce znajdują się w wyjątkowo trudnym położeniu. Pięć z nich, określanych jako G5 Sahelu, utworzyło w 2017 roku własne, regionalne siły antyterrorystyczne. Mauretania, Mali, Burkina Faso, Niger i Czad powołały liczącą pięć tysięcy żołnierzy formację, mającą zwalczać terrorystów, przemytników oraz członków zorganizowanych grup przestępczych. Lokalna inicjatywa nie ma na celu zakończenia niestabilności w regionie, lecz ma posłużyć jako wsparcie dla wojsk ONZ w Mali, francuskiej operacji o kryptonimie Barchan, czy amerykańskiej bazy w Nigrze. Mimo szerokiego wachlarza celów, powołanie sił G5 Sahelu oznaczało przełomowy krok w walce o ustabilizowanie sytuacji w zachodniej części tego rejonu.

Terroryści, separatyści i przemytnicy – zagrożenia w regionie

Na skomplikowaną sytuację największy wpływ mają trzy czynniki: muzułmańscy radykałowie, domagający się utworzenia niepodległego Azawadu, Tuaregowie oraz grupy przestępcze korzystające z niestabilności w Libii.

Terroryści powiązani głównie z nigeryjską grupą Boko Haram lub Al-Ka'idą Islamskiego Maghrebu stanowią poważne zagrożenie. Bojownicy działają na tyle skutecznie, że w przypadku Mali zdołali przejąć inicjatywę w walce przeciwko rządowi w Bamako, marginalizując Tuaregów, którzy zainicjowali powstanie. Równie niebezpieczni są członkowie Boko Haram operujący głównie w północnych stanach Nigerii oraz w okolicach jeziora Czad. Mimo pojawiających się niemal co miesiąc doniesień o ostatecznym pokonaniu grupy, ta okazuje się wyjątkowo odporna na działania militarne. Jak do tej pory nie udało się opracować spójnego programu deradykalizacji (podejmowanych przez psychologów działań mających na celu przekonanie pacjenta do przyjęcia mniej radykalnych poglądów – szczególnie trudne w przypadku religijnych ekstremistów), mimo iż tego rodzaju działania podejmowane są między innymi przez władze Czadu. Zainteresowane rządy wolą skupiać się na kolejnych operacjach militarnych, zamiast odnieść się do źródła zaistniałych problemów. W przyszłości kluczem może okazać się odcięcie terrorystów od poparcia ze strony ludności cywilnej. Dlatego tak istotne są działania policyjne oraz infrastrukturalne, mające wesprzeć społeczności żyjące w jednym z najbiedniejszych regionów świata.

Na niestabilność Sahelu wpłynęło wiele czynników, jednak w największym stopniu do destabilizacji regionu przyczyniły się konsekwencje upadku płk. Mu'ammara al-Kaddafiego w Libii. Z kraju wyjechały tysiące wyszkolonych młodych mężczyzn, głównie Arabów i Tuaregów, którzy zdobyli doświadczenie w libijskich siłach zbrojnych, a teraz wrócili do Mali, Nigru i Burkina Faso. Pozbawieni perspektyw, dołączają do miejscowych grup przestępczych, terrorystów lub separatystów. Przebiegające przez Saharę granice są niemal niemożliwe do ochrony, dlatego do Sahelu wraz z bojownikami docierały ogromne ilości broni. Przemytnicy często wiążą się z terrorystami tworząc dobrze zorganizowane oddziały. Łączą one znajomość miejscowych szlaków przez pustynie z determinacją i przeszkoleniem wojskowym, tworząc siłę, z którą należy się liczyć.

Upadek Libii oznaczał, że do Sahelu powróciły tysiące Tuaregów. Wielu sympatyzowało z ideą niepodległego Azawadu, dlatego niektóre klany chętnie przystąpiły do powstania mającego oderwać północną część Mali. Rząd w Bamako poprosił o wsparcie międzynarodowe, którego szczególnie ochoczo udzielił Paryż. Z czasem faktyczne brzemię walki przeniosło się na oddziały ONZ (MINUSMA) oraz żołnierzy francuskich. Odpowiedzialność za bezpieczeństwo została przekazana de facto w ręce zewnętrznych podmiotów. Siły G5 Sahelu mogą być pierwszym krokiem w stronę ponownego przejęcia przez państwa Sahelu odpowiedzialności za zabezpieczenie swoich terytoriów.

G5 Sahelu tworzy swoje siły

Sztuczność granic sprawiła, że konieczne było utworzenie ponadnarodowych sił zbrojnych mogących efektywnie podjąć próbę pościgu za ekstremistami. Niemałym problemem okazało się poszukiwanie metod finansowania nowej inicjatywy. Niger, Burkina Faso i Mali należą do najbiedniejszych państw świata, dlatego niezbędne okazało się wsparcie z zewnątrz.

Najważniejszym orędownikiem sił G5 Sahelu okazała się Francja. Dla Paryża wpływy w dawnym imperium pozostają kluczowe dla prowadzonej polityki. Zaangażowanie sił francuskich na wniosek samych byłych kolonii oznaczało umocnienie i tak silnych wpływów w zachodniej części Sahelu.

Jednak to, co miało być szybką interwencją, okazało się pięcioletnią kampanią, która nie doprowadziła do trwałego zabezpieczenia Mali, lecz wciągnęła Francję w przeciągający się w czasie asymetryczny konflikt, który prawdopodobnie nie zakończy się w ciągu najbliższych kilku lat. Przedstawiciele Paryża zabiegali na forum ONZ o jak najszersze poparcie zarówno na gruncie politycznym, jak i finansowym. Potencjalny sukces nowej formacji mógł, w nieodległej przyszłości, oznaczać możliwość ograniczenia wojskowego zaangażowania sił francuskich w Afryce Zachodniej. Wolę taką najbardziej dobitnie wyraziła minister obrony Florence Parly, mówiąc, że Paryż nie zamierza służyć jako „gwardia pretoriańska niepodległych państw w Afryce”. Dzięki intensywnym zabiegom dyplomatycznym udało się pozyskać szerokie poparcie od Niemiec, przez Kuwejt aż po Republikę Południowej Afryki. Bardziej skomplikowane było stanowisko Stanów Zjednoczonych. Waszyngton sprzeciwiał się jakimkolwiek działaniom na szczeblu Rady Bezpieczeństwa, jednocześnie jednak deklarował gotowość pomocy na poziomie indywidualnym. Amerykanie obawiali się, że stworzenie precedensu w tym zakresie może niekorzystnie wpłynąć na działania Rady w przyszłości. Dodatkowo podkreślali, że dowództwo nowych sił nie potrafiło przedstawić ani kompleksowego planu działania, ani długofalowej strategii.

Decyzja o powołaniu sił G5 Sahelu została zatwierdzona przez Unię Afrykańską w kwietniu 2017 roku, a następnie wzmocniona przez przyjęcie rezolucji 2359 przez Radę Bezpieczeństwa ONZ. Z silnym poparciem społeczności międzynarodowej, nowa formacja rozpoczęła działanie ze swojej bazy w Sévaré w centralnym Mali. Wiarę w potencjał nowych sił zachwiał zamach na ich kwaterę główną w czerwcu 2018 roku. Mimo to oddział G5 Sahelu odniósł sukces w walce z zachodnioafrykańskimi przemytnikami ludzi, blokując wiodące przez Saharę szlaki transportowe. Uderzyło to w grupy przestępcze, które oprócz organizowania przerzutu imigrantów na wybrzeże Afryki Północnej zaangażowane były w obrót bronią oraz narkotykami. Posiadając własne siły wyspecjalizowane w walce z gangsterami, nowa formacja pokazała, że dobrze łączy zadania policyjne i wojskowe.

Szerokie wsparcie zagraniczne nadal jest kluczowe dla dalszego funkcjonowania oddziału G5 Sahelu. Bez funduszy nie będzie możliwe podnoszenie kwalifikacji i modernizacja sprzętu wykorzystywanego przez miejscowych żołnierzy. Inwestycja w bezpieczeństwo zachodniej części Sahelu jest kluczowa, ponieważ wycofujący się z Bliskiego Wschodu terroryści będą szukali zwolenników nie tylko w krajach takich jak Nigeria czy Somalia, ale również w miejscach do tej pory niekojarzonych z działalnością ekstremistów. Zdobycie i utrzymanie baz w regionie da terrorystom szanse na wykorzystanie panującego chaosu – tak jak uczynili to w Mali.

Obawy i nadzieje

Poza finansowaniem, równie duże obawy budzi kwestia odpowiedniego wyszkolenia. Unia Europejska zainicjowała program szkoleniowy, który objął dziesięć tysięcy żołnierzy, jednak efekty jak na razie są niezadowalające. Podnoszenie profesjonalizmu jest kluczowe, ponieważ przed oddziałem stawiane są nie tylko cele militarne, ale również cywilne – współpraca z lokalnymi społecznościami, odbudowa infrastruktury oraz przywrócenie usług związanych między innymi z edukacją.

Początkowy brak wyraźnych sukcesów zasiał ziarno niepewności wśród międzynarodowej koalicji wspierającej kraje G5 Sahelu w ich walce. Łatwo jednak wskazywać na niedociągnięcia w działaniu oddziału liczącego jedynie pięć tysięcy żołnierzy. Nawet znacznie liczniejsze wojska międzynarodowe (MINUSMA) i lepiej wyszkolone siły francuskie (operacja Barchan) nie zdołały trwale ustabilizować sytuacji w regionie. Sahel jest obszarem trudnym do zabezpieczenia, a kraje oddzielają arbitralne granice, wyznaczone jeszcze przez imperia kolonialne. Mimo szerokiego zakresu działań, niedofinansowania i niesprzyjającej sytuacji w terenie, zachodnioafrykańskie oddziały antyterrorystyczne zdołały skutecznie ograniczyć swobodę działalności przemytników. Dzięki temu można zakładać, że odpowiednio wyposażone i wytrenowane siły pozwolą w przyszłości krajom G5 Sahelu przejąć pełną odpowiedzialność za bezpieczeństwo w regionie.

Oddanie bezpieczeństwa Afryki całkowicie w ręce Afrykańczyków będzie procesem długim i wymagającym zaangażowania całej społeczności międzynarodowej. Lokalne organizacje międzynarodowe pokazały w niedalekiej przeszłości, że są w stanie skutecznie przeciwdziałać kryzysom mogącym przerodzić się w wojny domowe. Tak było w przypadku niedawnej zmiany władzy w Gambii. Skuteczna presja ze strony Wspólnoty Gospodarczej Państw Afryki Zachodniej (ECOWAS) zmusiła wieloletniego dyktatora do złożenia broni i zrzeczenia się władzy na rzecz Adamy Barrowa – zwycięzcy wyborów. Dyplomatyczne naciski ze strony Gwinei, zagrożenie nigeryjsko-senegalską interwencją wojskową oraz wystosowana przez Maroko oferta bezpiecznego azylu skłoniły Yahyę Jammeha do poddania się i zakończenia jednej z najdłuższych prezydentur w dziejach Afryki. Casus Gambii nie ma bezpośredniego przełożenia na sytuację w Sahelu, jednak ukazuje skuteczność afrykańskich organizacji w rozwiązywaniu afrykańskich problemów.

W Sahelu brakuje kraju mogącego przejąć rolę lidera, jakim w ECOWAS jest Nigeria. Mauretania, Niger i Burkina Faso są zbyt słabe gospodarczo, Mali pogrążone jest w wojnie domowej, a władze w Czadzie są niemal całkowicie zależne od silnego przymierza z Francją. Wszyscy partnerzy są równie biedni, niestabilni i wrażliwi na działalność sił odśrodkowych. Nadzieją na wzmocnienie G5 Sahelu może być zbliżenie z Afryką Północną lub zwrócenie się na południe ku ECOWAS. Jakakolwiek decyzja nie zapadnie w przyszłości, powołanie wspólnych sił wojskowych przez Sahel jest poważnym krokiem w stronę zacieśnienia stosunków między krajami na poziomie regionalnym.

Współpraca z cywilami

Posiadając liczące siedemset osób siły policyjne, oddziały G5 Sahelu mają w założeniu również współpracować z lokalnymi społecznościami. Nawiązanie prawidłowych relacji jest utrudnione przez skomplikowaną sytuację etniczną regionu. Przykładem takiej sytuacji jest konflikt między Fulanami i Dogonami w Mali. Fulani oskarżani są o sympatyzowanie z muzułmańskimi ekstremistami, więc często spotykają się z otwartą niechęcią ze strony funkcjonariuszy państwa. Dogoni zaś chętnie współpracują z władzami, wykorzystując swoją pozycję do zaostrzenia walki. Konflikt między grupami składa się z kolejnych masakr i równie krwawych odwetów, którym nie widać końca. Nagłe pojawienie się sił międzynarodowych może jedynie zaognić sytuację, jednak trudno wyobrazić sobie, by z powodów miejscowych waśni etnicznych oddziały G5 Sahelu wyłączyły części kraju ze swojej działalności. Podobne problemy można zaobserwować we wszystkich krajach Afryki Zachodniej.

Organizacje międzynarodowe, takie jak Human Rights Watch, krytykują zbyt duży nacisk na militarne rozwiązanie problemu niestabilności regionu. Według obserwatorów kluczem dla trwałego pokoju jest odbudowa cywilnych struktur i rozwiązanie problemów stojących za niestabilnością państw Sahelu.

Współpracę z ludnością dodatkowo utrudnia to, że bojownicy niejednokrotnie są niemożliwi do odróżnienia od dozo (miejscowych myśliwych) czy członków grup samoobrony. Niestety z powodu niewystarczającego przeszkolenia często dochodzi do nieprawidłowości podczas zatrzymań. Żołnierze często oskarżani są nie tylko o przeprowadzanie bezprawnych aresztowań, ale również o stosowanie tortur wobec zatrzymanych, a nawet zabijanie podejrzanych.

Dlatego tak ważne są misje – takie jak sfinansowana przez Unię Europejską EUCAP, mające na celu uwrażliwienie członków oddziałów na problemy związane z przestrzeganiem praw człowieka. Jednak nawet najbardziej zaawansowane szkolenia nie uporają się z systemowymi problemami trapiącymi miejscowe siły zbrojne. Ogromna skala korupcji, nepotyzmu i braku profesjonalizmu sprawiają, że wszelkie próby zbudowania ponadnarodowych sił szybkiego reagowania są znacznie utrudnione. Mimo to wsparcie inicjatywy G5 Sahelu jest krokiem milowym dla budowy niezależnych sił bezpieczeństwa, nawet jeśli zajmie to wiele lat. W przyszłości prawdopodobnie konieczne będzie ponowne określenie celów strategicznych lub poważne zwiększenie stanu osobowego członków oddziałów. W tym kontekście trudno oczekiwać, że pięć tysięcy żołnierzy i niecały tysiąc policjantów zdoła ustabilizować tak rozległy obszar. Jednak świat nie może pozwolić sobie na zignorowanie inicjatywy mogącej w przyszłości poprawić sytuację w kluczowym dla przyszłości Afryki i Europy obszarze.

Stracone szanse czy pierwszy krok?

Po początkowym optymizmie związanym z powołaniem przez kraje G5 Sahelu sił antyterrorystycznych obecnie dominuje rozczarowanie. W nowych oddziałach pokładano ogromne nadzieje, jednak pięć tysięcy żołnierzy nie mogło efektywnie zabezpieczyć tak rozległego i niestabilnego obszaru. Mimo szerokiego zakresu zadań, nowa formacja ma w założeniu pełnić jedynie role pomocnicze wobec MINUSMA i członków operacji Barchan.

Inicjatywy w zakresie bezpieczeństwa nigdy nie oferują szybkich efektów, dlatego jest to dopiero pierwszy krok w stronę przekazania bezpieczeństwa Afryki w ręce Afrykańczyków. Choć okres dekolonizacji mamy za sobą, nie są oni póki co w stanie samodzielnie zatroszczyć się o pokój. Najtrudniejszym zadaniem nie będzie militarne zabezpieczenie regionu, lecz realizacja zadań cywilnych. Trudna współpraca z lokalnymi społecznościami podsycana jest konfliktami etnicznymi i częstym brakiem profesjonalizmu żołnierzy, którzy dopuszczają się przestępstw wobec cywilów. Dlatego w przyszłości wysiłki społeczności międzynarodowej powinny w większym zakresie skupić się na misjach szkoleniowych, a coraz większa odpowiedzialność za działania w terenie powinna być przekazywana siłom afrykańskim.

Przyszłość Sahelu nie rysuje się w jasnych barwach. Masowa migracja, drenaż mózgów, działalność grup terrorystycznych i gospodarcza zapaść – to główne problemy trapiące region. Państwa tworzące zachodnioafrykańskie siły w obecnej sytuacji nie poradzą sobie same. Dlatego też trudno sobie wyobrazić nagłe wyjście Francuzów lub oddziałów działających pod egidą ONZ. Proces przekazywania kompetencji będzie długi, a powołanie sił G5 Sahelu był dopiero pierwszym krokiem.

Cała prawda o Tokarczuk

Wojciech Stanisławski

Doktor historii, publicysta

Tokarczuk jest pierwszą, której udało się na taką skalę stworzyć w polskiej literaturze uniwersum całkiem achrześcijańskie. Nie „anty”, nie „quasi” czy „meta”. Opisane przez nią światy tętnią od Mocy i krwi, od przeczuć, opętań, paranormalności i transgresji

Tak naprawdę najlepiej byłoby, gdyby przyszłym noblistom, premierom i w ogóle VIP-om zabroniono udzielać wywiadów, pisać wierszy i felietonów (tyle, że wtedy prasa już w ogóle by upadła, bo przecież prawie każdy nosi w plecaku medal z brodatym wynalazcą dynamitu na awersie, i łatwo się go nie wyrzeknie). Same z nimi kłopoty – i z VIP-ami, i z cytatami. Miłosz napisał w 1949 roku w „Toaście” o „moczopędnym trunku narodowym” – i w ponad pół wieku później posłanka Anna Sobecka omal mu własnem ciałem drogi na Skałkę nie zagrodziła. Donald Tusk, do którego nie żywię jakiejś nadmiernej sympatii, szczególnie po kwietniu 2010 roku, napisał cierpkie, niegłupie, ironiczne zdanie o „polskości jako nienormalności” (w 1987 roku, w ankiecie ówczesnego „Znaku”) i ciągają go za nie do dziś, nie ma zlituj, na 2022 zaplanowano ponoć centralne obchody 35-lecia Ciągania Tuska Za Nienormalność. Olga Tokarczuk w 2015 roku, po przyznaniu Nike, wypowiedziała nieszczęsne słowa o Polakach jako „kolonizatorach (…), właścicielach niewolników czy mordercach Żydów” – i w kilkanaście godzin po przyznaniu jej literackiego Nobla pozostaje to najczęściej cytowanym fragmentem jej dorobku.

Jest to zdanie straszliwe. Na łamach nieodżałowanego Plusa Minusa swego czasu poświęciłem (piszę o tym, bo teraz modnie jest powoływać się na dawną atencję dla noblistki, nie chcę być gorszy od Rafała Ziemkiewicza) osiemnaście tysięcy znaków, by ze wszech stron pokazać, jak bardzo jest ono ahistoryczne – i jak bardzo krzywdzące. I nie cofam dziś ani jednego znaku z tych ośmnastu tysięcy. Gdyby Olga sięgnęła po słowo „także”; gdyby wspomniała również o tym, że my, Polacy – jak na przykład Grzegorz Piotrowski – wyrywaliśmy innym Polakom paznokcie i język, byłoby to elementem gorzkiego wyzbywania się złudzenia o zbiorowej niewinności. Tak się nie stało – i jej fraza pozostała modnym, krzywdzącym, chybionym oskarżeniem, pisanym z perspektywy ojkofoba-ignoranta, wykarmionego „Gazetą Świąteczną” i jej dydaktyką winy.

Tyle, że kapituła Nagrody Nobla mimo wszystko przyznaje swój medal nie za szarże w wywiadach, lecz za książki, pisane z mozołem przez 30 lat. No dobrze – za szarże też, ale same szarże nie wystarczą, bo gdyby tak było, Sylwia Chutnik zakasowałaby madame Curie-Skłodowską i miałaby już trzy Noble. Książki też muszą być. I fajnie byłoby przez chwilę – chwilę nie dłuższą niż odgarnięcie z czoła oskarżeń o dredy, o brak makijażu, o abominację do kiełbasek, o „feminizm”, o to, że ten Nobel będzie gamechangerem wyborów (nie będzie) oraz że będzie platformą do walenia w PiS po wyborach (oj, będzie), o pisanie scenariuszy dla Holland – napisać właśnie o książkach. Zwłaszcza, że to tylko skomplikuje sprawy.

Od wczoraj modne jest, niemal tak, jak przypominanie swoich dawnych zasług w dziedzinie tokarczukologii, deklarowanie, że nigdy nic Tokarczuk się nie przeczytało i nadal nie zamierza. Rozumiem ten odruch (nieznośne są stadne zachwyty i rutynowa dintojra na min. Glińskim za jego nierutynową szczerość: co mu szkodziło zadeklarować, niczym Kwaśniewski, że Tokarczuk nie tylko czytywał, ale i jadł?!), ale tym razem się nań nie załapię. Coś tam czytałem: choć, jak wielu, nie doczytałem.

I nie stało za tym niedoczytaniem ani lenistwo, ani prawackie fochy: tylko znużenie. Tokarczuk, tak zgrabnie budująca intrygę, tak zgrabnie mantrująca, potrafi zmęczyć. Czym? Chyba tym, że jej pisanie jest tak odległe, odrębne od naszych postszlacheckich aksjologii, kosmologii, mówiąc wprost: porządków świata. Że tak trudno poczuć się w jej światach u siebie, choć na pozór wydają się tak swojskie, własne, albo przynajmniej podatne na oswojenie. Kresowa wioska, przeczołgana przez kolejne wojny („Prawiek…”). Upudrowany świat Oświecenia i okolic („Świat ludzi Księgi”). Rzplita, dogasająca jak łojowa świeca, rzucająca blaski na ściany („Księgi Jakubowe”). A jednak.

Gdyby trzeba było pisać definicje (bez których, mam nadzieję, Wikipedie jeszcze długo się obędą) napisałbym: Tokarczuk jest pierwszą, której udało się na taką skalę (stało się to już dużo wcześniej, ale zauważyliśmy to dopiero za sprawą Nobla) stworzyć w polskiej literaturze uniwersum całkiem achrześcijańskie. Nie „anty” (Olga Tokarczuk nigdy nie poniży się do akcji spod znaku „Nie” i Hartmana, zbyt jest osadzona w kulturze), nie „quasi” czy „meta”, jak felietoniści „Kontaktu”, którym, zapewne za sprawą aliteracji, Chrystus myli się z Charytatywną Działalnością. Achrześcijańskie: opisane przez nią światy tętnią od Mocy i krwi, od przeczuć, opętań, paranormalności i transgresji, i w ogóle, wszystko jak w Miłoszowym wierszu „Pierwsze wykonanie”:

Orkiestra stroiła instrumenty, żeby wykonywać „Święto wiosny”.

Słyszycie te pochody piszczałek, łoskoty bębnów i blach?

Dionizos nadchodzi, wraca długo wygnany Dionizos,

Skończyło się panowanie Galilejczyka.

To jest prawdziwym wyzwaniem dla tych, którzy chcą na serio rozmawiać o „kulturze polskiej po Tokarczuk”. Nie jej podskakiwanie na pylistym klepisku w Kostrzyniu 2019 na Pol’and’Rock i udział w paradach równości: to robi wszak co drugi celebryta. Nie redagowanie „Krytyki Politycznej” i współpraca z Partią Zielonych: i Miłosz, i Szymborska bywali w gorszych redakcjach & młodzieżówkach i nic to nie zaszkodziło ani ich twórczości, ani ich czytelnikom.

Istotne jest to, co Olga pisze, nie to, gdzie maszeruje; to, że w odróżnieniu od Gretkowskiej, Chutnik, Passent, Suchanow i pół tuzina innych litteratek zdołała przebić szklany sufit. Uczyniła z mikstury, na którą składa się New Age z całą swą tęczową paletą (od makroelementów i uprawy fasoli w stosownych fazach księżyca po elementy gematrii – byle z kalkulatorem, bo trudno tak liczyć na kartce – astrologię i amulety), szczypta ojkofobii i gotowość do obsadzenia posady antypisowskiej La Pasionarii – paliwo, na którym jechać będą entuzjastki, imitatorzy, PR-owcy i spin doktorzy przez najbliższych piętnaście lat. No i, bagatela, wprowadziła tę perspektywę do kanonu literatury polskiej.

To się zresztą przyda w socjografii: za sprawą badań nad dorobkiem i podglebiem Olgi Tokarczuk, badań, które przez kilka najbliższych lat zapewnią zajęcie kilku wydziałom, od gender studies do polonistyki, uda się może nazwać rzecz dotąd nieprzedstawioną: pokolenie, które nie na zasadzie ostentacji czy gry na nosie rodzicom, lecz w sposób całkowicie organiczny uwolniło się od „narodowej narracji”. Narodowej nie w sensie wąsko etnicznym, rzecz jasna, lecz wspólnych lęków i snów, mitów i zombies, Targowic i Kasztanek; no i nabożeństw majowych, przy okazji. W latach osiemdziesiątych debiutować nie w jakimś pachnącym pastą BHP powielaczowym miesięczniku, lecz na łamach nieregularnika „Mandragora”, wydawanego przez Akademickie Biuro Kultury i Sztuki ZSP „Alma-Art”? Ileż trzeba mieć niezależności w sobie! Piszę to nie w trybie donosu, lecz niechętnego zachwytu: to naprawdę było tak, że młodą Olgę bardziej ciekawiły antropozoficzne dociekania Jerzego Prokopiuka i mroczności Józefa Szajny (dwóch guru tego pisma) niż jakiś tam człowiek, sztandar, dymu chmury, których akurat w tych latach we Wrocławiu nie brakowało. I daj jej Demiurgu zdrowie: postawiła na właściwego historycznie konia. I to z niej są ci konsumenci w „Charlotte” na Placu Zbawiciela, popatrujący chłodno znad okularów na procesję Bożego Ciała, która wlecze się asfaltem.

A i ćwiczenie z restrukturyzacji kanonu (i zachowaniu przy tym jego spójności!) nam się przyda. Francuzi ćwiczą to od prawie dwustu lat: do kompletu z Ronsardem, Pascalem i Racine’em wsadzają im do Akademii a to złodziejaszka i pederastę, a to dramaturga, co rymuje się ze słowem „szczeżuja” – i nic, ça va bien, merci. U nas do kanonu nie wszedł ani Bursa, ani Rudnicki Janusz – no cóż, skoro bluzgi się nie sprawdziły, trzeba było sięgnąć po weganizm i feminizm.

No i co z tym wszystkim zrobimy? Na tak dramatyczne pytania można odpowiedzieć tylko mądrością Rozanowa, sto lat temu z okładem dissującego Czernyszewskiego z jego histerycznym „czto diełat’?”. Jeśli lato – odpowiadał, jak wiadomo, Rozanow – „będziemy zbierać maliny, a jeśli zima – robić z nich konfitury, a potem pić z nimi herbatę”. Więc i my przesmażymy trochę malin. Przeczytamy „Opowiadania bizarne”, bo są tam fajne chwyty narracyjne, zerkniemy na kilka przypisów w „Księgach Jakubowych”. A przede wszystkim będziemy pamiętali, że Olga Tokarczuk jest jednak być może nie tyle przywódcą czy drogowskazem, co boją, ukazującą swoim kierunek przypływu, a na boję nie sposób się wszak gniewać.

--- REKLAMA ---

Pod uwagę działaczom religijnym, politycznym i społecznym:

Chrześcijańska myśl ekonomiczna

Chrześcijańska myśl ekonomiczna stanowi kierunek badania znaczenia Przykazań Dekalogu: „Nie kradnij!” i „Nie pożądaj własności bliźniego!” dla ekonomii i gospodarki, oraz na wyciąganiu wniosków z wyników tych badań w celu ich wykorzystania w nauce ekonomii i polityce gospodarczej. Inspiracją tej myśli jest stwierdzenie, że ponieważ aż dwa te Przykazania mają za cel ochronę własności człowieka, czyli ochronę własności prywatnej, to znaczy, że Stwórca nadał nienaruszalności instytucji własności prywatnej wysoką rangę. Stanowi ona dobro nierozerwalne z człowieczeństwem. Pod pojęciem „własność prywatna” rozumie się, oczywiście, dobro uczciwie nabyte przez człowieka, a nie dobro przez niego posiadane, lecz nabyte drogą jakiegokolwiek rodzaju kradzieży.

Wyniki badań powyższego wpływu okazują się rewelacyjne. Okazuje się, że łamanie przez ludzi i ich rządy Przykazania „Nie kradnij!”, poprzedzane na ogół łamaniem Przykazania „Nie pożądaj własności bliźniego!”, czyli, inaczej mówiąc – kradzież jest główną przyczyną, lub samą istotą, prawie wszystkich poważnych krajowych i międzynarodowych problemów i kryzysów gospodarczych wiodących do biedy i rożnych niepożądanych efektów społecznych. Im powszechniejsze zjawisko kradzieży we wszelkich jej formach, a szczególnie w formach grabieży zalegalizowanej przez państwo i popełnianej na różne sposoby, często „w majestacie prawa”, na obywatelach, tym poważniejsze hamowanie rozwoju gospodarczego i dobrobytu. Do tych sposobów zaliczyć należy, między innymi:

1) zaciąganie pożyczek państwowych bez wiedzy i zgody obywateli, którzy wraz ze swym potomstwem pożyczki te będą musieli spłacać;

2) drukowanie papierowych pieniędzy bez ich pokrycia w przyroście bogactwa narodowego, co powoduje inflację i obniżanie wartości pieniędzy już posiadanych przez obywateli;

3) przyznawanie przez władze rożnych licencji, monopoli i innych przywilejów wybranym ludziom lub grupom ludzi, kosztem wszystkich pozostałych;

4) tworzenie w instytucjach państwowych tak zwanych stanowisk pracy, pracy bezproduktywnej i pasożytniczej, będącej przykrywką do dzielenia się pieniędzmi z kieszeni podatnika;

5) sprzecznie z zasadą równości wszystkich obywateli wobec prawa, zalecane przez Marksa opodatkowanie wybiórcze (progresywne) ludzi zamożniejszych, a tym samym karanie ich za to, że w gospodarce rynkowej stali się nimi dzięki swej pracowitości, zaradności, uczciwości, wyrzeczeniom, oszczędzaniu i zaspokajaniu potrzeb innych ludzi owocami swej działalności;

6) opodatkowanie na cele nie służące dobru całego społeczeństwa, lecz tylko niektórych jego grup;

7) łamanie prawa podaży i popytu, przez narzucanie cen minimalnych lub maksymalnych za jakieś dobra – a więc okradając właściciela danego dobra z prawa do swobodnego dysponowania swą własnością;

8) szerzenie i praktykowanie korupcji poprzez tworzenie korupcjogennych urzędów dla „swych” ludzi i ochrona ich działań drogo kosztujących całe społeczeństwo;

9) praktykowanie socjalizmu poprzez bezpośrednią konfiskatę własności prywatnej na rzecz państwa i jego różnych instytucji;

itd., itd.

W świetle powyższego jasne jest, dlaczego państwa socjalistyczne i „opiekuńcze” oparte na „uszczuplaniu” i konfiskacie własności prywatnej prowadzą kraje do bankructwa, a rodziny i społeczeństwa do rozkładu.

Przyjęcie powyższego do wiadomości powinno być szczególnie łatwo akceptowane przez nas, chrześcijan, dla których Dekalog, będący zbiorem nakazów i zakazów pochodzących od Stwórcy, jest jednym z filarów wiary. Szczególnie czujni winniśmy być na znaczenie nieraz spotykanych haseł o potrzebie realizacji zasad sprawiedliwości społecznej (co, między innymi, jest wyrażone w Artykule 2 obecnie obowiązującej Konstytucji RP), bo często bywają one pośrednim wzywaniem do łamania Przykazania 10 („Nie pożądaj żadnej rzeczy należącej do bliźniego”) i do przymusowego wyrównywania międzyludzkich nierówności majątkowych i społecznych, drogą zalegalizowanej grabieży i kradzieży gwałcącej Przykazanie „Nie kradnij!” i chrześcijański nakaz miłości bliźniego, a są inspirowane przez różnych popleczników marksizmu, którego, jak wiadomo, jednym z podstawowych dogmatów jest konieczność likwidacji własności prywatnej. Nieopatrzna akceptacja takich haseł przez katolików, mimo, że nigdzie w Piśmie Świętym nie ma potępienia, a nawet tylko dezaprobaty nierówności międzyludzkich, stanowi sukces infiltracji wrogiej chrześcijaństwu ideologii marksistowskiej do Kościoła. Chrześcijańska myśl ekonomiczna służyć może za narzędzie intelektualne w zwalczaniu tej infiltracji. Niezależnie od tego zachęca ona patriotów pragnących jak najlepiej dla swego kraju, aby nie pozwalali rządzącym na ustanawianie i egzekwowanie praw okradania obywateli przez państwo, a doprowadzali do likwidacji takich praw już istniejących.

Jan Michał Małek

Założyciel Fundacji PAFERE

Misja

Świat intelektualny – od uniwersytetów po media – nie nadąża dziś za gwałtownymi przemianami rzeczywistości politycznej, gospodarczej i społecznej, opisując je za pomocą kategorii z poprzednich epok. To zasadniczo obniża jakość rządzenia, które musi rozstrzygać dylematy przy użyciu wiedzy dostępnej w danej chwili. Deficyt tej ostatniej zwiększa ryzyko decyzji błędnych lub wręcz katastrofalnych, jak również – dominacji fałszywych ideologii. Polski dotyczy to w stopniu szczególnym, ze względu na trudne położenie geopolityczne i słabość intelektualną (uniwersytetów, mediów, think tanków).

Nowa Konfederacja stara się temu kryzysowi myśli przeciwdziałać. Na cztery zasadnicze sposoby:

1) Poprzez formułę thinkzine’u: pierwszego w Polsce i prawdopodobnie na świecie think tanku i magazynu publicystycznego w jednym, umożliwiającą lepszą komunikację i synergię między ekspertami z różnych dziedzin oraz między specjalistami a publicystami i intelektualistami; wszystko po to, aby po pierwsze: zwiększać poziom wiedzy specjalistycznej, po drugie i ważniejsze: budować całościowy obraz rzeczywistości

2) Poprzez kształtowanie opinii elit

3) Poprzez oddziaływanie na główny nurt debaty za pomocą komentatorstwa politycznego

4) Pełniąc rolę pośrednika między światem ekspercko-akademickim a medialnym.

Działamy w duchu polskiej tradycji republikańskiej. Uważając ją z jednej strony za najbardziej chwalebny dorobek rodzimej polityki, z drugiej za inspirację do rozwiązywania współczesnych problemów, na czele z fałszywymi dylematami: państwo czy wolność, wolność czy wspólnota. Dziś potrzebujemy jednocześnie więcej państwa, więcej wolności i więcej wspólnoty. Wyzwania tak dla politycznej podmiotowości, jak i wolności są bowiem bezprecedensowe – taka musi też być odpowiedź.

Jesteśmy konfederacją – związkiem obywateli dążących razem do dobra wspólnego, w sytuacji gdy inne instytucje zawodzą.

Jesteśmy niezależni tak od partii politycznych, jak i od rywalizacji na klikalność. Jest to możliwe przede wszystkim dzięki hojności naszych Darczyńców. Utrzymanie niezależności i poziomu merytorycznego oraz dalszy rozwój, przybliżający realizację powyższych celów zależą od utrzymania i rozwoju finansowania poprzez bezwarunkowe darowizny na cele statutowe. Jeśli cenisz Nową Konfederację – wesprzyj ją.

Działalność

Do listopada 2017 r. „Nowa Konfederacja” była pierwszym w Polsce internetowym miesięcznikiem idei (pierwszych 51 numerów ukazało się w formule
e-tygodnika, między październikiem 2013 a wrześniem 2014). Dziś „Nowa Konfederacja” to prawdopodobnie pierwszy na świecie thinkzine. To nowa forma instytucji eksperckiej i publicystycznej jednocześnie. Umożliwia to z jednej strony lepsze niż dotąd gromadzenie i tworzenie wiedzy specjalistycznej, z drugiej: efektywniejszą pracę nad całościowym opisem rzeczywistości publicznej.

Do tej pory podstawowym sposobem prezentacji takich owoców była publicystyka, która cały czas odgrywa ważną rolę w naszej działalności. Obecnie każde kolejne wydanie e-miesięcznika zawiera 10 materiałów – artykułów analitycznych, esejów, wywiadów. Dwa razy w tygodniu publikujemy komentarze reagujące na bieżące wydarzenia. Swoje miejsce ma u nas także felieton – wymierający gatunek na pograniczu dziennikarstwa i literatury pięknej, ukazujący się co najmniej raz w miesiącu.

Od listopada 2017 roku stawiamy także na działalność ekspercką. Specjaliści od spraw ustrojowych, międzynarodowych, prawa, obronności, gospodarki, samorządu i nie tylko publikują w Nowej Konfederacji raporty, analizy, komentarze eksperckie.

Zarówno publicyści, jak i eksperci związani z Nową Konfederacją występują w mediach, zarówno pracując w różnych tytułach, jak i występując w nich gościnnie czy komentując dla nich bieżące wydarzenia. Jesteśmy obecni na łamach największych polskich dzienników i tygodników, w internecie, na falach stacji radiowych, regularnie występujemy także w programach telewizyjnych, w programach publicznych i prywatnych.

Ważnym elementem naszej działalności są także otwarte debaty, które organizujemy co najmniej raz w miesiącu w księgarnio-kawiarni „Tarabuk” w Warszawie. Zaproszeni przez nas goście – naukowcy, politycy i dziennikarze – dyskutują wokół kolejnych naszych publikacji, a także na bieżące tematy społeczno-polityczne.

Jesteśmy obecni także w mediach społecznościowych – na Facebooku, Twitterze czy Youtube.

„Nową Konfederację” tworzą

Stali Darczyńcy: Bartłomiej Kachniarz, Piotr Kubiak, Michał Macierzyński, Jerzy Martini, „mieszkaniec Bytomia”, Jakub Stychno, Marcin Sławeta, Michał Kocur, Remigiusz Iwuć, Piotr Ogiński, Damian Szczerbaty, Szymon Radziszewicz, Krzysztof Szatan oraz Anonimowi Darczyńcy

Pozostali Darczyńcy: Jacek Bartosiak, Piotr Remiszewski, Piotr Woźny, Andrzej Dobrowolski, Krzysztof Poradzisz, Marek Nowakowski, Karol Tatara oraz Anonimowi Darczyńcy (Lista Darczyńców jest uaktualniana na początku każdego miesiąca)

Zespół: Kołodyńska-Magdziarz (Sekretarz zespołu), Jarema Piekutowski, Bartłomiej Radziejewski (Dyrektor), Stefan Sękowski (Zastępca dyrektora, kierownik sekcji Publicystyki), Anna Szczerbata, Paulina Raczyńska, Marcin Chruściel

Stali współpracownicy: Paweł Behrendt, Łukasz Kobeszko, Michał Lubina, Stanisław Maksymowicz, Rafał Matyja, Anna Mieszczanek, Andrzej Mikosz, Adam Radzimski, Marek Wojnar, Karol Zdybel, Adam Michalak, Witold Sokała, Piotr Celiński, Patryk Gorgol, Krzysztof Sękowski

Współpracownicy: Michał Beim, Ludwik Dorn, Błażej Duber, Stanisław Gasik, Tomasz Geodecki, Tomasz Grzegorz Grosse, Elżbieta Hibner, Maria Libura, Damian Maziarz, Filip Memches, Tomasz Pichór, Radosław Piekarz, Tomasz Pułról, Witold Repetowicz, Jan Rokita, Błażej Sajduk, Wojciech Stanisławski, Zbigniew Stawrowski, Barbara Szewczyk, Artur Wołek, Krzysztof Wołodźko, Roman Graczyk, Paweł Średziński, Andrzej Horubała

Grafika (okładki): Piotr Promiński

Korekta i redakcja stylistyczna: Jarema Piekutowski, Stefan Sękowski

Skład: Rafał Siwik

Wydawca: Fundacja Nowa Rzeczpospolita

Kontakt: redakcja@nowakonfederacja.pl