Contents

1. Nacjonalizm w obronie welfare state

2. Państwo narodowe daje wolność

3. Państwo nasz przyjaciel?

4. Kaczyński zawiódł

5. Rosja nie wykiwa nas po raz drugi

6. Polska – Białoruś: Synchronizacja Pamięci

7. Turcji problem z Zachodem

8. Tryumfy ciemnych reakcjonistów

9. Jak Linda uratował Wajdę

10. W blasku życia, w cieniu diabła

Nacjonalizm w obronie welfare state

Krzysztof Rak

Stały współpracownik „Nowej Konfederacji”, ekspert Ośrodka Analiz Strategicznych

Likwidacja państwa narodowego oznacza to samo, co zniszczenie państwa dobrobytu. Czy ktokolwiek jest w stanie wyobrazić sobie nasze życie bez powszechnej służby zdrowia, bez systemu ubezpieczeń socjalnych, bez rent i emerytur?

Neoliberałowie, walcząc z nacjonalizmem, nie wiedzą, co czynią. Ich zwycięstwo oznaczałoby bowiem zniszczenie fundamentów naszego społecznego życia. Społeczeństwa Zachodu, pozbawione państwa narodowego, z pewnością pogrążą się w niewyobrażalnym chaosie.

Ad Hitlerum

Oświecony neoliberalny establishment, który do niedawna niepodzielnie władał w państwach Zachodu, wykreował nacjonalizm, jako głównego wroga. I dlatego wydał walkę jego dwóm najważniejszym wytworom – narodowi i państwu narodowemu. Argumenty, jakich używa, nie są szczególnie wysublimowane. Przybierają postać sylogizmów, których konstrukcja jest prostsza nawet niż budowa cepa. Kojarzą nacjonalizm z antysemityzmem.

W diagnozie tej nie ma ni krzty przesady. Aby się o tym przekonać, wystarczy przeczytać wywiad, jakiego słynny polski intelektualista, Adam Michnik, udzielił tygodnikowi „Der Spiegel” w roku 2013. Michnik chwalił się w nim swoją przenikliwością: „Już w roku 1990 napisałem, że nacjonalizm jest ostatnim stadium komunizmu; takim sposobem myślenia, które daje fałszywe odpowiedzi na skomplikowane pytania. Nacjonalizm jest naturalną ideologią reżymów autorytarnych”. Kiedy niemiecki dziennikarz zasugerował, że wraz z nacjonalizmem występuje antysemityzm, Adam Michnik nie zaprzeczył, jakkolwiek wspaniałomyślnie uczynił drobny wyjątek dla Polaków: „Polska jest jedynym krajem w Europie Wschodniej, który pod tym względem hamuje się. Antysemityzm nie ma wstępu na salony, również – polityczne”.

Jak widać, neoliberalni intelektualiści najważniejsze zjawisko kształtujące społeczno-polityczne życie Zachodu ostatnich dwóch stuleci redukują do niezwykle prostej formuły. Nacjonalizm jest be, ponieważ jego istotą jest nienawiść do Żydów, a co za tym idzie, jest on przyczyną Holokaustu.

Takie rozumienie nacjonalizmu to nie tylko wyraz tabloidyzacji mentalności części intelektualnych elit Zachodu. To również forma „fałszywej świadomości” europejskiego establishmentu, który czuje zagrożenie dla swojej dominującej pozycji, jaką uzyskał po zakończeniu zimnej wojny. Nie ma ono jednak wiele wspólnego z dorobkiem współczesnych nauk społecznych. Warto więc zacząć od tego, co wiemy na temat nacjonalizmu i jego funkcjonowania.

Owoce nacjonalizmu

Nacjonalizm to ideologia, która powstała mniej więcej na początku XIX wieku, która stworzyła państwo narodowe i naród państwowy: dwie instytucje, które po dziś dzień w decydujący sposób określają sposób istnienia naszego społecznego bytu. Abstrahując od rozważań nad ich historyczną genezą można stwierdzić, że osiągnęły on swoją obecną, dojrzałą formę wskutek wzajemnych i ciągłych interakcji. Dlatego niewątpliwie prawdziwa jest teza, że naród stworzył nowoczesne państwo, a jednocześnie państwo – nowoczesny naród. Naród państwowy i państwo narodowe to w gruncie rzeczy dwa sposoby przejawiania się tego samego bytu społecznego, to dwie strony tego samego medalu.

Świadomość quasi-tautologicznego związku obu tych pojęć pojawiła się bardzo dawno, bo już w pismach Hegla. Była oczywistością dla pozytywistów prawnych z drugiej połowy wieku XIX, którzy stworzyli obowiązującą po dziś dzień doktrynę państwa i prawa.

Swój popularny wyraz znalazła ona w klasycznej definicji państwa, sformułowanej przed przeszło stu laty przez austriackiego profesora prawa Georga Jellinka. W tej tradycji naród określany jest jako naród państwowy (Staatsvolk), a to z tego powodu, że to państwo właśnie konstytuuje więź tworzącą naród. Charakter tej więzi najlepiej zrozumieć można przez fenomen obywatelstwa. W rozumieniu szerszym chodzi tu o dwojakiego rodzaju relacje: wertykalne – pomiędzy państwem (władzą państwową) a jednostką, definiowane poprzez uznanie wzajemnych praw i obowiązków, oraz horyzontalne – tworzące spoiwo społeczne, dzięki któremu społeczeństwo jest czymś więcej aniżeli zwykłym zbiorem jednostek. Więź narodowa to w gruncie rzeczy więź obywatelska, czyli polityczna. Dlatego w tym znaczeniu możemy również mówić o narodzie politycznym. Oczywiście w latach 30. XX wieku państwo niemieckie narzuciło swoim obywatelom rasistowską interpretację więzi narodowych, ale stąd daleka droga do utożsamienia nacjonalizmu z antysemityzmem. Nota bene, antysemityzm jest zjawiskiem znacznie starszym aniżeli nacjonalizm.

Industrialna homogenizacja

Istoty związku pomiędzy narodem i państwem nie sposób zrozumieć bez uwzględnienia industrializacji. Zwracał już na nią uwagę Karol Marks, widzący w niej czynnik, który najpierw sprzyjać będzie rozwojowi państwa narodowego, aby następnie je zniszczyć. Historiozoficzne przepowiednie Marksa nie spełniły się jednak, albowiem klasa robotnicza nie zniszczyła porządku opartego na instytucjach narodu. W wieku XX nacjonalizm wyszedł zwycięsko z dziejowego starcia z internacjonalizmem, a przyczyny tego historycznego tryumfu przekonująco wyjaśnił na początku lat 80. XX w. filozof Ernest Gellner, w swoim sławnym dziele „Narody i nacjonalizm”.

Gellner zwrócił uwagę, że państwo narodowe jest konieczną formą istnienia społeczeństwa industrialnego, które „żyje z bezustannego, nieprzerwanego rozwoju, ze stałego doskonalenia”. Człowiek staje się homo economicus, którego celem jest coraz wydajniejsza praca, służąca lepszej jakościowo i ilościowo produkcji. Tak rozumiany postęp oznacza ciągłą zmianę sposobów produkcji. Osiągniecie tego ideału jest możliwe pod warunkiem stworzenia nowego rodzaju społeczeństwa, w którym jednostki są coraz bardziej mobilne i elastyczne, tak aby sprostać wyzwaniom zmieniającej się przez cały czas technologii i organizacji pracy. Dzieje się to dzięki istnieniu państwowego systemu edukacyjnego, tworzącego homogeniczną kulturę narodową, która „glajchszaltuje” członków społeczeństwa. Jako swoje narzędzia państwo wykorzystuje monopolistyczną politykę edukacyjną i informacyjną. Powstaje w ten sposób przede wszystkim ogólnonarodowy język, którego zwycięska ekspansja stopniowo, acz nieubłaganie niweluje wszelkie różnice regionalne. Naród posługuje się ujednoliconą aparaturą pojęciową, pozwalającą jego członkom w taki sam sposób postrzegać świat. Konstytuuje się narodowa intersubiektywność, która jest skutkiem „zglajchszaltowania”.

Homogenizacja kulturowa ma przemożną siłę. Widać to szczególnie dziś, kiedy aspiruje ona do zniesienia biologicznej różnicy pomiędzy kobietą a mężczyzną. Tradycyjny podział na mężczyznę, utrzymującego rodzinę, i kobietę, wychowującą w domu dzieci, jest z punktu widzenia procesów industrializacyjnych ogromnym marnotrawstwem. Pracą, która generuje zysk, a więc i postęp, przy takim sztywnym podziale ról społecznych może zajmować się tylko połowa populacji. Dlatego w ciągu ostatnich dwóch stuleci doszło do rewolucyjnego przekształcenia instytucji rodziny, dzięki któremu kobieta stała się równoprawnym mężczyźnie przedmiotem na rynku pracy. To jednak nie był ostatni etap, albowiem z punktu widzenia logiki industrialnej nie tylko rodzina jest instytucją irracjonalną. W gruncie rzeczy dysfunkcjonalna jest jakakolwiek więź społeczna. Każda bowiem więź, ex definitione, wiąże ze sobą ludzi, przez co ogranicza ich mobilność i zakłóca homogeniczność. Nie jest więc przypadkiem, że na obecnym etapie industrializacji idealną, a zatem wspieraną instytucją jest tzw. singiel. Singiel jest nie tylko bezpłciowy, ale i nie wchodzi w żadne głębsze interakcje społeczne, nie jest w żaden istotny sposób związany z innymi członkami społeczeństwa. Jest więc figurą człowieka wyobcowanego, którego nadejście przepowiadali już filozofowie XIX wieku. Singiel nie ma obowiązków wobec innych, ma je tylko wobec samego siebie, dlatego jest idealnym przedmiotem na rynku pracy. Nie mając żadnych zobowiązań, w tym nawet wynikających z biologii, może poświecić się w pełni pracy, w zamian za co otrzymuje obietnice coraz większej konsumpcji. Ideologia singlizmu, dominująca w neoliberalnych mediach, to jedno z największych zwycięstw kultury nad naturą (biologią). To z niej bowiem wypływa wiara w możliwość kulturowego przezwyciężenia biologicznego podziału na płcie, której zwiastunem jest tak popularny dziś genderyzm.

Gellner uważał, że ujednolicenie, które jest warunkiem koniecznym industrializacji, może dokonywać się tylko w warunkach państwa narodowego. Dlatego podkreślał, że instytucja ta długo jeszcze spełniać będzie swoją funkcję.

Utopia uniwersalizmu

Diagnoza Gellnera pochodzi z początku lat 80. ubiegłego wieku. Niespełna dekadę później w myśleniu o społeczeństwie zaczął dominować pogląd przeciwstawny. Był on skutkiem sukcesu neoliberalizmu po zakończeniu zimnej wojny. Część zachodnich elit uwierzyła, że przyczyną klęski komunizmu był tryumf ideologii neoliberalnej. Proste recepty mają wielką siłę przekonywania. Neoliberałom wydawało się, że rozwiążą wszelkie problemy społeczne, jeśli pozwolą w niezakłócony sposób działać mechanizmom wolnego rynku. Zapewnią one stały gospodarczy postęp, dzięki któremu ludzkość będzie się coraz bardziej bogacić. Jednostki zajęte będą konsumowaniem ciągle zwiększających się dochodów. Skupione wyłącznie na realizacji swoich własnych potrzeb, pogrążą się w rajskiej szczęśliwości. W nowym wspaniałym świecie nie będzie konfliktów społecznych ani wojen. W tym sensie historia ludzkości osiągnie swój kres. Taki pogląd wyraził Francis Fukuyama w wersji książkowej swojego słynnego eseju „Koniec historii”, wydanej w roku 1992. I zdominował on myślenie elit neoliberalnych po dziś dzień.

Wedle tego badacza nacjonalizm jest jednym z przeżytków historii. Zjawiskiem, które należy wyeliminować, ponieważ nie pozwala ono na nieskrępowany rozwój sił ekonomicznych. Powstanie nowe społeczeństwo, a jego homogeniczność będzie doskonała, albowiem nie będzie opierać się na zasadzie narodowej, lecz na uniwersalnej.

Nowy wspaniały świat ukształtuje nowa formacja społeczna: homogeniczne państwo uniwersalne, które zastąpi homogeniczne państwo narodowe. Fukuyama tłumaczy, że „musi być ono uniwersalne, czyli przyznawać uznanie wszystkim obywatelom ze względu na ich człowieczeństwo, a nie ze względu na członkostwo w jakiejś grupie narodowościowej, etnicznej lub rasowej. Musi też być homogeniczne, tzn. kreować społeczeństwo oparte na zniesieniu rozróżnienia między panami i niewolnikami”.

Problem w tym, że ta neoliberalna arkadia to klasyczna utopia. Nie można bowiem zbudować społeczności w oparciu o ideę człowieczeństwa. Na jej podstawie nie powstanie żadna kultura, która miałaby zdolności homogenizacji. Teza ta jest oczywista, jeżeli tylko zrozumiemy, że nie istnieje i w wyobrażalnej przyszłości nie powstanie jeden język, który konstytuowałby jedną wspólną kulturę owego człowieczeństwa. Jeśli brać Fukuyamę na poważnie, to państwo uniwersalne musiałoby swoim zakresem objąć całą Ziemię, a ludzkość musiałaby stać się jedną monokulturą. Co więcej, wyeliminowanie dialektyki pana i niewolnika w gruncie rzeczy oznacza wyeliminowanie władzy, a więc i przemocy z naszego życia społecznego. Takie społeczeństwo urzeczywistniłoby ideał absolutnej równości, bo nie byłoby w nim żadnej hierarchii.

Nota bene, przykład Fukuyamy świadczy, że zachodni utopiści od stuleci dążą do tego samego celu. Nie sposób nie dostrzec związków neoliberałów z Marksem. Ten ostatni również wierzył w to, że ludzkość jest o krok od społeczeństwa, w którym zniesione zostaną wszelkie różnice pomiędzy ludźmi dzięki temu, że nasz świat opanuje jedna internacjonalistyczna kultura, w której jednostki będą absolutnie wolne, albowiem nie będzie istniała żadna hierarchia społeczna.

Fałszywa świadomość

Neoliberałowie nie dostrzegają, że walka z nacjonalizmem, która dziś przybiera formę walki z państwami narodowymi, to niszczenie fundamentu, na którym opiera się życie społeczeństw Zachodu. Likwidacja państwa narodowego oznacza to samo, co zniszczenie państwa dobrobytu (welfare state). Czy ktokolwiek jest w stanie wyobrazić sobie nasze życie bez powszechnej służby zdrowia, bez systemu ubezpieczeń socjalnych, bez rent i emerytur? Dziś państwo narodowe w Europie ma za zadanie zapewnić bezpieczeństwo socjalne swoim obywatelom. Bez państwa narodowego skazani jesteśmy na chaos i niewyobrażalną w skutkach społeczną katastrofę.

Wydarzenia ostatnich lat potwierdzają słuszność przemyśleń Gellnera – nie pojawi się szybko nowy rodzaj organizacji społecznej, który zastąpi homogeniczne państwo narodowe. Dowodzi tego choćby klęska projektu homogenicznego państwa europejskiego, bo tak w Gellnerowskim języku należałoby nazwać wszelkie projekty centralizacji władzy i federalizacji Unii Europejskiej. Spaliły one na panewce w zetknięciu z rzeczywistością, ponieważ nie istnieje jedna homogeniczna kultura, która łączyłaby ludzi zamieszkujących pomiędzy wybrzeżem Atlantyku a rzeką Bug.

O co więc dziś walczą neoliberałowie? Przede wszystkim o utrzymanie się u władzy, a frazesy o wolności i równości są pustymi, ideologicznymi hasłami, służącymi walce o polityczne przetrwanie. Wbrew własnej ideologii, neoliberałowie stali się oligarchią, która sprawuje realne rządy w społeczeństwach zachodnich. Przyczyna tego stanu rzeczy jest dosyć dobrze znana. Neoliberałowie skupili się bowiem na urzeczywistnianiu idei wolności, rozumianej jako brak ograniczeń. Chodziło im o zniesienie ograniczeń wszelkiego rodzaju; nie tylko ekonomicznych, ale i tych, które narzuca na nas rodzina, państwo i kultura (naród). Dlatego dla większości z nich głównym wrogiem stało się państwo narodowe, a więc najważniejsza obecnie instytucja nadająca określoną formę (czyli ograniczenia) materii społecznego bytu. Już od czasów Platona wiemy, że wszelka absolutyzacja wolności w życiu społecznym prowadzi do powstawania nierówności społecznych i oligarchizacji demokracji.

Dziś podstawowym faktem, powszechnie odczuwanym przez społeczeństwa Zachodu, jest poczucie pogłębiania się różnic majątkowych i władzy nielicznych uprzywilejowanych nad większością. Tak się składa, że oligarchią są dzisiaj ci sami, którzy przed 30 laty nawoływali do stworzenia nowego społeczeństwa. Wspomniany wcześniej intelektualista, Adam Michnik, jest zatem emblematyczną postacią zachodnioeuropejskiej oligarchii, która za wszelką cenę chce broni status quo.

Każda akcja wywołuje jednak reakcję. Neoliberalna absolutyzacja wolności doprowadziła do narodzin ruchów politycznych, których celem była walka o większą społeczną równość. Demokracja może skutecznie działać tylko wtedy, gdy obie jej podstawowe zasady, zasada wolności i zasada równości, wzajemnie się ograniczają. A równość realizować się może tylko w państwie narodowym. Dlatego neoliberałowie są jego przeciwnikami, a ich konkurenci – dla wygody nazwijmy ich lokalistami – jego zwolennikami.

Kto wygra to polityczne starcie? Wybór Donalda Trumpa wskazuje na to, że lokaliści, ale wydaje się, że będzie to zwycięstwo pyrrusowe. Społeczeństwo zachodnie toczy choroba bezdzietności, której główną przyczyną jest długotrwałe oddziaływanie industrialnej homogenizacji na rodzinę. Kobieta, która stała się takim samym towarem na rynku pracy, jak mężczyzna, przestała rodzić dzieci. Katastrofa demograficzna powoduje, że zawodowo czynni nie będą w stanie utrzymać tych, którzy przeszli na renty i emerytury. To zachwieje zachodnioeuropejskim społeczeństwem dobrobytu i doprowadzi do upadku instytucję państwa narodowego. System społeczno-gospodarczy, polegający na ciągłym postępie i wzroście dobrobytu, przestanie istnieć. Jest więc bardzo prawdopodobne, że industrializacja pożre swoje własne dziecko – państwo narodowe.

Państwo narodowe daje wolność

Michał Kuź

Redaktor „Nowej Konfederacji”, ekspert Centrum Analiz Klubu Jagiellońskiego, doktor nauk politycznych

Patrząc na – momentami straszne, momentami śmieszne – deklaracje Trumpa i powolny rozpad UE być może trudno uwierzyć, że to funkcjonujące państwa narodowe są dziś ostatnim, realnym gwarantem naszej wolności

Państwa narodowe walczą o swoje przetrwanie i być może nie zawsze walczą pięknie. Wiele jednak wskazuje na to, że jeśli ostatecznie upadną, to wcale nie znajdziemy się w neoliberalnej utopii czy zasobnych nowych imperiach, wrócimy raczej do hobbesowskiej wojny wszystkich ze wszystkimi. Życie stanie się znowu „paskudne, brutalne i krótkie”, nadciągną nowe wieki ciemne. Być może w pewnym momencie tak stać się musi, życie to jednak w swej istocie unikanie śmierci, pomimo tego, że w końcu ona i tak następuje. Polityka to zaś unikanie rozpadu struktur społecznych, nawet jeśli w ostateczności jest on nieunikniony.

Liberalna utopia

Liberalizm z definicji nie lubi wszelkich zbiorowości, są one dla niego bytami fikcyjnymi, które dodatkowo mają bardzo nieprzyjemną tendencję do tłamszenia jednostek. Problem, którego często dzisiejsi neoliberałowie czy też globaliści nie dostrzegają, polega jednak na tym, że słabsze jednostki tworzą zbiorowości wcale nie po to, by opętane jakimś focaultowskim masochizmem nawzajem się gnębić, ale po to, by bronić swoich interesów przed możnymi. Od czasów starożytnych wiemy, że to ta dynamika (czyli wielu słabych, ale zorganizowanych kontra kilku potężnych, ale często skłóconych) to społeczny silnik napędzający republikanizm. W tym sensie błędem jest mówienie, że nowoczesne państwo powstało zupełnie z niczego, że zostało wymyślone np. po pokoju westfalskim. Bliższy prawdy wydaje się znany francuski filozof Pierre Manent, który twierdzi, że w politycznej dynamice Zachodu chodzi raczej o ciągłe przepracowywanie, poszerzanie i modyfikowanie klasycznej idei polis. Polis to zaś ciało polityczne, w którym zarówno możni (aristoi), jak i masy (demos) mogą wejść w sensowny polityczny dialog, ścierać się, unikając jednak wojny domowej.

Oczywiście warunkiem koniecznym stworzenia takiej dynamiki jest jakaś spajająca wielu, zwłaszcza słabszych, tożsamość, i to tożsamość oparta na elementach nie w pełni racjonalnych, często symbolicznych. Bez tych elementów polis nie ma sensu. Bez nich demos się nie zorganizuje, a ci, którzy będą ludźmi rządzić nie będą w efekcie przez demos kontrolowani, a więc zgodnie z regułą Lorda Actona ich władza ulegnie wynaturzeniu. Zamiast polis możliwe będzie tylko imperium, to znaczy obszar arbitralnej władzy, jaką oligarchia sprawuje nad niezorganizowaną tłuszczą. Dziś myśląc o tym, do którego modelu bliżej UE, można się na przykład zastanawiać: czy istnieje ludowa tożsamość na szczeblu europejskim? By pomóc sobie w odpowiedzi na tak postawione pytanie, można też zapytać: czy mamy europejskie, a nie niemieckie, włoskie lub hiszpańskie drużyny piłkarskie? Czy chodzimy do restauracji włoskich i francuskich, czy może europejskich? Czy umiemy wymienić nazwy partii działających na narodowej scenie politycznej? Czy potrafimy z taką samą łatwością wymienić nazwy partii politycznych działających w europarlamencie? Ile znamy paneuropejskich związków zawodowych?

Wbrew pozorom odpowiedzi na te pytania nie zawsze są oczywiste. Jakieś europejskie identyfikacje jednak istnieją. Za sto lat, bo tyle co najmniej potrwać musiałoby jeszcze budowanie trwałej tożsamości typu narodowego, może coś z tego wyniknie. Jeśli jednak zapytać o podobne identyfikacje na szczeblu globalnym, to poza „lajkami” pod filmikami z koreańskim piosenkarzem i polskim psem-tarantulą nie znajdziemy żadnych dowodów na istnienie globalnej tożsamości. Nie będziemy więc mieli podstaw do tego, by sądzić, że państwo światowe może być nawet i za dwieście lat czymś innym niż globalną tyranią lub fikcją literacką.

Współcześni neoliberałowie i socjaldemokraci, którzy ewoluują jednak w kierunku „światłych” globalistów, nie przyjmują tego do wiadomości. Sławomir Sierakowski ubolewa więc w swoim artykule dla „Project Syndicate”, że ostatnią ideologią, która przetrwała kryzys wielkich narracji jest nacjonalizm. Tłumaczy też zupełnie otwarcie w anglojęzycznym tekście, że celem bezprawnego protestu opozycji w polskim parlamencie jest sprowokowanie rządu, by ustąpił albo sięgnął po przemoc. Cóż, ta pewność swojej wyższości moralnej jest chyba wystarczającym dowodem na to, że poza nacjonalizmem na placu boju trwa jeszcze jedna ideologia. W spotworniałej (niestety) formie przetrwał także liberalizm. Od fazy klasycznej poprzez fazę neoliberalną przeszedł w fazę doktrynalną, czyli globalistyczną. W efekcie, choć kiedyś bronił umiarkowania i walczył z utopiami, dziś zbudował własną wizję nowego wspaniałego świata, równie bezsensowną i nieludzką, co poprzednie.

Właśnie widzimy, jak po bezmyślnej próbie implementacji tej ideologii następuje niekontrolowany rozpad ładu światowego. Tymczasem coraz częściej odsuwani od władzy globaliści, zamiast przemyśleć zasadność swoich pozycji i słuszność programów, uderzają na oślep, stają się anarchistyczni i antypaństwowi. Jak do tego doszło? Jak to się stało, że obrońcy wolności i prawa są w pewnych okolicznościach gotowi bronić despotyzmu, np. despotyzmu Komisji Europejskiej czy sądów arbitrażowych, i anarchii, np. poprzez blokowanie mównicy w parlamencie lub namawianie elektorów do podważenia wyników wyborów w USA?

Są oni najwyraźniej prawdziwymi dziećmi heglowskiego „snu”, którego współczesną treść najtrafniej sformułował w 1989 Francis Fukuyama, mówiąc o dążeniu do stworzenia uniwersalnego, homogenicznego państwa globalnego. Dziś zaślepieni globaliści nie widzą obiektywnych przyczyn niezadowolenia obywateli, nie rozumieją też tożsamości, których obywatele chcą bronić. Dla nich to tylko wymysły. Z ich punktu widzenia historia ma jasny cel. Wszystko, co staje na drodze tego procesu, to dla nich świadomość fałszywa, obiektywne, niemal mistyczne zło, Belzebub, którego poseł PO dodał omyłkowo do orszaku trzech króli. Nawet jeśli nie wszyscy obrońcy liberalnej utopii rozumują w ten sposób (trudno np. podejrzewać pana Petru o rozumowanie), to taka właśnie wydaje się obiektywna filozoficzna racjonalność neoliberalnego ancien régime’u. Reżim, jak to zauważył już Richelieu, ma zaś zawsze swoje racje.

Kontrruch

Oczywiście na zarzuty utopizmu niemal wszyscy ideolodzy reagują poprzez przedstawienie swojej utopii jako historycznej konieczności, którą oni akurat lepiej rozpoznają od plebsu. Rewolucja proletariacka jest nieunikniona, od wojny ras nie ma ucieczki itp., itd. Prawda jest jednak taka, że ideologie polityczne są zwykle narzędziem władzy, za pomocą którego elity naginają do pewnego stopnia naturę swoich poddanych. Dziś globalna ideologia mówi nam wciąż przede wszystkim o byciu elastycznym i otwartym na zmiany oraz różnorodność. Coraz częściej zderza się ona jednak z kontrideologiami, często prokurowanymi i wspieranymi przez obywateli przeciętnych, siadających po godzinach pracy do swoich komputerów. Te kontrideologie mówią zaś zgoła coś innego. Jak amerykański portal Breitbart News, skupiają się raczej na tożsamości i potrzebie stabilizacji zawodowej, rodzinnej czy finansowej.

Oto mamy modelowy przykład tego, co Karl Polanyi nazywa kontrruchem. Istoty żywe w ograniczonym czasie mogą się zaadaptować tylko do ograniczonego tempa zmian środowiska. Potem starają się atakować lub uciekać zupełnie na oślep, nie myśląc o konsekwencjach. Zdaniem Polanyi’ego ostatnia taka ucieczka to właśnie mechanizm, który doprowadził między innymi do dwóch wojen światowych. Jeśli więc państwo narodowe dziś nie zawsze wydaje nam się ostoją wolności, jeśli przeraża nas wieczny stan wyjątkowy we Francji, próby ograniczania praw Polaków mieszkających w Wielkiej Brytanii, cyberinwigilacja w USA czy też zapisy polskiej ustawy antyterrorystycznej, to dzieje się tak właśnie dlatego, że nowy kontrruch już następuje. Ludzie przerażeni ekonomicznymi, kulturowymi i społecznymi skutkami globalizacji okopują się za narodowymi murami i strzelają zza obwarowań bez celowania. Politycy muszą im zaś częściowo ulegać. Państwo narodowe jest w efekcie jak pacjent, który ma gorączkę. Problemem jest jednak nie tyle sama temperatura, co wywołana powszechną epidemią choroba, której gorączka jest li tylko objawem.

To też jest jednak czymś, co nie mieści się w niektórych głowach. Standardowy neoliberalny opis wojen, totalitaryzmów i rewolucji minionego wieku to raczej zaprawiona swoistą metafizyką demonologia niż próba zrozumienia realnych procesów historycznych i unikania politycznych katastrof w przyszłości. Podobnie jest obecnie. Zdaniem licznych komentatorów Brexit nastąpił, ponieważ Brytyjczycy są głupi, a Trump wygrał, bo kłamał podczas kampanii. Kiedy zaś taka narracja wydaje się niewystarczająca, można zawsze uciec się do „panputinizmu”. W myśl tej teorii ludzie wcale nie popierają Trumpa, AfD czy Geerta Wildersa z PVV, wszystko to jedna wielka manipulacja Władimira Putina. Putin manipuluje zaś, bo jest zły. I tyle. To, że nawet ewidentne rosyjskie manipulacje mogły być skuteczne tylko wtedy, kiedy trafiły na podatny grunt, jest zaś argumentem dla wyznawców „panpuntinizmu” zupełnie nieistotnym.

Nowe wieki mroczne

Oczywiście nie wszyscy ideolodzy czy też teoretycy globalizmu myślą tylko w kategoriach twardego heglizmu-fukuyamizmu. Na tle mrocznych politruków pokroju Sierakowskiego pozytywnie wyróżnia się, na przykład, pochodzący z Polski prof. Jan Zielonka. Dostrzegając kryzys państw narodowych i równocześnie kryzys instytucji ponadnarodowych, takich jak UE, Zielonka wieszczy bowiem nowe średniowiecze. W odróżnieniu od Lecha Jęczmyka czy też autora tego tekstu, widzi jednak w neofeudalizacji wyjście pozytywne, dające współczesnym społeczeństwom zadowalające obszary swobód i perspektywy rozwoju.

Takie podejście jest co najmniej perwersyjne. Choć bowiem Zielonka nie mija się z prawdą, jeśli chodzi o diagnozę, to normatywnie jego recepty wydają się, mówiąc wprost, ocierać o apologię władzy głupiej, gnuśnej i brutalnej. Zielonka nie jest na przykład w stanie wytłumaczyć, jak w warunkach kryzysu państw i konfederacji państwowych obywatele będą dochodzić swoich praw. W „Końcu Unii Europejskiej” pisze jedynie rzecz następującą: „(…) w neośredniowiecznej Europie władza będzie zdekoncentrowana, rozproszona i podzielona. Zmaleje potrzeba tworzenia i utrzymywania specjalnych mechanizmów, służących stosowaniu wobec centrum zasady hamulców i równowagi, ponieważ nie będzie wyraźnie określonego hierarchicznego centrum… Odpowiedzialność można egzekwować różnymi sposobami. Złożone sieci na ogół wymykają się formalnemu badaniu przez parlament, natomiast podlegają rozmaitym nieformalnym mechanizmom sterowania, w mniejszym stopniu dostępnym w systemach hierarchicznych. Sieci zazwyczaj obserwują się nawzajem i rozpowszechniają informacje o nadużyciu władzy. Podlegają też jak wszyscy obserwacji przez media i organizacje pozarządowe”.

Obserwujące się sieci niewątpliwie tak działają, ale tylko w miękkich, uznaniowych kontekstach, nie zaś w przypadku egzystencjalnego konfliktu interesów, kiedy ktoś wpływowy gotów jest pogwałcić czyjeś prawa bez względu na konsekwencje wizerunkowe. Kiedy na przykład nie jestem zadowolony z produktu, który kupiłem w sklepie internetowym lub z restauracji, do której wpadłem, to wystawiam sprzedawcy bądź restauratorowi negatywną opinię. W odpowiedzi coraz częściej zdarza się zaś, że restaurator proponuje zniżkę na następny posiłek, a sprzedawca godzi się wymienić produkt, bylebym usunął niepochlebny komentarz. Co jednak mają powiedzieć tysiące często starych i niezamożnych ludzi, których handlarze roszczeń, czyściciele kamienic i bezmyślne lub skorumpowane sądy wyrzucały z ich domów? Jakie „obserwujące sieci” zmuszą oszusta do zwrotu nieruchomości wartej kilkanaście milionów złotych? Czy w nowym średniowieczu sieciowa sprawiedliwość będzie więc służyć tylko do tego, by maluczcy dogadywali się między sobą, a silni pozostawali bezkarni?

Zielonka sugeruje też, że „przedsiębiorcy gospodarczy i polityczni” będą się dogadywać, by sieciowo i pozapaństwowo budować ochronę zdrowia oraz politykę społeczną. Na razie jednak taki optymizm nie znajduje żadnego pokrycia w faktach. Bez państwowego nadzoru „polityka społeczna” i „ochrona zdrowia” dostarczane są tylko wybiórczo lub jedynie w sytuacjach absolutnie kryzysowych. Można nie dowierzać obietnicom ZUS i NFZ. Tylko że w świecie Zielonki, zamiast dostawać „głodową” emeryturę, pozbawiony pokaźnych oszczędności obywatel mógłby co najwyżej liczyć na to, że w sytuacji realnego głodu pomoże mu UNICEF, a w sytuacji epidemii zgłoszą się do niego Lekarze bez Granic. Obsługiwane przez „sieci” akurat w takim zakresie, by nie umrzeć z głodu i nie stracić życia, całe sektory społeczeństwa zaczęłyby realnie żyć w Trzecim Świecie, nawet gdyby faktycznie wciąż mieszkały we Francji, Niemczech i Polsce. To zresztą zastanawiające, że z już „neośredniowiecznej” Afryki ludzie wolą uciekać do europejskich, rzekomo gnijących i walących się państw narodowych. W drugą stronę uciekają zaś jedynie osobniki pokroju ujętego na Malcie Kajetana Poznańskiego. Podobnież nieśredniowieczna, zoligarchizowana i zarządzana przez międzynarodową kadrę menadżerską Ukraina raczej wysyła imigrantów w świat, niż przyjmuje przybyszów. Czyżby nowe średniowiecze to w wersji „soft” – jedna wielka Ukraina, a w wersji „hard” – wielka Somalia?

Jakże łatwo wielu intelektualistów zapomina o tym, że państwo narodowe i stojące za nim tożsamości nigdy nie miały nikogo zniewalać. Już Machiavelli, uznawany za teoretyka nowoczesnego państwa, pisał, że sprawnie zorganizowane stato ma raczej wyzwalać. Przede wszystkim od kaprysów „fortuny”, sprawiać, że nie boimy się już tak bardzo kataklizmów, głodu i wojny. Nie musimy „elastycznie” dostosowywać się do każdej powodzi po wiosennych roztopach i wybuchu epidemii po letnich upałach. Dopiero nie bojąc się o byt, możemy zaś zasiąść do polityki, wchodzić w spory i szukać rozwiązań kolektywnych problemów. Pamiętając jednak, że to państwo jest dobrem wspólnym, które nas obywateli chroni. Czyżbyśmy dziś już o tym zapominali? Czy nie zapominają o tym sami globaliści, którzy chociażby pauperyzując klasę średnią podcinają gałąź, na której sami siedzą?

W stronę republikańskich rozwiązań

Świat raczej nie potrzebuje dziś ani nowego średniowiecza w wydaniu Jana Zielonki, ani uniwersalnego homogenicznego państwa globalnego. Prosty powrót do zupełnie niewspółpracujących ze sobą i autonomicznych państw narodowych też nie jest chyba już jednak możliwy. Potrzeba raczej rozwiązań republikańskich. Republikanizm ma zaś to do siebie, że nigdy nie unieważnia dawnych tożsamości, by stworzyć „nowego człowieka” i nowy ład społeczny, co najwyżej dobudowuje nowe szczeble nad ładem już istniejącym. Greckie polis, nieco wbrew idealistycznej wizji Platona, nie zasadzało się na unieważnieniu rodzin, a nawet klanów czy plemion. Państwo narodowe także zachowywało wewnątrz siebie rozmaite tożsamości. Zaś jeśli próbowało je gwałtownie tłamsić, tak jak czynili to kilka razy w swojej historii Niemcy, to za takie tłamszenie płaciło zwykle słoną cenę.

Można tu też sięgnąć po historyczną analogię Stanów Zjednoczonych, które powstały jako dialektyczny rezultat sporu pomiędzy federalizmem i antyfederalizmem. Gdyby stworzyć po prostu kolejne scentralizowane państwo, z prezydentem przypominającym absolutnego monarchę, tak jak chciał Hamilton, zapewne zamiast USA mielibyśmy dziś niestabilnego, skorumpowanego kolosa na kształt Brazylii. Gdyby posłuchać Patricka Henry’ego i jego „give me liberty or give me death” („dajcie mi wolność lub śmierć”), mielibyśmy jedynie zbieraninę skłóconych kraików. A przecież pomimo psucia przez rozmaitych centralizatorów w Ameryce Północnej wciąż mamy prawdziwą federację. Poszczególne stany zachowują swoje lokalne elity i prawa.

Dziś UE, a jutro pewnie cały świat, staje przed podobnym dylematem. Jak sprawić, by ojczyzny różnych ludzi umiały porozumieć się w kluczowych sprawach? Mówiąc krótko, spór pomiędzy lokalistami i globalistami może świat zniszczyć, ale może też wytworzyć nową republikańską jakość. Jak dokładnie miałoby wyglądać pogodzenie państw narodowych z szerszą solidarnością trudno na razie powiedzieć. Choć już w przypadku UE można się pokusić o pewne ramowe propozycje.

Wydaje się jednak, że cokolwiek by nie robić, to najgorszym, możliwym pomysłem jest niszczenie i kontestowanie dawnych tożsamości w imię nowego, nieznanego ładu. Jest to bowiem swoiste wchodzenie w buty rewolucji bolszewickiej. Rewolucji, która wcale nie przezwyciężyła imperium carskiego, stworzyła tylko jego nową wersję. Nastąpiło to, bo tak pomyślana przemiana doprowadziła do anarchii, anarchia domagała się zaś władzy. Jedynym dostępnym modelem władzy był z kolei ten, który dopiero co został obalony.

Podobnie dziś, majstrowanie przy tożsamościach narodowych będzie miało dokładnie odwrotny skutek do zamierzonego. Próby otwarcia granic dla wszelkich przybyszów, zniesienia jakichkolwiek barier handlowych i oddanie funkcji regulacyjnych ponadnarodowym ciałom tworzyć będą rosnący chaos i niepewność. Wtedy zaś zamiast uciekać od tożsamości narodowych ludzie do nich wrócą. Wrócą jednak w panice, bez republikańskiego namysłu oraz umiarkowania. I często z nożem w zębach.

Państwo nasz przyjaciel?

Stefan Sękowski

Zastępca redaktora naczelnego „Nowej Konfederacji”

Państwo i globalne korporacje raz walczą ze sobą, innym razem się wspierają, wspólnie zagrażając naszej wolności. Jak chronić się przed zgnieceniem w tym uścisku? Libertarianizm daje tylko połowę odpowiedzi

Dzisiaj już nie robią takich państw, jak kiedyś. Dawniej, to państwo rzeczywiście – jak stoi w podręcznikach – sprawowało władzę zwierzchnią na danym terytorium. Bycie rządzonym oznaczało faktycznie, jak wyliczał Pierre-Joseph Proudhon, m.in. bycie obserwowanym, nadzorowanym, szpiegowanym, kierowanym, indoktrynowanym, cenzurowanym, kontrolowanym, napominanym, reformowanym, opodatkowywanym, karanym, rozbrajanym, a w skrajnych przypadkach także więzionym czy rozstrzeliwanym. Zasady były jasne. Wiadomo było, gdzie jest suweren, choć niektórzy wskazywali, że prawdziwa władza znajduje się gdzie indziej (na przykład w rękach rodziny Rothschildów), albo że stanowi ją sojusz króla, biskupa i kapitalisty. Oczywiście i dawniej uchwalano prawo w interesie konkretnych grup – czy to szlachty, czy powstającej klasy kapitalistów, kompleks przemysłowo-militarny także nie pojawił się na świecie wczoraj, ale jednak sytuacja ma się dziś nieco inaczej. Transnarodowe korporacje, których majątek nierzadko przekracza roczne PKB licznych państw, w coraz większym stopniu nie podlegają prawu tylko krajowemu, a swoimi działaniami (bądź ich brakiem) wpływają na politykę poszczególnych krajów.

Nie chodzi wcale o to, że państwo nie kontroluje wszystkiego. Państwo nigdy nie było realnie omnipotentne. Tak jest w sumie do dziś, choć od początku XX wieku rozwój techniczny umożliwia coraz to większy wpływ państwa na rzeczywistość, dzięki swoim dwóm córkom – indoktrynacji, która poprzez media potrafi oddziaływać na umysły, i inwigilacji, dzięki której można zbadać poziom ich lojalności oraz wskazać co krnąbrniejsze jednostki, które nie chcą się podporządkować. Tymi narzędziami posługują się nie tylko państwa totalitarne, ale także te, które – przynajmniej deklaratywnie – są wolnościowe i praworządne. Do ustalania obowiązujących kanonów myślenia służy poprawność polityczna (nie tylko ta „lewicowa”, także prawa strona ma swoje słowa-klucze i zaklęcia oraz tabu, których naruszać nie wolno). Umiejętnymi „szturchnięciami” w ramach ekonomii behawioralnej można nakłonić obywateli do oczekiwanych zachowań, a informatyzacja umożliwia nadzór nad społeczeństwem w zakresie dotąd nieznanym. Zresztą także kultura podejrzliwości i chęci posiadania poczucia bezpieczeństwa powoduje, że wręcz domagamy się coraz to większej inwigilacji: czy to kamer na ulicach, czy monitoringu poczynań naszych dzieci w przedszkolach. Przed wszechogarniającym poczuciem obserwowania nie uciekniemy nawet w ostępy, skoro zdarza się, że informacje o filmowaniu stawia się choćby tam, gdzie kamer nie ma.

W stronę izolacjonizmu

Państwo jest jednak i silne, i słabe zarazem. Z jednej bowiem strony poszerza swoją władzę tam, gdzie może, z drugiej zaś zatraca kompetencje w stanowieniu reguł, w ramach których tradycyjnie odbywało się życie. Dobrym przykładem jest np. supremacja jurysdykcji ponadnarodowych trybunałów, jeśli chodzi o ocenę tego, czy państwo nie stosuje niekorzystnych rozwiązań dla korporacji. Efekt jest taki, że z góry przyjmuje się prymat swobody prowadzenia działalności gospodarczej przez firmę na danym terytorium nad realizacją innych wartości przez wspólnotę polityczną, takich jak zdrowie obywateli, ochrona środowiska czy pierwszeństwo korzystania z produkcji krajowej nad zagraniczną (w tym miejscu nie oceniam tych wartości, a także tego, na ile swoboda działalności gospodarczej im zagraża). To, że państwa muszą wpierw zrzec się części suwerenności w tym zakresie, nie zmienia faktu, że robią to ochoczo, gdyż obawiają się odpływu inwestorów.

Sytuacja ta rodzi bunt i lokalistyczną reakcję, z jaką mamy dziś do czynienia zarówno za Atlantykiem, jak i w wielu państwach europejskich. Obawy uspokajane są w ten sposób, że przecież to wszystko odbywa się w ramach reżimu prawa międzynarodowego, funkcjonowanie mechanizmów typu ISDS regulują umowy, które zawsze można zmienić lub wypowiedzieć. I rzeczywiście: Donald Trump wycofał Stany Zjednoczone z Partnerstwa Transpacyficznego (TPP) – które zawierało także zapisy dotyczące ISDS – 23 stycznia 2017 roku; w momencie zamykania tego numeru „Nowej Konfederacji” nie zakończył także ostatecznie rozmów nt. TTIP, choć wiele wskazuje, że tak może zrobić. Podążamy powoli w kierunku izolacjonizmu – zapowiadanych (póki co) podwyżek ceł i wojen handlowych. Mogą być one zresztą zwiastunami tych już jak najbardziej zbrojnych – bo gdy towary nie mogą przekroczyć granic, wkrótce zrobią to czołgi.

Boom na wolność

Żyjemy więc w epoce splotu państwowo-korporacyjnego, w ramach którego wolność jednostek coraz bardziej maleje i maleje. Tymczasem w cieniu amerykańskiego starcia, między kandydatką globalistycznej elity Hillary Clinton a lokalistycznym pretendentem Donaldem Trumpem, rozgrywała się walka kandydatów mniejszych partii, spośród których Gary Johnson z Partii Libertariańskiej uzyskał wyjątkowo wysoki wynik: głosowało na niego 4,4 mln wyborców, co przełożyło się na 3,3 proc. wszystkich głosów. Do tej pory żaden libertarianin nie uzyskał takiego wyniku. Oczywiście można mieć liczne zastrzeżenia – że Johnson jest bardziej „libertariańskim Republikaninem” niż anarchokapitalistą, że jako były gubernator Nowego Meksyku mógł cieszyć się także poparciem części prawicowych amerykańskich wyborców, którzy nie chcieli głosować na „populistę” Trumpa. Jednak wyjątkowo dobry wynik, znacznie wyższy od tego, jaki osiągnął 4 lata temu (1,3 mln głosów, 1 proc. wszystkich), może świadczyć o boomie na radykalnie wolnościowe poglądy, które mogą uchodzić za alternatywę wobec dwóch znajdujących się obecnie w klinczu nurtów.

Libertarianie (w tym miejscu nie wnikam w daleko idące zróżnicowanie w ramach tej ideologii, której częścią są zarówno zwolennicy państwa ultraminimalnego, jak i agoryści, chwalący szarą strefę, jako jedyne miejsce, w ramach którego można mówić o prawdziwie rynkowej wymianie) mówią bowiem „nie” omnipotentnemu państwu, z niewielkimi wyjątkami odżegnują się od ksenofobii, jednocześnie zaś nie znoszą ogromnych firm, rozwijających się dzięki protekcjonizmowi, rządowym subwencjom i zamówieniom, czy regulacjom ograniczającym konkurencję (corporate welfare). W swej genezie kontrkulturowi, jednak nie nachalnie, potrafią jednocześnie przemówić przykładowo zarówno do amatorów marihuany, jak i tych, którym jej palenie przez innych ludzi nie przeszkadza („pod warunkiem, że to nie moje dzieci”).

Przeszczep z Ameryki

Libertarianizm, który w swej prehistorii sięga początków XIX wieku, zaś w swej współczesnej formie wyłonił się z mariażu klasycznego liberalizmu oraz wątków anarchistycznych, ma uniwersalistyczne aspiracje, zakłada bowiem, że jego filozoficzne podstawy są niezależne od miejsca i czasu. I rzeczywiście, ludzi deklarujących się jako libertarianie (do których należał także autor niniejszego tekstu) można znaleźć od Nowej Zelandii po Islandię, od Indonezji po Kenię – i oczywiście także Polskę. Paradoksalnie, jest to jednak nurt wybitnie amerykański, bazujący na amerykańskiej mentalności, głęboko zakorzenionych tęsknotach, a także na legendzie Nowego Świata, jako mitycznego królestwa wolności. Królestwa bez króla, dodajmy, bo i nie tylko historia Stanów Zjednoczonych Ameryki, jako państwa, rozpoczyna się od Deklaracji zakładającej m.in. odrzucenie władztwa Jerzego III, ale także dlatego, że potrzeba było kolejnych stu lat, by USA objęły swoją jurysdykcją obszar od Atlantyku po Pacyfik. Położenie geograficzne pozwalało na obszernych połaciach bezludnej ziemi różnej maści społecznym rewolucjonistom, wyrzutkom i dysydentom próbować nowego życia, także w sensie budowy alternatywnego systemu politycznego – stąd wielkie zainteresowanie kolejnymi projektami budowania społeczeństwa utopijnego, od religijnych, przez socjalistyczne po indywidualistyczne, przez które w XIX wieku w Ameryce Północnej przewinęło się łącznie ponad 150 tys. osób. To poczucie, że inne społeczeństwo jest na wyciągnięcie ręki, w połączeniu z zapisanym w Deklaracji Niepodległości prawem do „dążenia do szczęścia” na własną rękę, a także kultywowaną (z grubsza) do I wojny światowej polityką izolacjonizmu, stało się jednym z korzeni amerykańskiego myślenia libertariańskiego.

„Amerykańskość” sama w sobie to oczywiście żaden zarzut. Warto jednak zdawać sobie sprawę z tego, skąd się biorą mity i osobliwości tego nurtu – i dlaczego funkcjonuje on w Polsce jako przeszczep (wchodzący niekiedy w mariaże z lokalnym konserwatyzmem), nie zaś autonomiczny, rozwijający się niezależnie od impulsów z zewnątrz, sposób myślenia i działania. Zwłaszcza że ta osobliwość pozwala nam zrozumieć, dlaczego libertarianizm – w tej formie, w jakiej funkcjonuje – nie jest w stanie odpowiedzieć na wyzwania współczesności. W USA jest jedną z wielu amerykańskich ideologii, która odwołuje się do historycznego mitu zamierzeń Ojców Założycieli. Murray Rothbard w swoim czterotomowym dziele „Conceived in Liberty” przedstawia wojnę o niepodległość, jako wydarzenie protolibertariańskie, którego pełne zwycięstwo zostało zniweczone przez złych centralistów i etatystów. Mitologizacja tych wydarzeń nie zmienia jednak faktu, że zdecydowana większość Amerykanów odbiera te je jako próbę stworzenia nowej jakości (którą faktycznie były) – podczas gdy w Polsce, mimo społecznie postępowego charakteru licznych insurekcji – mieliśmy w 1918 roku do czynienia nie z uzyskaniem, a z odzyskaniem suwerenności. Politykę wewnętrzną USA kształtowały nieustanne tarcia – między federalizacją a niechęcią do centralizacji władzy (szczytowym, choć nie ostatnim, odcinkiem tego serialu była wojna secesyjna), zaś w Polsce (a przynajmniej na polskich ziemiach) kolejne walki o prawo do budowy własnego państwa. Typowo polska niechęć do władzy, wyrażająca się np. ciągotkami do kombinowania, jest podobieństwem pozornym: bardziej przypomina szwejkowską taktykę obronną niż obywatelskie nieposłuszeństwo Henry’ego Davida Thoreau. Co również ważne – biorąc pod uwagę historię oraz położenie geograficzne – można w ostateczności zrozumieć libertariańskie marzenia o wycofaniu się na kontynent i kultywowaniu „american way of life” w pokojowej izolacji od innych krajów (czy jest to racjonalne, to zupełnie inna kwestia). W Polsce otoczonej przez dwa mocarstwa, które przez wieki były dla nas śmiertelnym zagrożeniem, takie mrzonki nie mają absolutnie żadnych podstaw.

Rothbard nie przejdzie

Mimo iż libertarianizm jest taki amerykański, większość Amerykanów wcale nie jest libertariańska. W ciągu 240 lat od ogłoszenia Deklaracji Niepodległości USA wykształciły się w państwo, jak każde inne. Ba, nawet w wielu elementach mniej „wolnościowe” niż inne, by wspomnieć choćby nie raz absurdalne zakazy, dotyczące „przestępstw bez ofiar” w poszczególnych stanach, drakońskość wielu kar czy potężną inwigilację obywateli. Protolibertariańskie, XIX-wieczne anarchoindywidualistyczne, eksperymentalne osiedla Josiaha Warrena nie przetrwały w swej założycielskiej formie dłużej niż kilkanaście lat, zostały też wchłonięte – całkowicie pokojowo – przez otaczającą je państwową rzeczywistość. Bez względu bowiem na to, czy uważamy państwo za efekt podboju (kto dziś jest naszym jednoznacznym okupantem?), czy umowy społecznej (ja niczego nie podpisywałem), ostatecznie ludzie się właśnie w ten sposób organizują. Czy może być inaczej, czy może powstać trwała wspólnota, oparta na całkowitej dobrowolności? Trudno powiedzieć, choć historia każe być sceptycznym. Nie będzie się ona na pewno opierać na rothbardiańskim „aksjomacie o nieagresji”, który może być co najwyżej imperatywem moralnym, apelem, jednak pęknie niczym szczęka w zderzeniu z silną pięścią. Obawiam się, że i co bardziej utylitarystycznie myślący libertarianie nie mają racji, gdy twierdzą, że pomocą może być prywatyzacja i demonopolizacja bezpieczeństwa. Odpowiedzi na pytanie, jak będzie w akapie, możemy szukać w literaturze science fiction. Może być co prawda tak, jak w „Luna to surowa Pani” Roberta Heinleina, gdzie spory między mieszkańcami anarchistycznego Księżyca rozstrzygali powoływani ad hoc w tym celu arbitrzy. Może być jednak równie źle, jak w „Jennifer Government” Maxa Barry’ego, gdzie producent obuwia w ramach kampanii reklamowej dopuszcza się morderstw własnych klientów. Z kolei pracownik, który przez swoją lekkomyślność dał się wrobić w wykonanie tego zadania, może od policji oczekiwać jedynie pomocy w postaci… podwykonania zlecenia. Tak czy owak, efekt będzie taki, że każdy z nas stanie się klientem jakiejś agencji ochrony i sądu arbitrażowego, które pewnie dla wygody swojej i swych klientów – a być może także w zmowie z innymi, podobnymi firmami – będą operowały w swojej strefie wpływów. Jeżeli pozwalałyby swym klientom zmieniać usługodawcę, moglibyśmy to zrobić, jednakże wiązałoby się to ze zmianą miejsca zamieszkania. Tylko czy właśnie z tym nie mamy do czynienia obecnie?

Polityczność jako oferta

Zarówno anarchokapitaliści, jak i minarchiści (zwolennicy państwa ultraminimum) patrzą na państwo jako na zło wcielone, ewentualnie zło konieczne. Stąd trudno libertarianizm uważać właściwie za ideologię polityczną. W rzeczywistości jest to ideologia antypolityczna, traktująca politykę wyłącznie jako sprawowanie władzy i wyzyskiwanie innych, tudzież, w najlepszym razie, narzędzie do ograniczania państwa i powiększania przestrzeni wolności. I jedno, i drugie bywa prawdą, ale nie całą – i jeśli się do niej ograniczamy, libertarianizm staje się wygodną pozycją do kontestacji rzeczywistości, nie zaś systemem myślowym, dążącym do jej zmiany. Przykładem tego była swego czasu autoironiczna wypowiedź mojego kolegi, który powiedział, że libertarianizm jest dla niego przede wszystkim usprawiedliwieniem kupowania papierosów bez akcyzy.

Jeśli spojrzymy na to zagadnienie właśnie z perspektywy nie ideologii, która ma nam uporządkować rzeczywistość, ale postawy jednostki wobec rzeczywistości zastanej, to na kontestację i eskapizm zawsze będzie czas. Jednocześnie, skupiając się na samym państwie, („Państwo nasz wróg”, jak brzmiał tytuł książki Alberta J. Nocka) można stracić z oczu fakt, że najważniejsze w tym ujęciu nie jest to, jaki panuje system, a wolność. A tej zagraża nie tylko „władza zwierzchnia na danym terytorium”, ale także władza ekonomiczna, nawet jeśli jest to zagrożenie w swym działaniu bardziej subtelne, uzależniające nas przy pomocy rozbudzania chęci posiadania, czy niekorzystnych dla nas umów, które dobrowolnie możemy podpisywać. Ostatecznie jest także szereg pól, w ramach których faktycznie istnieje „dobro wspólne” (warto podkreślić, że np. w kwestii ochrony środowiska Gary Johnson ma zadziwiająco nielibertariańskie poglądy), którym praktyki biznesowe potrafią zagrozić.

Można więc potraktować polityczność jako ofertę – postawy, która wspólnie z innymi pomaga dbać o nasze interesy. Politykujący obywatel jest świadomy wyzwań, jakim może sprostać jedynie współpracując z innymi (choćby tworząc ramy prawne, regulujące odbywanie się działalności innego rodzaju). Przy tym nie powinien obrażać się na innych obywateli, którzy przy okazji nierzadko starają się ugrać cudzym kosztem własne interesy, nie uciekając przed tym w miraż indywidualnej niezależności. Państwowe instytucje – trzymane w ryzach, traktowane jako narzędzia, nie jako cel sam w sobie – mogą być skutecznym zabezpieczeniem naszej wolności, choć wymagają nieustannej kontroli i przycinania, by nie rozrosły się ponad miarę. W państwie opresyjnym i nadopiekuńczym zwyczajnie nie chce się mieszkać – choć gatunek ludzki potrafi się dostosować i do najtrudniejszych warunków. W tym kontekście libertarianizm ma na ideowym Hyde Parku zasadniczą zaletę: jest niezmiernie sceptyczny wobec państwa i traktuje wolność jednostki zawsze jako punkt wyjścia przy ocenie ewentualnych ograniczeń. Przestrzega nas przed absolutyzacją państwa, swoimi śmiałymi projektami poddaje w wątpliwość jego konieczność, co ma wartość choćby jako intelektualna prowokacja. Z drugiej strony, ze swoją wiarą w absolutną skuteczność mechanizmów rynkowych, jest bezbronny wobec zagrożeń dla wolności płynących z innych źródeł. Dlatego warto, w imię wolności, korzystać z narzędzi, jakie daje nam i rynek, polityka, ale i miękka poduszka społeczeństwa, które jako zagrożenie dla wolności jest dziś nieco wycofane.

Kaczyński zawiódł

Bartłomiej Radziejewski

Redaktor naczelny „Nowej Konfederacji”

Lidera PiS-u trudno już uważać za sojusznika republikańskiej prawicy. Swoimi działaniami wpisuje się w politykę uprawianą przez poprzedników

Do szczególnie trudnych chwil w życiu intelektualisty należą te, które są związane z przyznaniem się do błędu. Jeśli nawet nie daje mu to źródła utrzymania, to przynajmniej żyje tym, że potrafi właściwie opisać i wyjaśnić rzeczywistość. Stąd błąd intelektualny jest dla niego tym, czym jest nieudana operacja dla chirurga lub wadliwa naprawa dla mechanika.

Mój największy błąd ostatnich lat polegał na tym, że uwierzyłem Jarosławowi Kaczyńskiemu. Nie była to wiara ślepa – stuprocentowym PiS-owcem byłem dekadę temu, z czasem mój sceptycyzm narastał, zwłaszcza pod wpływem obserwacji, jak nieudolną Prawo i Sprawiedliwość było opozycją, mając naprzeciw tak słabe rządy, jak te Tuska i Kopacz. Uwierzyłem Kaczyńskiemu w tym sensie, że sądziłem, iż, nie mając uwikłań PO-PSL, o SLD nie wspominając, jest w stanie załatwić lub przynajmniej nie zepsuć kilku ważnych spraw. Wzmocnić państwo, odbudować armię, prowadzić bardziej asertywną politykę zagraniczną. Uszanować wolność i własność, choć trochę ograniczyć „republikę kolesi”, przynajmniej nie degradować inteligencji i klasy średniej. Prowadzić nie gorszą od poprzedników politykę gospodarczą, z szansami na nieco bardziej sprzyjający rodzimemu kapitałowi kurs tej ostatniej.

We wszystkich tych sprawach Kaczyński zawiódł. Mniejsza, że mnie. Ważne, że wielu podobnie widzących polskie priorytety rodaków, a wraz z nami: najważniejsze dla naszego kraju sprawy.

Żadnych złudzeń

Od dawien dawna lider PiS-u przedstawiał się jako państwowiec, bolejący nad „imposybilizmem” machiny władzy i jej przeżarciem przez postkomunistyczne układy. Na pierwszym planie stawiał wprawdzie wymianę kadr, ale wyraźnie i wielokrotnie zapowiadał także radykalne działania instytucjonalne: budowę realnego centrum rządu, skończenie z „Polską resortową”, naprawę legislacji, by ograniczyć się tu do spraw niekoniecznie wymagających zmiany konstytucji. Państwowiec mógł tylko przyklasnąć – w obecnym stanie ustrojowym Polska jest w sensie politycznym organizmem najgłębiej upośledzonym, bo bezmózgim: nie mając wiedzy o sobie, ani władzy nad sobą, grzęźnie w niesterowności, bałaganie, anarchii grup interesów. Z czasem ten element retoryki politycznej PiS-u bladł, jednak choćby na głośnej konwencji programowej w Katowicach budowę centrum rządu z prawdziwego zdarzenia, zwanego niekiedy „mózgiem państwa”, zapowiadał dzisiejszy szef MSWiA – Mariusz Błaszczak.

Nic takiego nie nastąpiło. I raczej nie nastąpi, biorąc pod uwagę, że najbardziej reformatorski okres rządzenia mamy już chyba za sobą, a budowanie państwa należy do zmian najtrudniejszych: budzących dotkliwy opór licznych lobbies, niosących ryzyko utraty kontroli nad partią. Co gorsza, kreując konstelację rządową ze słabą premier, silnymi ministrami i wycofanym superprezesem, Kaczyński wzmocnił, zamiast choć trochę osłabić, antypaństwowy układ sił. Czynienie premiera silniejszym byłoby dziś z jego punktu widzenia hodowaniem sobie konkurentki w postaci Beaty Szydło. Łamanie niesterowności resortów zrobiłoby jeszcze groźniejszymi silnych ministrów i burzyło kruchą równowagę sił, z którą i tak ma dziś Kaczyński ogromne problemy, patrząc na intensywność i liczbę walk frakcyjnych w obozie władzy.

Towarzyszy temu sprowadzenie tej fundamentalnej sprawy do groteski, kiedy przy byle zmianie ogłaszany jest koniec „państwa teoretycznego”, podczas gdy w rzeczywistości esencjonalna dla III RP półanarchia kwitnie w najlepsze. To oczywiście raj dla dzikich lobbystów, klik, załatwiaczy – w chaosie zawsze najlepiej radzą sobie najsilniejsi i najsprytniejsi.

Tak więc w sprawie naprawy państwa Kaczyński zdaje się mówić: „żadnych złudzeń, panie i panowie”. Podobnie rzecz się ma z drugą stroną medalu, czyli żerującymi na słabości władzy układami. Miał być koniec „republiki kolesi”, jest jej odwrócenie. Na każdym kroku opłacane z pieniędzy podatników posady (zwłaszcza te najbardziej intratne, w państwowych firmach, co ciekawe, na kluczowym dla efektywnego rządzenia, choć niekoniecznie dla zasobności portfeli, średnim szczeblu administracji gruntownych zmian nie widać) obejmują koledzy i krewni działaczy PiS-u. Nie będę tu mnożył przykładów, zainteresowani znajdą ich bez liku po kilkudziesięciu sekundach obcowania z wyszukiwarką internetową, nawet ograniczając się do zaprzyjaźnionych z obecnym rządem mediów, zwalczających raz po raz „wroga wewnętrznego”.

Klientelizm à la PiS

Powie ktoś, że w Ameryce też jest „system łupów”, w ramach którego nowy rząd hurtem wymienia kadry. To nieporównywalne sytuacje. Za oceanem są partie masowe i bardzo stare, obrosłe gęstą siecią think tanków (niektóre z budżetami większymi niż wiele państw), mediów, organizacji pozarządowych, korzystające z kadr kształconych na najlepszych uniwersytetach świata. Różnica kontekstu sprawia, że tam „system łupów” działa, bo istnieją konkurencyjne elity władzy, które są kompetentne. W Polsce to samo oznacza – by przywołać określenie Kaczyńskiego z czasów rządu Buzka – TKM. Właśnie obserwujemy jego nową odsłonę.

Prawdopodobnie szef PiS-u uznał, że do walki ze starą nomenklaturą (postkomunistyczno-liberalną) potrzebuje nowej (PiS-owskiej). Tylko co to dla zwykłego Polaka za różnica, czy na opłacanych przez niego instytucjach żeruje ten czy inny konglomerat sitw? Redukcja problemu do ceny demokratycznej walki o władzę jest fundamentalnym błędem. Ten system, który nazwałem kiedyś „pasożytniczym”, a prof. Andrzej Zybertowicz ochrzcił mianem „wielopiętrowego klientelizmu”, zaś prof. Jadwiga Staniszkis „kapitalizmem politycznym”, niszczy podstawy polskiej polityki. Premiuje bowiem miernoty, dorobkiewiczostwo, korupcję, intryganctwo i załatwiactwo. Wypycha zaś i odpycha ludzi zdolnych oraz produktywnych. Zmiana sztafażu na bardziej patriotyczny tylko przedłuża trwałość tego ładu.

Katastrofa dyplomatyczna

Tymczasem prawdziwą katastrofę obserwujemy w dyplomacji. Pomińmy tu wielokrotnie wytykane, szkolne błędy w rodzaju kilkumiesięcznego „sojuszu strategicznego” z Wielką Brytanią czy zaproszenia Komisji Weneckiej do Polski. Pomińmy nawet „wstawanie z kolan”, poprzez mówienie o tym, co „w realu” daje tylko tyle, że mobilizuje przeciwników polskiej podmiotowości. Największym wyzwaniem geopolitycznym jest dziś konflikt supermocarstw: Stanów Zjednoczonych i Chin, destabilizujący porządek światowy.

Tak się szczęśliwie składa, że oba te kraje nas potrzebują. Pierwsze: jako zapory lub nawet bata na rozpychającą się Rosję i klina między Berlinem a Moskwą. Drugie również widzi w nas klin (rzadka zbieżność sprzecznych co do zasady interesów!), a nasze terytorium – jako ważny odcinek Nowego Jedwabnego Szlaku, europejskie centrum logistyczno-transportowe, geograficznie optymalne, bo umożliwiające budowę najkrótszych linii dostawczych. Pekin chciałby nas też wykorzystać, jako kolejną, większą od Grecji czy Irlandii bramę do Europy. Co może najważniejsze, ewentualny sukces Szlaku oznacza powrót do wczesnych czasów jagiellońskich – w tym sensie, w jakim przywraca do łask handel lądowy, dziś znacznie droższy od morskiego, co jednak nie jest ponadczasowe i wkrótce znów może się zmienić.

Co w tej sytuacji powinna robić Polska? Grać z obydwiema potęgami jednocześnie, „siedzieć na dwóch stołkach” tak długo, jak się da, starać się deklarować jako ostatnia. Podobnie jak to robią np. Izrael, Niemcy, Francja, Wielka Brytania, Australia, Tajwan czy Japonia. Uzyskać od Chin jak najwięcej pieniędzy i inwestycji infrastrukturalnych, a od USA – tyle samodzielności strategicznej, broni i technologii wojskowych, ile się da. Nie dawać się wpychać w nieswoje konflikty, ani w bycie „bardziej papieską od papieża”. Prezentować się jako kraj otwartych drzwi i spokojnych ludzi, budując po cichu swoją siłę.

Co zaś, pod rządami Kaczyńskiego, robi? Prowincjonalnie wybiera jednostronną politykę i przedwczesne deklaracje. Odpycha nawet chińskie inwestycje i całkowicie stawia na Amerykę. Co gorsza, sama ustawia się w roli bata, otwarcie określając niezagrażającą nam dziś w żaden sposób, a zarazem mającą możliwość zrównać w przyszłości nasz kraj z ziemią, Rosję jako wroga (Szydło, Macierewicz). Zdaje się więc tym samym rezygnować z roli klina, optymalnej tak z punktu widzenia naszych interesów, jak i z rozgrywki supermocarstw. W zamian za co? Nie wiadomo.

Rok 2016 ma szanse przejść do historii, jako nowy symbol polskiej głupoty strategicznej. W czerwcu przyjeżdża do Polski prezydent Chin Xi Jinping, i wbrew obustronnym zapowiedziom, jego wizyta przynosi bardzo mizerne rezultaty. W lipcu odbywa się w Warszawie szczyt NATO, którego efektem jest rozmieszczenie w Polsce symbolicznych sił amerykańskich i europejskich, my zaś lokujemy naszą kompanię pancerną na Łotwie, gwarantując, że w razie konfliktu polska krew poleje się jako pierwsza. Wkrótce wiceszefem dyplomacji, odpowiedzialnym za relacje z USA i Chinami, zostaje Amerykanin Robert Grey (od maja doradca Witolda Waszczykowskiego), a Antoni Macierewicz ogłasza Państwo Środka drugim (po Rosji) zagrożeniem dla światowego pokoju i zaczyna blokować inwestycje znad Jangcy. W międzyczasie w atmosferze skandalu szpiegowskiego Waszczykowski przesuwa Greya na niższe stanowisko w MSZ, śmiejąc się w twarz pytającym go o to dziennikarzom.

Można różnie oceniać opcję współpracy z Chinami. Zakładam, że mogę się mylić i chętnie zweryfikuję powyższe poglądy, jeśli ktoś wykaże ich błędność. Jednak dla polskich patriotów poza dyskusją powinno być to, że nasz kraj musi zachować w tej rozgrywce elementarną suwerenność i możliwość manewru. Kariera Greya, człowieka o życiorysie dziurawym jak ser szwajcarski, z licznymi znamionami uwikłania agenturalnego, przeczy tej podstawowej zasadzie. Uczynienie go wiceministrem spraw zagranicznych, odpowiedzialnym za relacje z supermocarstwami, wobec jego silnych związków z jednym z nich, i w newralgicznym momencie międzynarodowej rozgrywki – to działanie co najmniej na granicy zdrady stanu. I jasny sygnał dla światowych salonów dyplomatycznych, że Polska nie prowadzi samodzielnej polityki zagranicznej. Po wielokroć krytykowałem klientelizm PO wobec Niemiec, ale takiego serwilizmu jak obecnie nie było nawet za Tuska. Prawdziwi patrioci mają obowiązek przeciwdziałać takim poczynaniom, o ile zdołają!

Kaczyński przedstawiał politykę obronną poprzedników jako katastrofalną i zapowiadał radykalne wzmocnienie armii. W dobie kaskadowo narastającej niepewności międzynarodowej jest to sfera kluczowa. W istocie, polityka PO-PSL była (potencjalnie) katastrofalna tylko w jednym punkcie: zniesieniu poboru. Był on pełen patologii, należało go naprawić. Zamiast tego Platforma Obywatelska wylała dziecko z kąpielą, tworząc, w imię krótkowzrocznego populizmu, pseudozawodową, nieliczną armię ekspedycyjną, w kraju narażonym na zmasowane inwazje lądowe. Tego jednak PiS nie ma odwagi zmienić (ani nawet głosić), mimo że od kilku lat zwolennicy poboru przeważają w sondażach nad przeciwnikami. W pozostałych sprawach polityka obronna PO nie była tragedią, lecz raczej konserwacją status quo (w tym wielu patologii), z pozytywnym wyjątkiem w postaci ambitnego programu zbrojeń. PiS jest tu tylko kontynuatorem, z drugorzędnymi modyfikacjami w polityce sprzętowej czy kadrowej. O żadnym przełomie nie może być jednak mowy. A jest on potrzebny od zaraz.

„Człowiek wolności”

Zarówno prezes, jak i inni działacze PiS-u wielokrotnie i słusznie krytykowali antywolnościowe działania poprzedników. Podsłuchiwanie dziennikarzy, niezgodne z duchem państwa prawa kontrole podatkowe, nadmierne uprawnienia służb specjalnych. Co po wyborach? Twórcza kontynuacja. Na każdym niemal kroku, zmiany mające utrudnić życie przestępcom niebezpiecznie rozszerzają definicję i uprawnienia służb, umożliwiając represjonowanie Bogu ducha winnych obywateli. Nowa ustawa o policji (zwana także, nie bez kozery, „inwigilacyjną”) ułatwia służbom kontrolę internetu, w tym mediów.

Takiego fiskalizmu jak obecnie jeszcze chyba w III RP nie było. Ministerstwo finansów, zdumiewająco nieudolne w takich sprawach jak podatek od supermarketów, okazuje się niezwykle kreatywne w wynajdywaniu kruczków prawnych umożliwiających „dojenie” uczciwych podatników, podobnie jak przestępców, przy de facto łamaniu konstytucyjnych reguł, takich jak „prawo nie działa wstecz”, „zasada zaufania obywatela do państwa” czy „zasada pewności prawa”. Przykładem jest praktyka reklasyfikacji transakcji na rynku nieruchomości z pominięciem wcześniejszych, wiążących interpretacji podatkowych i naliczaniem wysokich kar za rzekome „błędy”. Jeżącą włos na głowie pomysłowością wykazał się PiS także w przypadku klauzuli o unikaniu opodatkowania, ponownie wrzucając do jednego worka przestępców podatkowych i Polaków legalnie wybierających płacenie niższego podatku, gdy mają taką możliwość. Do tego dochodzi szereg pomniejszych absurdów, w rodzaju prób opodatkowania zwrotów kosztów służbowych (sic!), które, razem wzięte, tworzą, chciałoby się rzec, gdyby nie była to fraza wielokrotnie nadużyta w niesłusznych celach, duszną atmosferę dla działalności gospodarczej, jeśli nie pracy w ogóle.

Jeśli dodamy do tego kuriozalną ustawę o obrocie ziemią rolną, otrzymamy obraz rządu, który po prostu nie szanuje wolności ani własności. Słabo rozumiejąc zarazem, skąd się bierze bogactwo i rozwój. Fakt, że poprzednicy w wielu przypadkach nie byli lepsi, jest marnym pocieszeniem.

Przeciw inteligencji…

To wzbudzi zapewne uśmiech politowania u Czytelników o liberalnych i lewicowych sympatiach, ale u tych o orientacji prawicowej lub republikańskiej już niekoniecznie: Kaczyński dawał nadzieję na odnowę – lub przynajmniej powstrzymanie dalszego upadku – polskiej inteligencji. Sam będąc rasowym inteligentem, wielokrotnie piętnował zanik podstawowego etosu tej grupy, jakim jest służba ojczyźnie, w tym mniej wykształconej większości. Sprzeniewierzanie się powołaniu przez jej licznych przedstawicieli po 1945 r. i po 1989 r. krytykował przy tym z pozycji odnowiciela, a nie malkontenta. Sanatora, mającego dziś bardzo wiele narzędzi, aby swoje cele urzeczywistnić.

Efekt? Partyjny spindoktor w fotelu prezesa telewizji publicznej, siermiężni propagandyści we wszystkich zaprzyjaźnionych z PiS-em mediach. Jak świat długi i szeroki partie mają medialnych koalicjantów, ale dalece nie wszędzie wymagają od nich wyrzeczenia się jakiejkolwiek niezależności i uprawiania zwykłego politructwa, tak jak Kaczyński. Serce się kraje na widok dwudziestoparoletnich reporterów ze złamanymi na starcie kręgosłupami, podobnie jak tych starszych dziennikarzy i publicystów, sprowadzonych lub sprowadzanych do poziomu internetowych trolli. Nawet akademików z profesorskimi tytułami i poważnym dorobkiem naukowym traktuje się jak medialne call girls, mające naprzemiennie wychwalać obóz władzy i poniewierać jego przeciwników, mniejsza, liberalnych, postkomunistycznych czy prawicowych. Ważne, że sprzeciwiających się „naszej sprawie”, czyli utrzymaniu władzy przez obecną władzę.

Liberalno-lewicowe salony zasłużyły sobie na nauczkę swoją arogancją, gnuśnością, pogardą wobec przeciwników. Wiele lat pracowały na obecne połajanki, odcięcie od pieniędzy publicznych. Problem w tym, że antysalon Kaczyńskiego w najprzychylniejszej interpretacji nie jest w niczym lepszy od salonu Michnika. Wymaga od uczestników sprzeniewierzenia się elementarnemu etosowi polskiej inteligencji, jakim jest służba krajowi (a nie prezesowi) oraz odkrywanie i głoszenie prawdy ogólnonarodowej (co nie znaczy: wolnej od ujęcia w duchu konserwatywnym, lewicowym czy jakimkolwiek innym), a nie dyktowanej przez partyjnych spindoktorów „postprawdy”.

Polsce bardzo dziś brakuje klasycznej inteligencji. Nie tej spod znaku Jaruzelskiego czy Czarzastego, nie tej z obozów plemiennych watażków III RP. Tej spod znaku Mickiewicza i Żeromskiego, Piłsudskiego i Dmowskiego, Studnickiego i Konopczyńskiego. Nieuciekającej w apolityczność i w biznes, mającej odwagę zaryzykować publiczną obronę spraw ważnych nie tylko w czasie koniunktury. Już wiemy, że politycy takiej inteligencji nie chcą. Jeśli więc ma się odrodzić, to może liczyć głównie na siebie.

…i klasie średniej

Podobnie rzecz się ma z polską klasą średnią. Doprecyzujmy: mam na myśli tych, zgodnie z klasycznym rozumieniem tego pojęcia, którym status socjoekonomiczny pozwala na znaczną niezależność, na przykład niepodejmowanie pracy zarobkowej przez dłuższy czas, jeśli warunki stawiane przez pracodawcę okażą się nie do przyjęcia, czy ostracyzm środowiskowy pozbawi bieżących przychodów. W klasie tej nadreprezentowani są przedsiębiorcy, akademicy, prawnicy, lekarze, menedżerowie, dziennikarze. To grupa wciąż u nas nieliczna (zrzesza, wedle moich obliczeń, ok. 5 proc. populacji), ale dziś już znacznie silniejsza niż na początku transformacji. Co ważniejsze, na długą metę niezbędna dla utrzymania republiki, zostawmy na razie na boku: demoliberalnej czy neoklasycznej, gorszej czy lepszej. Mowa o ustroju opartym na rządach prawa, poszanowaniu wolności i własności, podziale i kontroli władzy. Wiedział o tym już Arystoteles, wiedzieli klasycy liberalizmu, wiedzą współcześni teoretycy i praktycy demokracji. Powodów jest wiele, ale jeden wysuwa się na pierwszy plan: tylko silna klasa średnia może być czynnikiem równowagi w destrukcyjnych konfliktach biednych z bogatymi, które na długą metę – co wykazał już Platon – prowadzą albo do oligarchii, albo do tyranii.

W Polsce warstwa ta dała się swego czasu uwieść PO, ale gdy rozczarowała się jej pogardą, nieudolnością i zepsuciem, w znacznej mierze postawiła na PiS. Dała tym samym Kaczyńskiemu unikalną szansę na republikańską redefinicję agendy politycznej. I ta okazja, jak wiele innych, została zmarnowana. W zamian za akt wyborczego zaufania klasa średnia otrzymała od PiS-u niezapowiedziane podwyżki podatków (np. poprzez zmianę kwoty wolnej). Co ważniejsze, dostała nową oś życia publicznego, zorganizowaną wokół konfliktów biednych z bogatymi, w której, jak wskazuje i erystyka, i praktyka partii rządzącej, średniacy plasowani są po stronie tych drugich. Świadczy o tym tak wspomniana polityka podatkowa, agenda kolejnych kampanii antyestablishmentowych, jak i choćby nagonka na żyjące w dużej mierze z hojności klasy średniej organizacje pozarządowe.

To idiotyczne i absurdalne, bo poniewierana konsekwentnie drugim progiem podatkowym, od którego w przeciwieństwie do bogaczy nie ma jak uciec, klasa ta ma żywotny interes w osłabieniu nadmiernie rozpasanych oligarchów, korporacji, wielkich grup interesu. Gra więc w tę samą, co do zasady, grę, w którą grają biedni. Wielu jej przedstawicieli, zwłaszcza tych trzydziesto-, czterdziestoletnich, chciałoby robić kariery w sposób, który przyniesie krajowi sukces, a im samym poczucie dobrze spełnionego obowiązku. Od Tuska dowiedzieli się, że nie da rady, bo trzeba się skupić na powstrzymaniu Kaczyńskiego. Od tego drugiego słyszą teraz, że są postkomunistami albo kolaborantami PO. Tak oto robi sobie PiS wrogów z naturalnych, strategicznych sojuszników, wpychając ich tym samym uparcie na powrót w ramiona potworków w rodzaju Nowoczesnej. Ze szkodą dla siebie, dla średniaków i dla Polski.

Budził wreszcie Kaczyński nadzieję na bardziej przemyślaną, prorozwojową – w kontraście do typowego dla PO dryfowania – i dowartościowującą rodzimy kapitał politykę gospodarczą. Uważni Czytelnicy „Nowej Konfederacji” z pewnością wiedzą, że szczególny entuzjazm okołoredakcyjnego środowiska musiało budzić przejęcie przez Kaczyńskiego czy Mateusza Morawieckiego bliskiej nam diagnozy neokolonialnej i wynikających z niej postulatów repolonizacyjnych. Skutek? Nowe inwestycje Mercedesa, Toyoty, Fiata, i wicepremier wjeżdżający na giełdę samochodem reklamowanym jako triumf polskiego kapitału oraz myśli technicznej. W rzeczywistości zaś cackiem złożonym z zagranicznych komponentów i opakowanym w nadwiślańskie blachy. Repolonizacja banków? Trwała w najlepsze już za czasów PO. Wstrzymanie rabunkowej prywatyzacji? Tak samo, tyle że jeszcze wcześniej. Nihil novi, poza obfitszą gadaniną.

Głębiej w pułapkę

Generalny obraz polityki gospodarczej jest jeszcze gorszy. Jest ona doprawdy księżycowa. W chwili zmiany władzy rynek pracy samoczynnie regulował się w stronę tzw. rynku pracownika: pensje rosły, bezrobocie spadało, pracodawcy musieli bardziej iść podwładnym na rękę. Jednocześnie, wciąż zachowywaliśmy główną przewagę konkurencyjną, jaką dysponujemy – niższe ceny. PiS postanowił dorzucić do pieca. 500+, podwyżka płacy minimalnej i zasiłków dla bezrobotnych – to administracyjne wzmocnienie rynkowej tendencji, składające się wraz z innymi działaniami na próbę budowy polskiej wersji państwa opiekuńczego. Nie miejsce tu na polemikę z tym modelem. Rzecz w tym, że nas na to nie stać, a rząd półotwarcie przyznaje, że prawie wszystkie te wydatki będą na koszt przyszłych pokoleń (zadłużenie) lub niepytanych o zgodę innych grup Polaków, w tym rzeczonej klasy średniej (podwyżki podatków).

Jednocześnie, gabinet Beaty Szydło nie przedstawia żadnego wiarygodnego pomysłu na budowę alternatywnych przewag konkurencyjnych. Za całą retoryką proinnowacyjną idzie co najwyżej tyle realnych działań, ile za mówieniem o repolonizacji. Chyba że ktoś wierzy, że Morawiecki rzeczywiście wyczaruje ponad bilion złotych na inwestycje, a niechętni co do zasady innowacjom polscy przedsiębiorcy nagle zaczną masowo produkować samochody elektryczne i tym podobne cuda, wytwarzane już zresztą często gdzie indziej.

Krótko mówiąc: rząd zdaje się zmierzać do zniwelowania naszej głównej przewagi konkurencyjnej bez pomysłu na inną. Mówiąc o wychodzeniu z „pułapki średniego dochodu” robi wszystko, żeby nas do niej przybliżyć lub dłużej w niej utrzymać.

Tupolewizm

Ponurą puentą pierwszej fazy „dobrej zmiany” jest symbolika grudniowego powrotu polskiej delegacji rządowej z Wielkiej Brytanii. Znów to samo, co w przypadku katastrofy smoleńskiej: najważniejsze osoby w państwie w jednym samolocie, nieprzygotowanie, brak zabezpieczeń, nieprzestrzeganie lub brak procedur. „Dziennik Gazeta Prawna” nazwał to trafnie „tupolewizmem na pokładzie embraera”. O ile po wypadku samochodowym prezydenta Dudy w marcu zeszłego roku zwalanie wszystkiego na poprzedników można było jeszcze z trudem przełknąć, to tym razem nie ma już żadnych usprawiedliwień.

Wielokrotnie mówiłem publicznie, że współodpowiedzialność za tragedię smoleńską ze strony rządu Tuska była jego całkowitą kompromitacją i jednoznacznym powodem do dymisji. Co zatem można powiedzieć o partii przez sześć lat grzmiącej na temat „zdradzonych o świcie”, gdy nie wyciąga ona żadnych istotnych wniosków instytucjonalnych z katastrofy, w której straciła prezydenta i kilkadziesiąt innych znakomitości? Pomimo tego, że zaprzyjaźniony z nią think tank, jakim był Instytut Sobieskiego, z walnym udziałem dzisiejszego szefa Biura Bezpieczeństwa Narodowego Pawła Solocha, wnioski te już w 2012 r. wyciągnął, wyliczył i spisał w raporcie eksperckim o tej tragedii. Zupełni cynicy, skłonni sprowadzić nawet tragedię narodową i osobistą, a zarazem katastrofę kadrową tej formacji, do rangi piarowskiego artefaktu? Kompletni dyletanci, bez elementarnej potencji politycznej? Totalni ignoranci, redukujący państwo do zbioru posad?

Tak czy inaczej, PiS zawiódł nawet tych, dla których Smoleńsk jest najboleśniejszą raną najnowszej pamięci narodowej, symbolem dramatycznego stanu państwa i elit. Chwila wielkości wspólnoty, jaką wywołała żałoba po tragedii, dawała nadzieję na odnowę. Kaczyński był jej dysponentem. I zmarnował to, podobnie jak liderzy Solidarności roztrwonili wielki kapitał symboliczny zrywu lat 80.

Duch pyszny poprzedza upadek

Co PiS osiągnął po ponad roku rządów? Zostawiając na boku kosmetykę – nawet za Tuska było jej dużo – i skupiając się na sprawach pierwszoplanowych: mamy program 500+ i budowę nowej nomenklatury. To ma być dorobek partii „bardzo głębokich zmian”, antytezy dryfu i syfu z czasów PO?

Nie, obliczona wyłącznie na efekt sondażowo-wyborczy erystyka tego rządu nie zasługuje na poważne traktowanie. Jego polityka jest kpiną ze wszystkich państwowców, którzy pokładali w nim nadzieje. Jest też policzkiem dla klasy średniej i republikańskiej inteligencji. Rzadko spotykana w tak wczesnej fazie kierowania krajem, bezbrzeżna arogancja, w myśl biblijnego „duch pyszny poprzedza upadek”, wróży obecnej władzy bardzo źle, ale biorąc pod uwagę jakość alternatyw, może to potrwać jeszcze wiele lat i nawet kilka kadencji. Póki co nie ma większego sensu temu rządowi doradzać. Pozostaje próbować na niego oddziaływać krytyką, protestem, naciskiem. Byle nie takimi, jak w wydaniu obecnej opozycji politycznej....

Życie publiczne w Polsce przypomina dziś dom wariatów: jeden woła, że jest Napoleonem, drugi, że Czyngis-chanem, trzeci – Sulejmanem Wspaniałym. My mamy wybierać, który z nich mniej zaszkodzi krajowi, realizując swoją wizję. Ja się z tego wypisuję.

Jednocześnie szanuję, a nawet podziwiam wielu ludzi, którzy – uprawiając ketman – próbują coś zrobić na dalszych planach polityki. W PiS-ie i gdzie indziej, przedzierając się wytrwale przez gąszcz dworskich intryg i rytuałów. Powyższe nie jest więc potępieniem wszystkich w czambuł. To tylko (i aż) konstatacja, że Kaczyński zawiódł nadzieje na systemowe zmiany – i nie rokuje poprawy.

Kaczyński jak Tusk

Jestem republikaninem. Stoję „tu gdzie wtedy”, gdy zaczynałem poważniejsze życie publiczne. Chcę przede wszystkim budowy państwa z prawdziwego zdarzenia, rządów prawa, ochrony wolności i własności. Silnej armii i dyplomacji godnej sporego europejskiego kraju w trudnym położeniu geopolitycznym. Obrony interesu najsłabszych, klasy średniej i inteligencji. Rozpędzenia pasożytniczych sitw i zaprowadzenia merytokracji. Oceniam polityków przez pryzmat tych wartości i celów. Kaczyński stał kiedyś niedaleko od nich, ale obecnie przesunął się w bardzo bliskie pobliże PO, PSL i całej reszty.

Czy inna polityka jest możliwa? Dominującym kartelom partyjnym przydałaby się poważniejsza konkurencja, ale przykłady Nowoczesnej i Kukiza pokazują, że sama świeża krew to za mało. Po przebiciu betonu, nowi gracze dołączają do castingu wariatów. Najwyraźniej źródła tak politycznej nędzy ostatnich lat, jak i potencjalnej odnowy polskiego życia publicznego leżą w dużej mierze poza partyjną polityką. We wciąż raczkującym społeczeństwie obywatelskim, w częstości i jakości zaangażowania klasy średniej i inteligencji, w kształceniu elit intelektualnych i przywódczych.

Tym też zamierzam się w najbliższych latach zajmować. Do czego i Was namawiam.

Rosja nie wykiwa nas po raz drugi

Z dr. Phillipem A. Petersenem rozmawia Aleksandra Rybińska

dr Phillip A. Petersen

Czołowy strateg amerykański, wiceszef Fundacji Potomac, jednego z najbardziej wpływowych think tanków w USA

Aleksandra Rybińska

Zastępca redaktora naczelnego „Nowej Konfederacji”, publicystka wPolityce.pl

Putin daje się Chińczykom rozgrywać jak dziecko. Wyszedł na idiotę, z czego dobrze zdaje sobie sprawę. Rosyjski prezydent jest w trudnej sytuacji, to właśnie czyni go tym bardziej niebezpiecznym

W Warszawie odbyła się w minionym tygodniu symulacja komputerowa współczesnego konfliktu zbrojnego, pod nazwą Hegemon – Baltic Campaign, z udziałem m.in. byłych dowódców NATO. Została ona przygotowana wspólnie przez dwa think tanki: polską Fundację im. Kazimierza Pułaskiego i amerykańską Potomac Foundation. Jaki był cel tej gry wojennej?

W symulacji rozegrany został scenariusz oparty na ćwiczeniach Zapad 2013, zawierający pewne zmiany, które nastały na skutek szczytów NATO w Newport oraz w Warszawie – wzmacniające siły Sojuszu Północnoatlantyckiego na wschodniej flance, i to tak, że Rosjanie musieli zmienić strukturę swoich sił zbrojnych i uwzględnić to w swoich planach. Rosja przesunęła 20 Armię na południe, nad granicę Białorusi i Ukrainy i odtworzyła Gwardyjską Armię Pancerną. Ma to odwieść Polskę od ewentualnej obrony państw bałtyckich, w przypadku, gdyby zostały one zaatakowane przez rosyjską 6 Armię. Jestem ciekaw, jak to zostanie przez Rosjan rozegrane, podczas ćwiczeń Zapad 2017 latem tego roku.

Celem symulacji była więc pomoc w zbudowaniu zrozumienia natury zagrożenia wojskowego ze strony Rosji, którego ofiarami mogą paść kraje bałtyckie oraz Polska. Państwa bałtyckie i Szwecja od jakiegoś czasu już używają platformy HEGEMON Baltic States Simulation, w celu określenia struktury sił i planowania obronnego, koniecznych do przeciwdziałania planom rosyjskiego Sztabu Generalnego.

Wśród niektórych ekspertów, także łotewskich, litewskich i estońskich, panuje przekonanie, że państw bałtyckich nie da się w zasadzie obronić. To błędna ocena?

Nie uważam, by obrona państw bałtyckich była niemożliwa. Wręcz przeciwnie, ale to wymaga strategii wysuniętej obrony, czyli odpowiedniego przygotowania i planowania. Teren do obrony znajduje się po obu stronach granicy. Dostęp Rosjan do terytorium NATO byłby więc ograniczony. Teren po stronie państw bałtyckich jest łatwy do obrony. Rosjanie mogliby więc użyć tylko niewielkiej części swoich sił. Jeśli te tereny zostałyby skutecznie obronione, pokonanie rosyjskiej armii byłoby możliwe.

Jest jeszcze kwestia przesmyku suwalskiego. To połączenie państw bałtyckich z Polską, czyli z resztą NATO.

Tak. Wiele się o tym mówi, ale moim zdaniem strategiczne walory przesmyku są przeceniane. To trochę tak, jak w przypadku przesmyku Fulda w okresie zimnej wojny. Wszyscy wtedy ciągle o nim mówili. W tamtym czasie Sowieci zapewne przeprowadziliby atak, którego się spodziewamy, tak jak Rosjanie zrobiliby to dziś, ponieważ chcą byśmy myśleli, że rozumiemy ich zamiary. Chcą nas złapać w określonych miejscach, zatrzymać nas w nich, by móc z kolei otoczyć w innych. Nie zamierzam się spierać, przyznaje: mamy między Warszawą a Tallinnem linię komunikacji, długą na 1000 kilometrów. Jest ona narażona na atak, bez dwóch zdań, a jej najwęższy punkt znajduje się w miejscu przesmyku suwalskiego. Niemniej jednak jest to teren łatwy do obrony. Dysponując odpowiednimi siłami, Polska może przeprowadzić tam skuteczną defensywę.

Pytanie, czy Polska takimi siłami dysponuje. Mamy niezbyt dużą zawodową armię i rozpoczęliśmy tworzenie obrony terytorialnej. To wystarczy?

Nie jestem zwolennikiem idei zamiany Polski w jeża, według zasady każdy broni swojej wioski. By odstraszyć wroga, trzeba pokrzyżować jego plany, a nie pokonać jego siły zbrojne. Co więc muszą zrobić Rosjanie? Muszą okrążyć Polską armię w północno-wschodnim kwadrancie kraju. Warszawa musi być bezpośrednio zagrożona atakiem. To oznacza, że Rosjanie muszą przekroczyć Bug, Narew oraz Wisłę. Są miejsca, gdzie łatwiej jest te rzeki przestąpić i takie, gdzie jest to trudniejsze. Weźmy dolny odcinek Wisły. Płock i Toruń to miasta, które Rosjanie muszą zająć, bo znajdują się one na prawym, podwyższonym brzegu Wisły i bronią mostów. Jeśli im się to nie uda, Polacy będą mogli użyć tych mostów, by przeprowadzić kontratak.

Pomysł ministra Macierewicza, by stworzyć coś w rodzaju Gwardii Narodowej, jeśli będzie ona oczywiście dobrze wyposażona i wyszkolona, jest dobry. Może ona bowiem zamienić te miasta, po ewakuacji ludności, w twierdze, bronione bez problemu przez wiele tygodni – o wiele dłużej, niż są w stanie wytrzymać Rosjanie. Gwardia Narodowa mogłaby także trudzić się odbudową baz lotniczych. W ten sposób zdjęłaby część ciężaru z regularnych sił. Można by czerpać też z sił rezerwy. Tacy ludzie jak ja potrafią prowadzić buldożera czy naprawić lotnisko polowe. Generałowie lubią efektowne zabawki, chcą mieć więcej najnowocześniejszych samolotów, czołgów. Najpierw należy się jednak zastanowić nad tym, jaka jest natura zagrożenia: co Rosjanie muszą być w stanie osiągnąć? Dopiero potem należy przemyśleć, jakiego sprzętu potrzebujemy, by móc pokrzyżować ich plany. Na tym polega skuteczne odstraszanie.

Mówi pan tu o wojnie konwencjonalnej. Skąd przekonanie, że Rosjanie postąpią wobec Polski i państw bałtyckich tak samo, jak wobec Ukrainy? Tym bardziej, że nie idzie im tam za dobrze. Utknęli w Donbasie. Od niemal dekady jesteśmy świadkami rosyjskiego szantażu, dotyczącego użycia broni atomowej przeciwko Polsce. W 2015 r. roku Rosjanie symulowali atak nuklearny na Warszawę i Sztokholm. A co będzie, jeśli Rosjanie zrealizują swoje groźby? Chodzi mi o punktowe uderzenia.

To bardzo dobre pytanie. Putin ma wizję stworzenia imperium, którą realizuje poprzez działania wojenne nowej generacji. Jest to w sumie dziewięć różnych narzędzi. Dziewiątym jest groźba użycia broni nuklearnej, ale nie jej użycie! Należy to wyraźnie podkreślić. Rosyjski Sztab Generalny ma poważny problem: jeśli Putin wplącze Rosję w wojnę, to trzeba też rozważyć, jak doprowadzić do jej zakończenia. W jaki sposób skłonić Zachód do tego, by przestał walczyć? Nie sądzę, żeby rosyjski Sztab Generalny przeprowadzał ćwiczenia Zapad dlatego, że chce zdobyć Polskę albo państwa bałtyckie. Myślę, że powodem jest szukanie sposobu na to, by skłonić Zachód do zaprzestania walk, jeśli zdecyduje się on na otwarte użycie siły wobec Rosji.

Rosjanie wiedzą, że bez Polski NATO nie obroni ani państw bałtyckich, ani nawet siebie. Dlatego skupiają się na niej. W 2009 przeprowadzili symulację taktycznych uderzeń nuklearnych na mosty na Wiśle. Izolowali pole bitwy. By odizolować teatr działań wojennych, symulowali jednocześnie ataki nuklearne na porty atlantyckie w USA. Użyli do tego pocisków manewrujących, wystrzeliwanych przez lotnictwo dalekiego zasięgu. Chcieli pokazać, że nie chodzi im o strategiczną wymianę ze Stanami Zjednoczonymi. Wywołało to wielkie poruszenie w Waszyngtonie. Wszyscy się zastanawiali: jak oni mogą myśleć, że gdy użyją broni nuklearnej przeciwko nam, to my nie odpowiemy tym samym?

Jednak nie o to chodzi. My wiemy, czego oni chcą, nakreślili nawet mapę, na której zaznaczyli terytoria, które chcą zdobyć. To żadna tajemnica. Uwzględniając jednak scenariusz zakończony wojną, należy znaleźć sposób na jej zakończenie, by móc rozpocząć negocjacje. Tak też Rosjanie zrobili w przypadku Krymu. Najpierw go zajęli, a następnie zadeklarowali, że są gotowi użyć broni nuklearnej, by bronić swojej zdobyczy.

No i okazało się to skuteczne. Zachód podkulił ogon i dziś słyszymy z ust francuskich i niemieckich polityków, że w zasadzie Krym zawsze był rosyjski, a Ukraina powinna się pogodzić z jego utratą. Dlaczego w przypadku Polski czy państw bałtyckich miałoby być inaczej? Nikt nie chce wojny, tym bardziej nuklearnej, z Rosją…

Podczas ćwiczeń w 2009 roku Rosjanie wypróbowali scenariusz, w którym Francja i Niemcy odmawiają spełnienia zobowiązań, wynikających z artykułu 5. traktatu waszyngtońskiego. NATO jednak jasno zadeklarowała na szczytach w Walii i w Warszawie, że zamierza bronić zarówno Polski, jak i krajów bałtyckich. Rosja doszła więc do wniosku, że należy przekonać Polaków do tego, by nie walczyli i nie pozwolili Amerykanom korzystać ze swojego terytorium. Dlatego odtworzyli Gwardyjską Armię Pancerną, jako bezpośrednią groźbę wobec Warszawy.

Moim największym zmartwieniem jest to, że Rosja może zająć Białoruś. Wtedy Gwardyjska Armia Pancerna znajdzie się na granicy z Polską, a to wszystko zmieni. Musimy się zastanowić nad tym, co możemy zrobić, by zagwarantować suwerenność Białorusi. Zapewne nie możemy bronić jej militarnie, ale możemy zastosować sankcje wobec Rosji, tyle że tym razem nie post factum, jak w przypadku Ukrainy i ograniczone w czasie, tylko w sposób wyprzedzający i stały. Wykluczenie Rosji z systemu SWIFT, czyli międzynarodowej sieci służącej do wymiany informacji między bankami, byłoby potężnym wstrząsem dla jej gospodarki. Bez SWIFT-u wymiana handlowa zostałaby sparaliżowana, co w rezultacie spowodowałoby gospodarczą blokadę Moskwy. To oznaczałoby upadek rosyjskich elit. Ludzi Putina.

Można było to zrobić już dawno. UE rozważała taki krok, ale ostatecznie się na niego nie zdecydowała.

Wiele państw zachodnich zainwestowało w Rosji, prowadzi z nią biznes. Takie sankcje nie są w ich interesie. Jednak powinniśmy pozostać w tej kwestii twardzi. Wykluczenie z systemu SWIFT powinno nastąpić automatycznie w przypadku zajęcia Białorusi przez Rosję. Jedyną zaś możliwością powrotu do systemu SWIFT powinno być wycofanie rosyjskich wojsk z Białorusi i przywrócenie jej suwerenności. Nie jesteśmy fanami Łukaszenki. Nie uważamy, że Białoruś to państwo demokratyczne i wiemy, że wybory w tym kraju nie są wolne. Jednak Białorusini nigdy nie będą mieli ani jednego, ani drugiego – ani demokracji, ani wolnych wyborów, jeśli stracą suwerenność. Rosjanie muszą zrozumieć, że albo będą grali zgodnie z międzynarodowymi zasadami, albo będą musieli ponieść konsekwencje. Wybór należy do nich i tylko do nich. To najlepsza rzecz, jaką możemy zrobić dla bezpieczeństwa międzynarodowego.

Rosjanie muszą także zrozumieć, że jeśli Gwardyjska Armia Pancerna przybędzie do Polski, to tu zginie, i stracą Kaliningrad. Że to jest pewne i nie podlega negocjacjom. W symulacji, którą przeprowadziliśmy w Warszawie, początkowo Kreml inspiruje przewrót na Białorusi, w wyniku którego Łukaszenka zostanie odsunięty od władzy. Rządzić zaczynają siły całkowicie lojalne wobec Kremla. Następnie stronnik Moskwy zaprasza rosyjskie wojska. Kreml zaczyna wykorzystywać Białoruś, jako bazę do aktów hybrydowych przeciwko Polsce i krajom bałtyckim. Nie możemy na to pozwolić.

To wymaga dużego stopnia zaangażowania ze strony Waszyngtonu. Stanowczej postawy wobec Kremla. Tymczasem nowy prezydent USA Donald Trump szuka dialogu z Rosją. Nie wróży to dobrze na przyszłość…

Nie zgadzam się z tą oceną. Trump ma oczywiście prawo do własnych opinii, ale musi się jeszcze wiele nauczyć, zanim będzie skutecznym prezydentem. Wybór Jamesa Mattisa na sekretarza obrony USA to jednak bardzo mądra decyzja, która pokazuje, że zmiana kierunku nie będzie, jeśli w ogóle nastąpi, aż tak wyraźna. Mattis nie jest przyjacielem Kremla, wręcz przeciwnie.

Trump za to mocno zaostrzył retorykę wobec Chin, w chwili, gdy sytuacja na Morzu Południowochińskim staje się coraz bardziej napięta. Zwrot na Pacyfik skończy się wojną? I na ile Rosja może być kartą przetargową w tej grze?

Rosja nie tylko może być, ale jest kartą przetargową w tej grze, ale nie amerykańską, tylko chińską. To Pekin używa Rosji. Putin zawarł deal energetyczny z Chińczykami, którzy dają mu pieniądze na budowę infrastruktury, by mógł dostarczać ropę i gaz do Chin. Co ma z tego Rosja? Niewiele. Głównym, największym odbiorcą i zarazem płacącym za rosyjski gaz jest Europa, nie Chiny. Strona chińska dyktowała trudne do przyjęcia dla Moskwy warunki, jednak kryzys ukraiński, napięcie w stosunkach z Zachodem i coraz słabsza pozycja na rynku unijnym skłoniły Moskwę do pójścia na ustępstwa. W skrócie: to bardzo kiepski interes.

A nawet gorzej: budowa infrastruktury przesyłowej to otwarcie Chińczykom dostępu do samego serca Rosji. Tę infrastrukturę chińskie siły zbrojne mogą wykorzystać w przyszłości do inwazji Rosji. Kiedyś chińska armia podczas ćwiczeń wojskowych zatrzymywała się na Uralu, teraz zatrzymuje się w Kazaniu. W rosyjskim wojsku istnieją dwie grupy: tacy ludzie, jak Szojgu, którzy optują za politycznym sojuszem z Pekinem, oraz rosyjscy generałowie, którzy uważają, że to najgłupszy pomysł na świecie. Jeden z nich mi powiedział, że największy problem, jaki Chińczycy będą mieli z rosyjską armią, to nie to, czy będą w stanie ją pokonać, tylko to, czy będą w stanie ją znaleźć. Oni wiedzą, że my nie jesteśmy dla nich zagrożeniem. Zachód nie zamierza ich atakować. Z Chińczykami może być różnie.

Chińczycy rozstawili przy granicy z Rosją w północno-wschodniej części kraju rakietowe pociski balistyczne Dongfeng-41, mające zasięg do 15 tys. kilometrów. Kreml zadeklarował, że nie czuje się zagrożony. W kogo są one więc wymierzone? W USA?

Mogą być wymierzone zarówno w USA, jak i Rosję. Wiemy, że Pekin konsultował Kreml w kwestii wyprzedzającego uderzenia nuklearnego w USA, zachęcając Rosję do agresywnej postawy – niech Rosjanie wystrzelą rakiety, wtedy my możemy się wygodnie odchylić do tyłu w fotelu i nic nie robić. Putin daje się Chińczykom rozgrywać jak dziecko. Wyszedł na idiotę i dobrze o tym wie. Rosyjski prezydent jest w trudnej sytuacji, to właśnie czyni go tym bardziej niebezpiecznym.

Próbowaliśmy pomóc Rosji po zakończeniu zimnej wojny. Wydaliśmy setki milionów dolarów na to, by Rosjanie mogli posprzątać nuklearny bajzel, pozostały po okresie sowieckim. Oni jednak wydali te pieniądze na zbrojenia i modernizację armii, by mieć nas czym zaatakować.

Nie tym razem. Nie popełnimy tego błędu po raz drugi. Jesteśmy w stanie wojny z Rosją, bo ona z nami toczy wojnę. Ludzie zdają się tego nie rozumieć. Jednym z narzędzi działań wojennych nowej generacji jest wojna informacyjna, a tę wojnę Rosja toczy przeciwko nam od dawna. Widzieliśmy to w czasie wyborów w USA i zobaczymy to także podczas zbliżających się wyborów we Francji czy Niemczech.

Polska – Białoruś: Synchronizacja Pamięci

Adam Michalak

Historyk, absolwent Uniwersytetu Warszawskiego oraz Uniwersytetu Jagiellońskiego

I Polsce, i Łukaszence zależy na białorutenizacji Białorusi. Ale dla nas jest ważne, by ten proces przybrał formę przyjazną współczesnej Polsce. Nie możemy dopuścić do powstania na Białorusi „drugiej Litwy”

Podstawą polityki międzynarodowej nie są sentymenty, ale twarde argumenty: na możliwości danego państwa i układy geopolityczne wpływają potencjał militarny, zasoby naturalne, ludność, zdolności przemysłowe i zajmowana przestrzeń geograficzna. Nie można jednak zapominać o tym, że do osiągnięcia celów, szczególnie gdy brakuje nam jakiegoś zasobu, należy czasem użyć bardziej delikatnych i subtelnych metod. Jedną z tych metod jest polityka kulturalna.

Słuszność moralna

Jednym z ważniejszych kierunków wytyczonych dla polskiej polityki kulturalnej po 1989 r. są graniczące z nami na wschodzie państwa, należące do dawnej Rzeczpospolitej Szlacheckiej: Białoruś, Litwa i Ukraina. Niestety, po prawie 27 latach od powstania III RP, wyniki tej polityki, czyli budowanie przyjaznych relacji na gruncie historii i kultury, są mizerne, a środki przeznaczane na nią – niewystarczające. Niezadowalające efekty nie są jednak spowodowane jedynie błędami polskiej strony, lecz także uporem naszych partnerów, obawiających się „polskiego imperializmu”.

Litwini nie są w stanie zaakceptować nawet używania pisowni polskich nazwisk w swej przestrzeni publicznej, a w litewskich podręcznikach do historii okres wspólnej państwowości jest często przedstawiany jako zniewolenie i duszenie przez Polaków litewskiej kultury.

Niewiele lepiej wyglądają relacje z Ukrainą. Tożsamość tego państwa budowana jest na podstawie pamięci o zrywach kozackich przeciw Rzeczpospolitej, ale i Moskwie. I o ile można się spodziewać, że ta kwestia nie będzie stanowiła przeszkody we współpracy, to dynamicznie rozwijający się na zachodniej Ukrainie kult UPA i próby podnoszenia go do statusu oficjalnej ideologii państwowej stanowią poważną barierę w relacjach pomiędzy Polską a Ukrainą. I nic nie wskazuje na to, by w najbliższej przyszłości dało się ten problem rozwiązać.

Co do Białorusi, sprawy wyglądają nieco inaczej. Działalność kulturalna państwa polskiego była bowiem nakierowana jak dotąd nie na współpracę z władzami w Mińsku, ale na wspieranie opozycji demokratycznej oraz Polaków na Białorusi. Takie podejście miało doprowadzić do demokratyzacji Białorusi, co uznano za moralnie słuszne. Niestety, postawienie na „słuszność moralną”, a nie na skuteczność, dało mizerne efekty. Reżim jak trwał, tak trwa, opozycja jest słaba, a Polacy na Białorusi mają ograniczone możliwości kultywowania swojej tradycji i kultury. Jednak to właśnie Białoruś – spośród trzech wymienionych państw – posiada największy potencjał w dziedzinie współpracy kulturalnej. W dłuższej zaś, na razie nieokreślonej perspektywie, może powstać tam ideologia państwowa, która nie tylko będzie neutralna wobec Polski, ale wręcz otworzy nowe możliwości współpracy i intensyfikacji działań pomiędzy oboma państwami. Czas ku temu wydaje się właściwy.

Białorusini – Ludzie Sowieccy czy Pany?

Białorusini to społeczeństwo, które dopiero się zamienia w naród. Większość z nich, czyli około 4/5, to rosyjskojęzyczni Białorusini, którzy uważają się za obywateli tego kraju, ale wypierają się przynależności do narodu białoruskiego. I nic dziwnego: od XIX wieku są oni karmieni ideą trójjedynego narodu rosyjskiego, którego rzekomo są częścią. Posiadają natomiast rozbudowaną tożsamość lokalną. Liczy się dla nich historia miejscowości czy regionu, z którego pochodzą. Kwestia narodowości jest sprawą bardziej zatartą. To oznacza, że Białorusin głównie dba o interes swój i najbliższej wspólnoty, a nie o interes państwa czy narodu. Jeśli chcieć szukać bliskiej Białorusinom tradycji, byłaby to tradycja Rosji Sowieckiej, co bynajmniej nie oznacza, że uważają się oni za Rosjan.

Taki stan rzeczy jest wynikiem zatrzymania procesów narodowotwórczych na Białorusi. Krótki okres działań w tym kierunku, pomiędzy 1991 a 1994 r., przerwało dojście do władzy Aleksandra Łukaszenki, który postawił na ideologię sowiecką (z lekkim jedynie zabarwieniem narodowym). Ten ruch zablokował kształtowanie się narodu białoruskiego na kolejne 20 lat. Na dodatek Łukaszenka podniósł w 1995 r. język rosyjski do rangi języka państwowego, obok białoruskiego. Sprawiło to, że liczba osób posługujących się białoruskim nie tylko przestała rosnąć, ale wręcz zmalała. W 1999 r. językiem białoruskim posługiwało się jeszcze 37 proc. społeczeństwa, a stale używało go 5,8 proc. W 2009 r. było to już odpowiednio 23 i 3,9 proc. To powoduje, że Białoruski nie jest w pełni rozwinięty, nie posiada do tej pory słownictwa naukowego i administracyjnego, co ogranicza możliwości jego stosowania. Ale skoro Białoruś zsowietyzowana nam nie odpowiada, to jaką inną tożsamość mogą mieć Białorusini? Chłopską – jak Litwini czy Ukraińcy?

Białoruska inteligencja, gdy rozpoczęła pod koniec XIX w. kształtowanie myśli niepodległościowej, doszła do wniosku, że naród białoruski jest spadkobiercą organizmów państwowych, które wcześniej istniały na tym terenie, a ich historia jest historią Białorusi. Dlatego też nie tylko czas Białoruskiego Rządu Ludowego powstałego w 1918 r. i obecnej Republiki Białorusi, lecz również historia księstw ruskich: Smoleńskiego, Połockiego czy Witebskiego oraz dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego należą do historii państwa białoruskiego. Istnieją ku temu pewne przesłanki. Mimo że w nazwie Wielkiego Księstwa Litewskiego znajduje się przymiotnik „litewskie”, to większość zamieszkujących go ludzi, w tym elit – bojarów, było ruskiego/białoruskiego pochodzenia. Sami Litwini zresztą, tuż po wchłonięciu przez nich wielkiego obszaru ziem ruskich, ruszczyli się. Językiem urzędowym, ale i powszechnie używanym w WKL, był język starobiałoruski, poprzednik dzisiejszego białoruskiego. W tym języku było spisane prawo dla WKL: Statuty Litewskie. Trzeba również przyznać, że patrząc na zarys granic Wielkiego Księstwa Litewskiego po Unii Lubelskiej, widzimy w przybliżeniu granice dzisiejszej Litwy i właśnie Białorusi.

Spuścizna I Rzeczpospolitej

Takie podejście Białorusinów do historii WKL niesie ze sobą pewne konsekwencje: Białorusini uważają, że ich naród wydał wielu znakomitych ludzi: wybitnego pisarza, opisującego okolice Nowogródka – Adama Mickiewicza, wybitnego kompozytora i twórcę opery białoruskiej – Stanisława Moniuszkę, a także znanego w Stanach Zjednoczonych „białoruskiego” rewolucjonistę, Tadeusza Kościuszkę oraz innych białoruskich bohaterów narodowych, takich jak Filomaci i Filareci. Do postaci, z których Białorusini mogą być dumni, białoruscy historycy zaliczają wielu polskich władców, choćby Władysława Jagiełłę czy Kazimierza Jagiellończyka. Wskazują również na znakomite rody, nierozerwalnie związane z białoruską historią: Radziwiłłów, Sapiehów, Tyszkiewiczów i wielu innych. Do takiej tożsamości przyznaje się obecnie ok. 1/5 białoruskiego społeczeństwa. Nie chodzi mi o to, czy podejście Białorusinów do historii Wielkiego Księstwa Litewskiego jest uzasadnione, albo czy Mickiewicz i Kościuszko byli Białorusinami. Chcę jedynie wskazać, że właśnie takie podejście do tożsamości narodowej dominuje wśród białoruskiej opozycji, którą wspiera polski rząd, i wśród pewnej części białoruskich obywateli. Jest to tożsamość, która nie stoi w kontrze do państwa polskiego oraz tradycji I Rzeczpospolitej. Wręcz przeciwnie – afirmuje ją, uważa ją za integralną część własnej tradycji – jest to grunt, z którego wyrasta młody naród białoruski. Ze wszystkich czterech państw – spadkobierców Rzeczpospolitej – tylko w Polsce i na Białorusi wytworzyło się tak silne poszanowanie nie tylko dla pochodzenia chłopskiego, ale i szlacheckiego: wielu Białorusinów, szuka swych szlacheckich korzeni i często je znajduje, głównie wśród szlachty zaściankowej, pozbawionej w XIX wieku praw szlacheckich. Oczywiście w ich mniemaniu to szlachta białoruska.

Zapobiec konfliktowi historycznemu

Tworzenie tożsamości narodowej na takim gruncie może jednak doprowadzić do powstania nowego konfliktu historycznego. Możliwe, że powstanie na Białorusi silny nurt, który będzie forsował ideę, że urodzeni na ziemiach dzisiejszej Białorusi Polacy, tacy jak Mickiewicz czy Kościuszko, to tak naprawdę Białorusini, których Rzeczpospolita sobie zagarnęła. Takie myślenie jest już obecne u białoruskich organizacji nacjonalistycznych. Możliwe, że państwowe instytucje naukowe również przejmą taki pogląd, czemu należy koniecznie zapobiec. W polskim interesie leży przedstawienie szerokim kręgom białoruskiego społeczeństwa poglądu, że postacie takie jak Moniuszko, Ogiński czy Radziwiłłowie stworzyły podwaliny wspólnej historii i kultury tak Polski, jak i Białorusi. Że należą do wspólnego, polsko-białoruskiego dziedzictwa Rzeczpospolitej Szlacheckiej. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Ministerstwo Spraw Zagranicznych powinny wspólne zająć się stworzeniem programu ukazującego wspólnotę kultury oraz historii Polski i Białorusi. W ten sposób może udałoby się, choćby w przypadku jednego z naszych sąsiadów na wschodzie, zapobiec wybuchowi konfliktu historycznego.

Taki program miałby zapewne swoich wrogów, ale też co najmniej jednego, na pierwszy rzut oka zaskakującego, sojusznika. Największym jego wrogiem zapewne byłaby Rosja, chcąca – z oczywistych powodów – jak najbardziej zantagonizować relacje polsko-białoruskie. Drugim wrogiem tworzenia wspólnej narracji historycznej Białorusi i Polski byłyby skrajnie nacjonalistyczne ugrupowania białoruskie, wzorujące się na litewskim ruchu narodowym. Zagrożenie dla takiego programu może wyjść również z samej Polski. Pomysł, że Rzeczpospolita nie była tylko polska, a ważne dla jej historii postacie nie są jedynie naszym dziedzictwem historycznym, może wywołać w Polsce niezrozumienie i złość. Przez wiele lat przedstawiano uproszczoną wersję historii, opartą na przekonaniu, że Rzeczpospolita była państwem prawie jednorodnym, wyłącznie polskim, podczas gdy stanowiła w rzeczywistości konglomerat różnych grup etnicznych, a pojęcie narodu dopiero się tworzyło. Samo określenie „Polak” znaczyło w XVI, XVII czy XVIII wieku zupełnie coś innego niż w późniejszych i dzisiejszych czasach. Tak często przytaczany w tym tekście Tadeusz Kościuszko uważał się za Polaka, czyli członka stanu szlacheckiego – narodu politycznego, ale w swoich listach narzekał, że przyszło mu służyć w „Koronie”, czyli dzisiejszej Polsce, a nie w jego ukochanym Wielkim Księstwie Litewskim. Cieszył się natomiast, że spotkał trzech rodaków: dwóch Litwinów – Białorusinów i jednego Żmudzina – w dzisiejszym rozumieniu Litwina. Wszyscy trzej byli również szlachcicami – Polakami. Ważne jest więc, żeby specjalny program historyczno-kulturalny został przygotowany tak z myślą o Białorusinach, jak i Polakach. Wymieniliśmy możliwych wrogów, kto więc może być sojusznikiem w naszym przedsięwzięciu?

Narodowy Łukaszenka

Panujący od przeszło 22 lat prezydent Białorusi coraz silniej propaguje kulturę białoruską, a w tym również kulturę i tradycję dawnej Rzeczpospolitej. Świadczy o tym choćby wybudowany w 2009 r. pomnik Tysiąclecia Brześcia. Znalazły się na nim zarówno podobizny księcia Włodzimierza Wasylkowicza, wielkiego księcia litewskiego Witolda, Mikołaja Radziwiłła „Czarnego”, króla Polski Władysława Jagiełły, jaki i podobizny kołchoźnicy i sowieckiego pogranicznika. Jest to swoista mieszanka spuścizny narodowej i sowieckiej. Mamy też gruntowną renowację zamku w Nieświeżu – dawnej siedziby Radziwiłłów, zakończoną w 2012 r. Podczas uroczystego otwarcia Łukaszenka fetował członków rodziny Radziwiłłów. Białoruski prezydent wspiera również dążenia do odtworzenia produkcji pasów słuckich, które chętnie nosiła szlachta z Rzeczpospolitej Obojga Narodów w XVII i XVIII wieku. Wytwórnia w Słucku (znajdująca się ok. 100 km na południe od Mińska – red.) wznowiła produkcję pasów w 2013 r. W czasie sierpniowej wizyty prezydenta Ukrainy Petra Poroszenki na Białorusi, Łukaszenka podarował mu właśnie taki pas. Elementy z pasów słuckich zaczęły pojawiać się na Białorusi także na okładkach książek, na sukienkach, znaczkach pocztowych, monetach. Kolejną rzeczą, którą Łukaszenka lubi obdarowywać znane osobistości odwiedzające Białoruś, to książki o Adamie Mickiewiczu.

Białoruski prezydent ostatnio zwiększa częstotliwość tego typu działań i ma ku temu powody. Rosyjska inwazja na Krym, a następnie wojna w Donbasie pokazały mu, że kwestia tożsamości narodowej nie jest bez znaczenia, a rusyfikacja społeczeństwa, którą rozpoczął w 1994 r., to zagranie ryzykowne. Dziś większość Białorusinów mówi po rosyjsku, ogląda i  korzysta z rosyjskiej telewizji, atrakcyjniejszej od białoruskiej, rosyjskiego radia i internetu, a cerkiew prawosławna na Białorusi jest zależna od Moskwy. Jest to istotne, gdyż Białorusini są wierzący i liczą się z głosem cerkwi. Łukaszenka zrozumiał, że może mieć na Białorusi, jeśli Moskwa sobie tego zażyczy, nie jeden, ale kilka separatystycznych obwodów z „zielonymi ludzikami”. By zniwelować to zagrożenie, prezydent Białorusi rozpoczął pełzającą białorutenizację kultury. Zaczęto m.in. popularyzować „wyszywankę” – koszulę o tradycyjnych białoruskich wzorach ludowych. Dnia 2 lipca zaczęto obchodzić nowe święto: Dzień Wyszywanki. Kontynuując ten trend Łukaszenka ogłosił mijający rok 2016, Rokiem Białoruskiej Kultury. W 2014 r. Łukaszenka zauważył także nagle osłabienie się języka białoruskiego; nakazał zwiększenie liczby godzin jego nauki w szkołach. Administracja prezydenta doszła wręcz do wniosku, opierając się na badaniach wśród ludności, że zaniknięcie języka białoruskiego jest obecnie największą bolączką Białorusi. Na ulicach Mińska zaczęły pojawiać się reklamy po białorusku. Również operatorzy sieci komórkowych zaczęli używać języka Białorusinów. Na stronie Ministerstwa Obrony Republiki Białoruś w zakładce „Bohaterowie Sił Zbrojnych Białorusi”, obok generałów Armii Czerwonej, pojawiły się takie postacie, jak Konstanty Ostrogski, Jerzy Radziwiłł, Kazimierz Siemienowicz, Jan Karol Chodkiewicz czy Jan Sapieha. Władze Mińska wydały niedawno pozwolenie na nazwanie jednej z ulic stolicy Białorusi imieniem Tadeusza Kościuszki. Nasilenie się narodowego trendu jest widoczne.

Epilog

Polski rząd powinien wykorzystać tę sytuację i z okazji poprawiających się ostatnio relacji politycznych pomiędzy Polską oraz Białorusią zaproponować władzom białoruskim rozbudowę również i relacji kulturalnych. Nie ulega wątpliwości, że Łukaszenka traktuje kulturę instrumentalnie, używa jej do tego, by zachować władzę, jednak w tej kwestii polskie i białoruskie państwa mają zbieżne interesy. I Polsce, i Łukaszence zależy na białorutenizacji Białorusi. Ale dla nas jest ważne, by ten proces przybrał formę przyjazną, a nie wrogą współczesnej Polsce. Nie możemy dopuścić do powstania na Białorusi „drugiej Litwy” w sensie kulturowym. Wspieranie tylko opozycji nie przyniosło zadowalających rezultatów. Należy więc wybrać inną drogę, nie dając się przy tym wplątać w propagandę białoruskiego reżimu. Podejście polskiej dyplomacji powinno być koncyliacyjne, ale polska ambasada nie powinna brać udziału w odsłanianiu takich pomników jak Kościuszko i Kołchoźnik. Zadanie nie jest proste, ale trzeba mieć nadzieję, że polska dyplomacja będzie potrafiła wykorzystać polityczne zbliżenie z Mińskiem.

Turcji problem z Zachodem

Mateusz Chudziak

Ekspert ds. Turcji, Kaukazu i Azji Centralnej

Zarówno członkostwo Turcji w NATO, jak i jej relacje z UE nie powinny w najbliższej przyszłości ulec demontażowi. Należy się jednak spodziewać redefinicji tureckiej tożsamości oraz roli Turcji w świecie

Dokonujące się co najmniej od 2013 r. zmiany w polityce wewnętrznej i zagranicznej Turcji budzą na Zachodzie coraz to większe wątpliwości, a wraz z nimi pytania o tureckie intencje. Państwo, które od lat 50. ubiegłego wieku znajduje się w strukturach NATO, a także puka do drzwi Unii Europejskiej, przechodzi obecnie przez burzliwy okres przemian wewnętrznych, jednocześnie dokonując fundamentalnej redefinicji swojej roli zarówno w regionie Bliskiego Wschodu, jak i w relacjach z silniejszymi graczami (Stanami Zjednoczonymi, UE oraz co gorsza – Rosją). Stanowi to turecką odpowiedź na coraz poważniejsze wyzwania – w polityce wewnętrznej oraz w otoczeniu międzynarodowym.

Trwający od pół wieku sojusz z Zachodem zdaje się wisieć na włosku. Ankara staje się coraz bardziej nieprzewidywalna, Zachód zaś traci kolejne instrumenty wpływu na politykę swojego kapryśnego partnera znad Bosforu. Co gorsza, partner ten zdaje się odpływać od Zachodu. „Zachodniość” Turcji, jakkolwiek koślawa, ma jednak dłuższą metrykę i silniejsze podstawy, niż można by sądzić na podstawie obserwacji sytuacji politycznej ostatnich kilku lat. Zarówno członkostwo w NATO, jak i strategiczne relacje z UE nie powinny w najbliższej przyszłości ulec więc spektakularnemu demontażowi. To, czego należy się jednak spodziewać, to trwała redefinicja tureckiej tożsamości oraz roli Turcji w świecie. Kontrowersyjne zaangażowanie tureckie w wojnę w Syrii, migracyjne targi z Brukselą, napięcia w relacjach z Waszyngtonem oraz huśtawka w relacjach z Moskwą, są rezultatem tej właśnie redefinicji.

Zachód w Turcji, Turcja na Zachodzie

Dlaczego powyższe zmiany tak frapują Zachód? Turcja w ostatnich latach stała się nie tylko nieprzewidywalna, ale co chyba ważniejsze – coraz trudniejsza do poznania. Oto przez ostatnie dwa wieki najpierw Imperium Osmańskie, a potem Republika Turecka przechodziły proces ciągłego równania do Zachodu, który niezmiennie był punktem odniesienia w kwestiach fundamentalnych – gospodarczych, politycznych i cywilizacyjnych. Przyglądając się temu z boku i nie znając sposobu, w jaki kształtowała się przez ten okres turecka autopercepcja, faktycznie możemy poczuć się zdezorientowani. Rzecz jednak w tym, że związek Turcji z Zachodem jest organiczny. Współcześnie przejawia się to w związkach gospodarczych i społecznych z UE, o czym świadczy obrót handlowy na poziomie ponad 150 mld euro rocznie oraz unia celna, a także obecność ok. pięciu milionów Turków w Europie. Dodatkowo związek ten wzmocniony jest przez członkostwo w NATO, które mimo poważnych napięć na linii Ankara-Waszyngton jest dla Turcji sojuszem o charakterze bezalternatywnym. Turcja zaopatruje się w broń i sprzęt wojskowy u państw sojuszu, samo członkostwo w NATO zaś stanowi dla niej zabezpieczenie w relacjach z nieprzewidywalnymi sąsiadami, a stanu tego nie mogą zmienić żadne doraźne układy. Głębia związków Turcji z Zachodem ujawnia się z jeszcze większą mocą, gdy spojrzymy na jej najnowszą historię. Zarówno elity osmańskie (a wśród nich również tureccy islamiści), jak i kemalistowscy budowniczowie Republiki Tureckiej dążyli do modernizacji, centralizacji i usprawnienia państwa na zachodnią modłę, przy jednoczesnym zachowaniu własnej tożsamości (nawet jeżeli ta podlegała głębokim zmianom).

Ustanowienie nowoczesnego porządku jest niezaprzeczalną zdobyczą Turków. W nim wychowali i wykształcili się również przedstawiciele współczesnych konserwatywnych elit, jednocześnie zachowując związki z tradycyjnymi instytucjami społecznymi. Prezydent Recep Tayyip Erdoğan, a wcześniej jego poprzednik Turgut Özal pobierali nauki w domu derwiszów İskenderpşa w Stambule, gdzie nauczanie prowadzili mistycy z potężnego i wpływowego bractwa sufickiego Nakszbandijja. Odebrali oni również nowoczesne, świeckie wykształcenie, a przede wszystkim przeszli socjalizację w warunkach narodowego i uporządkowanego państwa oraz racjonalnej biurokracji, którą republikańska Turcja z całą gorliwością wprowadzała. Ta sama Turcja przez długie dekady odgradzała się od Bliskiego Wschodu. Wymazanie osmańskiego dziedzictwa czy zmiana alfabetu z arabskiego na łaciński to fundamentalne elementy współczesnej tożsamości Turcji, którą Zachód uznawał za oswojoną. Sami Turcy zaś tożsamość muzułmańską zastąpili nacjonalizmem, który dzisiaj ma co najmniej kilka nurtów. Dla każdego z nich jedna kwestia jest wspólna – przekonanie o tym, że powołaniem Turcji jest wielkość. W tym sensie państwowy nacjonalizm jest również rezultatem interakcji z Zachodem i pozostaje ważny nawet w swojej najnowszej wersji, w której istotną rolę odgrywa islam.

Obecne elity wyniesione zostały do władzy przez kryzys ostatniej dekady ubiegłego stulecia. Oznaczał on wyczerpanie i kompromitację dotychczasowego, odgórnego modelu rozwoju, w którym ton polityce wewnętrznej nadawały stare, świeckie elity urzędnicze, polityczne, intelektualne i wojskowe. Nowy model rozwoju miał zaś realizować potrzeby i pragnienia wyalienowanych dotąd tzw. „czarnych Turków”, czyli konserwatywnych mas, które w starym modelu widziały układ faworyzujący Turków „białych” – sprawujących rządy jeszcze od czasów osmańskich, małpujących Zachód i żyjących z państwa. To te konserwatywne masy wyniosły Erdoğana do władzy, to one ufają, że proponowany przez jego świtę nowy porządek będzie najlepiej realizować postulat wielkości Turcji.

Tutaj zatem wielkość dokonywać ma się nie przez wsobność i izolacjonizm, tak jak miało to miejsce w przypadku Turcji kemalistowskiej, czerpiącej swą legitymację z samego faktu powstania po I wojnie światowej, ale przez przywrócenie islamowi należnego mu miejsca w kulturze, sukcesów gospodarczych, reformowanie państwa i emancypację mas. W parze z tym idzie zwrócenie się ku światu zewnętrznemu i wyznaczanie trendów innym narodom. Nowoczesność, przez długie lata utożsamiana z Zachodem, w najprostszej definicji oznacza „zwrócenie ku przyszłości”. Cóż zatem może być bardziej nowoczesnego (a zatem „zachodniego”) aniżeli nastawienie na ciągły rozwój, budowanie potęgi gospodarczej i politycznej, a następnie niesienie tych zdobyczy pozostawionym na bocznym torze historii muzułmańskim (sunnickim) braciom w wierze?

Redefinicja w praktyce

Wizja muzułmańskiej modernizacji i stworzenie syntezy wartości islamskich oraz demokratycznych miały wielki powab w poprzedniej dekadzie. Boleśnie zweryfikowała je jednak wojna w Syrii. W jej wyniku w odstawkę poszedł (przynajmniej w dotychczasowej formie) ambitny projekt rozwoju całego regionu pod patronatem Ankary. Zaangażowanie na Bliskim Wschodzie na zasadach dyktowanych przez brutalny realizm poważnie uderza w wewnętrzną stabilność Turcji – rezultatem jest odnowiony konflikt z Partią Pracujących Kurdystanu (PKK) czy rozlanie się fali islamskiego radykalizmu w kraju (do czego Ankara wydatnie się przyczyniła swoją ambiwalentną do niedawna polityką wobec radykalnych ugrupowań).

W obecnej sytuacji zatem celem Turcji jest obrona przed szkodliwym z jej punktu widzenia rozwojem sytuacji na północy Syrii. Kurdyjska Rożawa, początkowo traktowana jako potencjalna kopia przyjaznej Ankarze autonomii Kurdów w Iraku (jej przywódca Salih Muslim stawiał się w Turcji na rozmowach), traktowana jest jako egzystencjalne zagrożenie dla państwa tureckiego – poligon polityczny i militarny dla PKK, walczącej z Turcją od ponad trzydziestu lat. Zaangażowanie Iranu i Rosji wzmacnia szyitów na Bliskim Wschodzie. Sunnici w Syrii i Iraku, których patronem Turcja chciałaby być, zostają pozostawieni na pastwę islamskich radykałów (tureckie wsparcie dla nich skompromitowało projekty islamskiej drogi rozwoju).

Całe to zapętlenie rodzi niestabilność wewnętrzną, na którą władze tureckie odpowiadają budowaniem autokracji. Brak wsparcia Europy dla strefy bezpieczeństwa w Syrii spowodował na dodatek poważne rozczarowanie Unią jako poważnym partnerem. Natomiast amerykańskie wsparcie dla syryjskich Kurdów traktowane jest w Turcji jako wymierzone w bezpieczeństwo tureckiego państwa i od dawna irytuje Ankarę. Gniew Turków osiągnął jeszcze wyższy poziom po nieudanym wojskowym puczu 15 lipca ubiegłego roku, gdy o jego organizację oskarżono przebywającego w USA kaznodzieję Fethullaha Gülena.

Wszystko to powoduje, że w tureckiej percepcji Zachód, który sam zmaga się z poważnymi problemami (z wątpliwościami, co do przyszłego kształtu UE na czele), przestaje być pozytywnym punktem odniesienia. Po co Turcja ma się liberalizować, skoro nie wiadomo, czy liberalny zachodni porządek przetrwa, a sam Zachód kompromituje się przez swoje wsparcie dla PKK, uznawanej za organizację terrorystyczną przez niego samego (UE i USA)? Władze tureckie czynią więc wiele, aby Zachód społeczeństwu obrzydzić. Rządowa kontrola nad 70 proc. rynku medialnego pozwala na budowanie obrazu Europy i Ameryki, jako sił wspierających terroryzm, niechcących silnej Turcji, a dodatkowo pogrążonych w wewnętrznym kryzysie.

Wobec tego łatwiej społeczeństwu wytłumaczyć paradoksalny zwrot w polityce zagranicznej i układanie się z Kremlem. Współpraca z Rosją oznacza obronę własnego (coraz skromniejszego) stanu posiadania w Syrii (patronat nad sunnitami, zatrzymanie ekspansji Kurdów). Sojusz ten nie ma jednak póki co potencjału przerodzenia się w trwalszą relację. Jego strony mają bowiem sprzeczne interesy. Celem Rosji jest utrzymanie u władzy reżimu Asada i prowadzenie geopolitycznej gry z USA. Jednocześnie pogłębione relacje z Rosją nie są w stanie zastąpić Turcji gospodarczych i politycznych związków z Zachodem (te są znacznie bardziej wielowymiarowe). W tej sytuacji, poczynania Ankary traktować należy nie jako świadome rozluźnianie relacji ze strukturami euroatlantyckimi, ale raczej jako działania nastawione na realizację najbardziej palących, bieżących wyzwań w polityce regionalnej, przy jednoczesnym pozostaniu w zachodniej orbicie. Turcja zaś, wbrew temu, co sama uważa, nie jest Rosji równorzędna i może być przez nią rozgrywana przeciwko Zachodowi.

Narastająca frustracja

Autorytarne tendencje w Turcji i jej doraźne układy budzą poważny niepokój na Zachodzie. Ewentualne pozostanie sam na sam z Rosją nie jest jednakże perspektywą, której Erdoğan i jego otoczenie by sobie życzyli. Turcja jak dotąd nigdy nie groziła wystąpieniem z NATO (a groziła zerwaniem negocjacji akcesyjnych z UE i zerwaniem współpracy z nią w dziedzinie polityki migracyjnej). Jedyne, co robi, to bezustannie naciska na Stany Zjednoczone, aby te odstąpiły od współpracy z Kurdami z PYD i PKK w Syrii, a także dokonuje ruchów kadrowych we własnej armii, które mają na celu wzmocnienie jej najbardziej nacjonalistycznego skrzydła.

Wobec tego najważniejszym wnioskiem płynącym z obserwacji polityki tureckiej (przy świadomości historycznych związków) jest to, że dla Turcji członkostwo w strukturach euroatlantyckich ma charakter ambiwalentny. Wynika to z narastającej frustracji, wywołanej sprzecznymi interesami i odmienną diagnozą tego, co jest fundamentalnym zagrożeniem. Dla Turków są to syryjscy Kurdowie, dla USA – Państwo Islamskie, zwalczane z sukcesem przez Kurdów. Póki co, frustracja ta nie powinna jednak przeważyć nad wspomnianymi wcześniej korzyściami, płynącymi dla Turcji z członkostwa w NATO. Tureckie działania mają więc na celu demonstrację gotowości do prowadzenia polityki samodzielnej i podmiotowej. O wyrwanie Turcji z zachodnich struktur gra natomiast Kreml, kusząc Ankarę doraźnymi układami. Turcja zaś wchodzi w nie w celu obrony skąpego stanu posiadania w regionie oraz neutralizacji płynących z tej strony zagrożeń.

Tryumfy ciemnych reakcjonistów

Wojciech Stanisławski

Doktor historii, publicysta

Książka Marca Lilli „The Shipwrecked Mind” nie ukazała się jesienią 2016 roku przypadkiem: to reakcja na wielki zwrot w postawach ludzi Zachodu, którego pierwszymi objawami były Brexit i zwycięstwo Trumpa

Najnowszy zbiór esejów Marca Lilli, pod niełatwym do przełożenia tytułem „The Shipwrecked Mind” (jako wersję roboczą przekładu zaryzykujmy mocno niedoskonałą „Mentalność rozbitków”), jest mniej jednorodny niż poprzednie dokonania tego autora. „The Reckless Mind” (2001, wyd. polskie jako „Beztroski umysł”, 2007) czy „The Stillborn God” (2007, wyd. polskie jako „Bezsilny Bóg”, 2009) od początku pisane były w formule traktatów. „Mentalność rozbitków” to scalony i przeredagowany zbiór kilkunastu publikowanych wcześniej szkiców.

Ba, ale jakich szkiców! Nieprawdopodobna sprawność autora w wiązaniu dziesiątków wątków kultury, budowaniu paralel i wywodów, prowadzących od sprzeczności protestantyzmu do kształtu alejek w hipermarketach Walmartu to zdolność, którą wśród współczesnych autorów anglosaskich, obecnych na polskim rynku historii idei, posiadł może jeden George Steiner. Tyle blasku, tyle salt w powietrzu, tyle świetnych nazwisk, od Franza Rosenzweiga po Houellebecqa – i wszystko to po to, by pokazać nam, jak we współczesnym świecie górę biorą, ku głębokiemu zaniepokojeniu autora, reakcjoniści.

Wielkie oskarżenie?

Naturalnie, upraszczam i obciosuję „The Shipwrecked Mind” w sposób tym bardziej karygodny, że książkę tę, o której wadze daje wyobrażenie już choćby liczba i temperatura poświęconych jej recenzji, czytać można na sposób prawdziwie szkatułkowy, przy czym najgłośniejsi krytycy, jak Daniel McCarthy z „Timesa” czy John Banville, który omówił pracę Lilli na łamach „Guardiana”, podsuwają niejako kolejny, niezamierzony zapewne przez autora do końca, poziom lektury. Praca wykładowcy Columbii, mimo pojawiających się w niej pamfletowych motywów, nie jest jednak „wielkim oskarżeniem europejskiej i amerykańskiej prawicy”. Odczytują ją natomiast w tym duchu wpływowi krytycy, z Samem Tanenhausem z „New Yorkera” na czele.

Co nie znaczy, że Lilla pisze beznamiętnie. Pierwszy klucz, w jakim możemy czytać jego książkę, to świetnie nakreślone portrety trzech myślicieli europejskich, których badacz uznaje za „ojców założycieli” współczesnego radykalnego konserwatyzmu amerykańskiego: to Franz Rosenzweig, Eric Voegelin i Leo Strauss.

Trzy nazwiska, trzy poziomy rozpoznawalności. Eric Voegelin zaczyna być szerzej rozpoznawalny dopiero za sprawą „Teologii Politycznej”, wydającej od dwóch lat jego „dzieła wybrane”. Leo Strauss miał może pięć minut za czasów oświeconych korwinistów – dziś głośniej o Carlu Schmitcie, którego wielu prawicowych intelektualistów ma za swego mentora. Pewne frazy Straussa weszły jednak do obiegu, i moim zdaniem niebawem nadejdzie dzień, w którym marka Red is Bad wypuści (i sprzeda z zyskiem) T-shirt z napisem „Immanentyzacja eschatonu” – co, jak wiemy, stanowiło chwytliwy opis stanu rzeczy filozofa z Chicago. Rosenzweig, ze swoim nieśmiałym uśmiechem, „Gwiazdą Zbawienia”, umieraniem na stwardnienie zanikowe, pozostał wdzięcznym bohaterem ezoterycznych seminariów.

Konserwatyzm pokazuje kły

Dlaczego Lilla zestawia ich ze sobą i łączy? Jego zdaniem ci trzej myśliciele (Rosenzweig i Strauss połączeni byli doświadczeniem „żydowskości” w weimarskich Niemczech, z kolei Voegelin i Strauss znali smak ucieczki przed nazistami do Stanów i względnego bodaj sukcesu w świecie akademickim) jako pierwsi w sposób tak radykalny stwierdzili, że w kulturze europejskiej ukryta jest skaza odpowiedzialna za „kryzys wieku”. I to nie w rozumieniu ennui, niepowodzeń ostatnich dekad: Rosenzweig i Voegelin, każdy na swój sposób i ze swoją wiernością, upatrywali jego przyczyny w „zakażeniu” myśli politycznej eschatologicznymi marzeniami o Zbawieniu i Królestwie Bożym. Ich zdaniem, niecierpliwi ludzie postanowili przybliżyć ten stan rzeczy, tworząc w oparciu o religię ideologie; Strauss winił raczej oświecenie i ducha utylitaryzmu.

Oczywiście, interpretacje przeszłości były obecne w myśli konserwatywnej już wcześniej – ale do czasu Voegelina i Straussa nie miały charakteru tak całościowego: Burke i Chateaubriand owszem, winili za rewolucyjną zapaść wyalienowane i skłonne do abstrakcyjnych syntez umysły „prawników, filozofów i domorosłych teologów” – ale nie pisali o skazie, obecnej już w zawiązkach cywilizacji. To uczniowie Voegelina (czy może raczej jego czytelnicy), skłonni byli miotać gromy przeciw dwóm rewolucjom: bolszewickiej oraz „tej, która dokonuje się za sprawą księgowości i przepisów odrolniających”. Nowoczesny konserwatyzm pokazuje zatem kły i za zgubne uważa regulowanie ludzkiego życia i aktywności za pomocą ideologii i przepisów, niezależnie od tego, czy są one wykuwane na Kremlu czy Kapitolu. To ważki zwrot: moment, gdy nurt myśli politycznej, który wyrósł ze sprzeciwu wobec dogmatyzmu i całościowych teorii, sam zaczyna tworzyć całościowe teorie.

Czy ten zwrot to sprzeniewierzenie się początkom, czy dowód osiągnięcia przez konserwatyzm dojrzałości? To pozostaje do dyskusji. Jednak Lilla i jego akolici z radością wytykają konserwatystom moment, gdy z eleganckich kontestatorów Rewolucji stają się jej przeciwnikami, gdy w miejsce „podszczypywania dokonujących się przemian” wzywają do walki z nimi. Warto to odnotować, bo nie wykluczam, że z podobnym zakreślaniem granic tego, co dozwolone, mieliśmy do czynienia w III RP. Do przyjęcia był wtedy elegancki i bezsilny konserwatyzm Aleksandra Halla, Tomasza Wołka czy Jarosława Gowina, którym wolno było nawet czasem na łamach „Gazety Świątecznej” napisać coś w obronie dawnego ładu – ot, pochwałę gry w preferansa, fularów lub dowcipny pamflet na raperów. Na prawo od nich byli już jednak – przynajmniej w oczach mainstreamu III RP – tylko chuligani.

Sąsiedzi Arendt

O Voegelinie i Rosenzweigu znalazłoby się kilka innych, może i lepszych książek. Największym atutem szkiców Lilla dla polskiego czytelnika jest, moim zdaniem, niesystematyczne, dokonywane mimochodem, ale i tak fascynujące ukazanie historii myśli konserwatywnej i inspirowanych przez nią inicjatyw politycznej w powojennej Ameryce.

To rzecz fascynująca dwojako. Na poziomie historii idei – bo zaryzykuję opinię, że ewolucja refleksji konserwatywnej w USA jest w Polsce niemal nieznana. Każdy ma swojego ulubionego autora zachowawczego – ktoś de Maistre’a, ktoś Russella Kirka, ktoś Roberta Nisbeta – i każdy cytuje mądrości mistrza z oryginału lub przekładu, rzadko tylko znając etapy, spory i „skoki ewolucyjne” tej refleksji. Paradoksalnie, w Polsce dobrze znane są dzieje Hannah Arendt i jej „szkoły” nowojorskich liberałów. Świetnie, ale przecież o kilka przecznic mieszkali jej oponenci… Lilla nie ogranicza się do opisu bladego życia akademickiego, następujących po sobie mistrzów i doktorantów. Zamiast tego kreśli, tak lekko, że jakby od niechcenia, obraz połączonych, przeplatających się „sieci” nauki, publicystyki, ideologii i polityki, w których krążą idee konserwatywne, stając się paliwem dla kolejnych kampanii. Taki opis byłby, wierzę, fascynujący również w przypadku Luksemburga: ale w Stanach, z ich rozmachem, zasobami i wielością istniejących środków czyta się to niczym historię wojen. W połowie lat 50. myśl Voegelina fascynuje redakcję pisma „National Review”: William F. Buckley, jego wydawca lubujący się w barokowym stylu, na serio sięga po frazę „immanentyzacja eschatonu”.

Jego redakcyjny kolega Frank Meyer sięgnie o krok dalej i „rozwodni” naczelną tezę Voegelina twierdzącego, że zło tego świata wzięło się z pragnienia opanowania i redystrybuowania wszystkich jego dóbr. W roku 1962, podczas zlotu konserwatywnej młodzieży („The Conservative Rally for World Liberation”) w Madison Square Garden, ghostwriter Barry’ego Goldwatera, L. Brent Bozell, po raz pierwszy przedstawia na forum – innym niż akademickie – poglądy Voegelina. Krytykuje z jednakową niemal siłą „gnostycyzm liberalnego Kennedy’ego” i komunizm Chruszczowa, by upomnieć się o alternatywę – „prawdziwie chrześcijańską” cywilizację. Czy to jeszcze popularyzowanie doktryny, czy jej zawłaszczenie i prymitywizacja?

Idee mają konsekwencje

Podobnych powiązań jest więcej, a Lilla ukazuje je, tłumacząc nam niejako mimochodem, jak daleko idące konsekwencje mają te idee. Na seminaria Leo Straussa uczęszczał młody William Kristol (syn Irvina), w niedalekiej przyszłości jeden z głównych architektów polityki personalnej Republikanów. Obecny był na nich również Allan Bloom, w przyszłości autor słynnego „Umysłu zamkniętego”, krytykującego system panujący na wyższych uczelniach – a kolegą Blooma z roku i z seminarium był zastępca sekretarza obrony Paul Wolfowitz – „szary kardynał”, stojący za amerykańską interwencją w Iraku. Mało państwu parantel? Losy drugiego pokolenia „straussistów” są równie fascynujące i jeszcze bliższe współczesności. Zapoczątkował je Harry Jaffa, słuchacz Straussa w nowojorskiej New School for Social Research, który już swoją pierwszą pracą – „Crisis of the House Divided” – zapoczątkował zupełnie nowe podejście do sporów Lincolna z jego współczesnymi o naturę Konstytucji USA.

Kilka lat później Jaffa objął katedrę w kalifornijskim Claremont McKenna College – i tam bierze swój początek „zachodnia szkoła straussistów”. Jej członkowie i wyznawcy, określani przez przeciwników zjadliwą frazą „Claremonsters”, zajęli się w kolejnych latach fundamentalną krytyką Woodrowa Wilsona (jako „konstrukcjonisty”), położyli fundament pod nurt „konstytucyjnego konserwatyzmu”, wspierali intelektualnie konserwatywnego sędziego Sądu Najwyższego Clarence’a Thomasa, Biały Dom za Busha juniora, założycieli Tea Party – a kilka miesięcy temu zaistnieli na arenie publicznej, jako najpoważniejsze bodaj środowisko popierające Donalda Trumpa w ramach ruchu „Scholars and Writers for America”.

Mentalność reakcyjna

Wspominając to, dochodzimy do trzeciego poziomu rozważań Lilli i jego pierwszych czytelników. „Umysł rozbitków” nie ukazał się bowiem jesienią 2016 przypadkiem: stanowi, nomen omen, reakcję na wielki zwrot w postawach ludzi Zachodu, którego pierwszymi objawami okazały się Brexit i zwycięstwo Trumpa, kolejnych zaś możemy się zasadnie spodziewać w nadchodzących europejskich wyborach i rewoltach.

Główna teza Lilli – w żadnym razie nie optymistyczna, owszem, oskarżycielska i defetystyczna zarazem – brzmi bowiem: czasy współczesne to tryumf nie tyle „grzecznych neokonserwatystów”, co reakcjonistów właśnie – systematycznie i bez daru różnicowania odrzucających współczesność i jej dokonania. Wykładowca Columbii tłumaczy ten tryumf na szereg sposobów. W kilku miejscach odwołuje się do ustaleń neurobiologów, tryumfalnie ogłaszających w ostatnich latach, że różnice między „mentalnością” konserwatywną a lewicowo-liberalną biorą swój początek w innych schematach poznawczych i operacyjnych, wykształconych jeszcze w niemowlęctwie i mocno zdeterminowanych genetycznie. Nie koncentrując się jednak na tym, obcym mu, poziomie rozważań, konstatuje istnienie „mentalności reakcyjnej”. Jak ujmuje to w świetnej literacko frazie, „podczas gdy inni patrzą na rzekę czasu jako na coś, co płynęło i będzie płynąć, bo taka jest natura rzeczy, reakcjonista, patrząc na nią, widzi szczątki Raju, niesione przez mętne wody po potopie”.

Nie jest to opis życzliwy – Lilla, zestawiając w ostatnich rozdziałach swojej książki entuzjastów Brexitu, Trumpa, Putina, Voegelina, Houellebecqa i ISIS (a wolno przypuszczać, że zwolennicy Kaczyńskiego i Orbana nie znaleźli się w tej wyliczance tylko dlatego, że są rozpaczliwie prowincjonalni) ukazuje reakcjonistów jako zdominowanych przez nostalgię, która nie pozwala im ani rozpoznać świata, ani się z nim zmierzyć. Tęsknią za Złotym Wiekiem, za czasem sprzed rozpadu – nawet, jeśli putinista sytuuje Eden w czasach późnego Breżniewa, a voegelinista – późnego hellenizmu.

Nostalgia jako broń

Czy tak szeroki wspólny mianownik ma jeszcze sens? To rzecz do dyskusji. Warto jednak odnotować próby takiego opisu świata. Po pierwsze dlatego, że z pewnością nie zabraknie polskich komentatorów, którzy ochoczo zredefiniują elektorat PiS-u jako „reakcyjnych nostalgików”, z rozkoszą odnajdując silniejsze niż dotąd podobieństwo między nimi a wyborcami Trumpa. Po drugie zaś – ponieważ niewykluczone, że rzeczywiście wszyscy jesteśmy reakcjonistami w jeszcze szerszym sensie, niż chciałby Lilla. Możliwe, że każdy ma swój Złoty Wiek – jak mógłbym w tym momencie nie przytoczyć skrzydlatej frazy „Bo chodzi o to, żeby było tak, jak było” Agnieszki Holland, niezmordowanej egerii KOD – i skazani jesteśmy na spory między nostalgiami.

Być może dzieje się tak dlatego, że świat, w jakim znajdujemy się obecnie oraz ten, w jaki ewoluuje on na naszych oczach, staje się coraz mniej zachęcający i możliwy choćby do opisania, by nie wspominać już o możliwości jego przekształcenia. Konserwatyzm Burke’a i Metternicha rodził się z przerażenia przemianą świata. Wówczas na pozór dokonywała się ona tylko w Paryżu i w Manchesterze, chociaż najbardziej przewidujący czuli już, że siekiera przyłożona jest do pnia. Jak pisze jednak sam Lilla, „życie we współczesnym świecie, podlegającym bezustannym przemianom społecznym i technologicznym, sprawia, że wszystkim nam dane jest doświadczenie permanentnej rewolucji”. A skoro tak, nostalgia, dawniej uważana za unik lub ucieczkę, okazuje się, w obliczu transhumanizmów, narodzin sztucznej inteligencji i nowych dyktatur, wyborem jak najbardziej usprawiedliwionym. Co nie znaczy, niestety, że skutecznym.

Mark Lilla, „The Shipwrecked Mind: On Political Reaction”,
New York Review Books, 2016.

Jak Linda uratował Wajdę

Barbara Szewczyk

Reżyser filmowy, absolwentka Szkoły Filmowej w Łodzi i New York Film Academy w Nowym Jorku

Smutno patrzeć, jak w swoim ostatnim filmie Mistrz popełnia szkolne błędy i stosuje łopatologię. „Powidoki” dają się oglądać głównie dzięki świetnej grze aktorskiej

Młodych adeptów X muzy uczy się już na początku, że w filmie nie można mówić wprost. W ten sposób unika się banału. W ogóle najlepiej nie używać zbyt wielu słów, a pokazywać, pokazywać i jeszcze raz pokazywać. I odróżniać opowieść od publicystyki. Film fabularny to opowieść, zbyt dużo encyklopedycznych informacji go zabija. Niestety wszystkie wyżej wymienione błędy – te, na które uczula się i młodych scenarzystów, i reżyserów –popełnił w swoim ostatnim filmie „Powidoki” Andrzej Wajda.

Malarz nowoczesny

Szkoda, bo główny bohater filmu, Władysław Strzemiński, to intrygująca postać. Urodzony w końcu XIX w., w Mińsku białoruskim, podczas I Wojny Światowej stracił rękę, nogę i wzrok w jednym oku, walcząc w carskim wojsku. W szpitalu w Moskwie poznał młodą sanitariuszkę (pół Rosjankę, pół Niemkę) Katarzynę Kobro. Po wojnie pobrali się i przeprowadzili do odrodzonej Polski, zamieszkali w Łodzi, gdzie stali się czołowymi przedstawicielami awangardy w sztuce – Ona w rzeźbiarstwie, On w malarstwie.

I Wojna Światowa wywróciła świat do góry nogami, kasując stare wartości, m.in. takie jak mieszczański styl życia i obyczajowość. Objawiało się to w każdym aspekcie życia, również w architekturze, sztuce użytkowej i modzie. Formy uległy uproszczeniu, zrezygnowano z ornamentu (uznawanego za niepotrzebny i brzydki wyraz starej epoki), stawiano na funkcjonalność, która miała być odpowiednia dla nowoczesnego człowieka. Podobnie działo się w sztuce. Już od początku wieku kształty coraz bardziej upraszczano, stosowano różne punkty widzenia i wrażeniowość w odbiorze oglądanych obiektów. Wielu artystów odeszło całkiem od realizmu, proponując formy abstrakcyjne. Wielu przedstawicieli polskiej awangardy, w tym właśnie Władysław Strzemiński, uważało, że ich nowo wypracowane formy powinno stosować się w służbie społeczeństwu i państwu, dlatego nasz bohater transferował je do sztuki użytkowej i teorii budowania nowoczesnych miast.

W okresie międzywojennym doprowadził do powstania pierwszego w Europie Muzeum Sztuki Nowoczesnej, które otworzono w Łodzi. Wraz z przyjaciółmi artystami kupował zagraniczne dzieła sztuki, które potem własnymi siłami sprowadzali do Polski. Zapoczątkowały one kolekcję muzeum. Strzemiński nie chciał zostawać w tyle za innymi krajami, dlatego uważał, że bardzo ważne jest tworzenie w Polsce sztuki awangardowej i kolekcjonowanie jej. Był z przekonania socjalistą i niekoniecznie zgadzał się z sanacyjną władzą, dlatego wydawałoby się, że nowe komunistyczne czasy, po II Wojnie Światowej, będą lepszym gruntem dla jego działań.

Ofiara socrealizmu

I tak było przez kilka pierwszych lat po 1945 r., kiedy Strzemiński z całym zaangażowaniem włączył się, jako artysta, w budowanie nowej Polski dla bezklasowej wspólnoty. Uważał, że nowoczesna forma, dla socjalistycznego, międzynarodowego społeczeństwa, powinna być uniwersalna, właśnie taka jak sztuka awangardowa. Zatem awangarda powinna idealnie iść w parze z ideologią budowy nowego świata. W końcu, z tych właśnie powodów artyści awangardowi ZSRR mieli się u początków istnienia tego państwa bardzo dobrze. Strzemiński upierał się także, że każdy artysta powinien mieć swobodę twórczą, by móc poszukiwać nowych form, żeby potem wykorzystać je w praktyce. Napisał obszerną pracę teoretyczną „Łódź sfunkcjonalizowana” o tym, jak przekształcić zbudowane na chaotycznym kapitalizmie miasto, którego plany, gdy powstawało, nie uwzględniały warunków życia większości ludzi, czyli robotników. Był współzałożycielem, a potem wykładowcą Państwowej Szkoły Sztuk Plastycznych w Łodzi (dzisiejszej ASP). Zaprojektował „salę neoplastyczną” w Muzeum Sztuki w Łodzi, mającą być połączeniem dzieła sztuki samego w sobie z przestrzenią wystawienniczą, prezentującą dzieła i estetykę awangardową.

Jednak około 1950 r., gdy młode państwo już się ustabilizowało, a władza zaczęła poświęcać więcej uwagi sztuce i propagandzie, zdecydowano, że jedynym nurtem artystycznym w Polsce Ludowej będzie socrealizm, z czym Strzemiński się nie zgadzał. To zapoczątkowało falę niepowodzeń artysty, od wyrzucenia go z uczelni, po oddalenie ze Związku Artystów Polskich, co skutkowało brakiem możliwości podjęcia pracy, a nawet możliwości kupowania artykułów malarskich. Strzemiński popadał w coraz większą biedę, gnębił go głód i choroba. Wspierali go wówczas byli studenci. Zmarł na gruźlicę w 1952 r. Rehabilitowany w świadomości społecznej został po Odwilży. Odbudowano wtedy salę neoplastyczną (zniszczoną w 1950 r.) i wydano dzieło jego życia „Teorię widzenia”. I właśnie tej ostatniej części życia artysty i wizjonera poświęcił swój film Andrzej Wajda.

Szkolne błędy Mistrza

Niestety reżyser w nieznośnie łopatologiczny sposób skonstruował panegiryk dla malarza awangardzisty. Opowiedział nam historię w sposób bardzo jednostronny, nie przedstawiając wiary bohatera w socjalizm i jego pełne pasji zaangażowanie w działalność artystyczno-społeczną przez kilka lat po II Wojnie Światowej. Z filmu wnioskujemy, że Strzemiński był przeciwnikiem komunizmu i nowej władzy, a pozostając wiernym sobie, marnie zakończył swój żywot. Czyż nie bardziej refleksyjną byłaby historia ideowca, który został zniszczony przez siłę, w którą wierzył? Wystarczy przypomnieć sobie wielowymiarowe dzieło o podobnej tematyce rosyjskiego reżysera Nikity Michałkowa „Spaleni słońcem” z 1994 r., w którym złożoność sytuacji i pobudek bohaterów (zdeterminowanych przez trudną rzeczywistość czystek 1936 r.), jest tak głęboka, że nie pozwala zapomnieć o filmie na bardzo długo.

W „Powidokach” mamy nie tylko jednowymiarowych bohaterów, ale też mówienie wszystkiego wprost, co sprawia wrażenie braku zaufania do widza. Przykładowo nastoletnia dziewczynka, zapytana przez nauczycielkę, czy jest córką Władysława Strzemińskiego i Katarzyny Kobro, odpowiada: „Tak, ale oni nie są razem”. Podane na tacy, jak w elementarzu. A przecież za chwilę oglądamy scenę, w której dziewczynka przychodzi do domu Strzemińskiego i – mówiąc do niego „tato” – odgrzewa mu placki. Gdy ojciec odmawia, ona zapewnia, że zrobiła je sama, a więc nie są od mamy. W ten sposób dowiadujemy się, że dziewczynka nie mieszka z ojcem, i że między rodzicami nie jest dobrze. Nie trzeba było nam tego mówić wprost, zatem poprzednia scena nie była potrzebna. Takich przykładów jest w filmie więcej.

W każdym podręczniku do budowania opowieści filmowej mówi się, że konflikt popycha fabułę do przodu, że bohater powinien mieć przede wszystkim konflikt wewnętrzny, że nie powinien być krystalicznie czysty, bo przecież w prawdziwym życiu tak nie jest. Dzięki temu wierzymy, że bohater jest realnym człowiekiem. Przez ponad sto lat istnienia kinematografii oraz od tysięcy lat dramatu teatralnego przekonaliśmy się, że nie można przedstawiać świata jako czarno-białego, w którym zły jest zły definitywnie, z natury, i nie ma przy tym żadnych wątpliwości, a po drugiej stronie stoi, w podobny sposób, niezachwianie dobry bohater. Tak konstruuje się jedynie bajki dla dzieci.

Jestem zaskoczona, że reżyser, mający doświadczenie jak żaden inny, potrafił popełnić tyle błędów. Może to po prostu wiek i choroba nie pozwoliły mu już jasno oceniać kolejnych dubli realizowanych na planie filmowym? Dodatkowo scenariusz i dialogi są słabe, a przecież reżyser, choć nie jest ich autorem, musiał je zatwierdzić. Zaskoczenie jest jeszcze większe, gdy dowiadujemy się, że scenarzysta popełnił wcześniej teksty do tak kultowych filmów jak „Sami swoi” czy serial „Dom”.

Zachowawczo o awangardziście

Na szczęście film ma też parę zalet. To choćby pociągający nastrój plastyczny, który pozostawia w człowieku ślad. Dobrą robotę wykonali scenografowie, aranżując skromne, acz przytulne mieszkanie malarza, ze starymi meblami z ciemnego drewna, pomiędzy którymi połyskuje jaskrawa żółć nowoczesnych krzeseł i stołów, zaprojektowanych przez samego Strzemińskiego. Na wyobraźnię działa również zestawienie anturażu lat 50. XX w., noszącego znamiona mieszczańskiego życia sprzed lat, z nowoczesną sztuką proponowaną przez naszego bohatera. Dodatkowo powojenna bieda sprała z ówczesnego świata wszystkie kolory. Tym bardziej malarstwo Strzemińskiego i rzeźby jego żony stoją w silnym kontraście z tamtym światem. Są świeże, bardzo kolorowe i o prostych kształtach. Wysmakowane światło w zdjęciach Pawła Edelmana także kreuje pociągający nastrój. Podkreśla go również dobra i przejmująca muzyka.

Jednak przede wszystkim ten film i historię, na swoich barkach, dźwiga główny aktor – Bogusław Linda, którego z przyjemnością można w tym miejscu pochwalić. Patrząc na niego wiele osób nie potrafi nie myśleć o Franzu Maurerze ze słynnych „Psów” Władysława Pasikowskiego. Warto jednak się tego wyzbyć, przypominając sobie wybitne dawniejsze role aktora, w takich filmach, jak „Przypadek” Krzysztofa Kieślowskiego czy „Kobieta samotna” Agnieszki Holland z 1981 r. Jeśli zapomni się o twardzielu, który trafiał tylko na „złe kobiety”, to wierzy się w jego Strzemińskiego. Czujemy, że to dojrzały mężczyzna, który swoje przeszedł, i którego zawód jest pasją totalną, dlatego wierzymy, że może mówić o sztuce na okrągło i to z wielką emfazą. Dodatkowo Linda pięknie się starzeje i zmarszczki dodają niezwykłej głębi wyrazowi jego twarzy. Czasami nie musi mówić nic. Wystarczy, że patrzy z pewnym grymasem czy napięciem, a dojrzałość już sama rysuje to, co dzieje się w środku. Mam wrażenie, że aktor niejako ratuje ten film. Sympatycznym i emocjonalnym wątkiem stało się też wprowadzenie postaci córki malarza, granej przez Bronisławę Zamachowską (nastoletnią córkę aktora Zbigniewa Zamachowskiego). Dziewczynka, mimo jeszcze niedoskonałej gry, ma w sobie charyzmę, która ożywia wydarzenia oglądane na ekranie.

Żałuję jednak, że nie podjęto próby przedstawienia tej historii w bardziej innowacyjny formalnie sposób. Gdy opowiada się o artyście, warto pobawić się formą (rodzajem zdjęć, montażem, inscenizacją), by mówiła coś o twórczości bohatera. Jednak film ten został zrealizowany raczej zachowawczo. Dodatkowo miasto Łódź w filmie nie wybrzmiało w ogóle. Pojawiło się w kilku wąskich ujęciach plenerowych i w dialogach, a przecież jest z artystą mocno splecione. Akademia Sztuk Pięknych nosi dziś jego imię, w nauczaniu czerpie z tradycji awangardowych, współczesne logo Łodzi nawiązuje do alfabetu zaprojektowanego przez Strzemińskiego, a Muzeum Sztuki dynamicznie się rozwija.

Szkoda, że ostatni film wielkiego reżysera, który stał się niechcący zwieńczeniem jego kariery, okazał się jednym ze słabszych w jego bogatej i wyjątkowej twórczości. Choć paradoksalnie „Powidoki” mają jedną dużą zaletę: dzięki nim, być może, studenci szkół filmowych będą uczyć się na Wajdzie nie tylko, jak kręcić dobre filmy, ale i jakich błędów nie popełniać.

W blasku życia, w cieniu diabła

Krzysztof Wołodźko

Stały współpracownik „Nowej Konfederacji”

Lider KATA snuje barwną, niejednokrotnie bardzo przyziemną opowieść o swoim życiu codziennym w ciągu kolejnych dekad PRL i III RP

Roman Kostrzewski – dla jednych charyzmatyczny lider jednej z najbardziej rozpoznawalnych kapel w dziejach rodzimej muzyki metalowej, czyli legendarnego KATA, dla innych symbol satanizmu, antychrześcijaństwa i na różne sposoby – wróg ładu społecznego i moralności publicznej: zarówno w czasach Polski Ludowej, jak i w III Rzeczpospolitej. Między tymi skrajnościami, a także nieco poza własnym wizerunkiem, będącym w przypadku artystów często amalgamatem autokreacji, ludzkich marzeń i wielu uprzedzeń, żyje mężczyzna, który po prostu jest codziennym sobą. I to przede wszystkim z nim spotykamy się na kartach wywiadu-rzeki „Roman Kostrzewski. Głos z ciemności”.

Normalny gość

KAT jeszcze w latach 90. XX wieku doczekał się w pełni zasłużonego hołdu ze strony środowiska metalowego i jego ówczesnych wschodzących gwiazd. Nakładem – do dziś bardzo ważnego dla mocniejszych metalowych brzmień – wydawnictwa Pagan Records, w 1998 roku ukazał się tribute album: „Czarne zastępy – W hołdzie KAT”, na którym covery legendarnej już wówczas kapeli zagrali m.in. Vader, Behemoth, Lux Occulta, Damnation, North. Zachowując wszelkie proporcje, ta płyta była jak wyznanie Zygmunta Krasińskiego o Adamie Mickiewiczu: „my z niego wszyscy”.

Łukasz Orbitowski, pisarz, felietonista „Noise Magazine”, fan ciężkich brzmień, znany ze swoich rajdów w glanach i T-shirtach z blackmetalowymi nadrukami po prywatnych i publicznych telewizjach czy szykownych imprezach dla mężczyzn w garniturach i kobiet w garsonkach, we wstępie do „Głosu z ciemności” stwierdza, że to opowieść człowieka, który idolem być nie chce, który się do tego nie nadaje i doskonale o tym wie. Pozwolę sobie na dłuższy cytat: „kontrast między sceniczną prezencją Kostrzewskiego a facetem, który wyłania się z tej książki, mam za uderzający. Żaden to czort, nawet śmieszny, lecz normalny gość, głęboko uwikłany w zwykłe życie. Dzieciństwo w domu dziecka, udział w solidarnościowych strajkach czy handel obwoźny w latach dziewięćdziesiątych nie kojarzą się raczej z gwiazdami rocka czy metalu. Powikłane relacje – bratem, matką, kolejnymi kobietami, najmłodszym synkiem – ujawniają dla odmiany człowieka, który wbrew wszystkiemu, z własnymi słabościami włącznie, próbuje ocalić odrobinę dobra w świecie”.

Czas na zgrzyt: Orbitowski wprowadza nutę nastrojowo-sentymentalnego patosu, a przecież – potencjalny czytelnik tej książki po lekturze rozstrzygnie tę kwestię samodzielnie – ktoś mógłby nieco ironicznie zauważyć, że charyzmatyczny wokalista KATA w wielu sytuacjach życiowych żadnego dobra nie ocalał, ale przede wszystkim ponosił konsekwencje własnych czynów, swoich pragnień i własnej filozofii życiowej, która dość mocno przenikała się z przekazem scenicznym. Skoro Kostrzewski opowiada nam o swoich związkach z młodymi, niekiedy nieradzącymi sobie z własnym życiem kobietami, ku którym kierowała go erotyczna fascynacja, a afirmację seksualności wprost wiąże ze swoją wizją satanizmu à la Anton Szandor LaVey, to życie przyniosło mu wiele konsekwencji tego typu relacji.

Zaskoczyła mnie szczerość Kostrzewskiego, szczególnie gdy opowiada o trudnych relacjach z matką i starszym bratem: widać w tym i miłość, i lojalność względem bliskich. Z kolei opowieści o przyczynach rozpadu kolejnych związków czy ich jakości są dość zdawkowe. Trzeba jednak uszanować jego prawo do budowania takich, a nie innych odpowiedzi na pytania Mateusza Żyły, gdy mówi publice o czymś tak intymnym, jak własna prywatność.

Skoro wprost mowa w książce o autystycznym synu: wyjaśnienia Kostrzewskiego jako ojca, gdy opowiada, dlaczego nie mieszka z nim pod jednym dachem, nie brzmią do końca przekonująco. „Ucieczka/nieobecność ojców” to bardzo ważna kwestia społeczna i chyba mężczyznom trudno odpowiedzieć wprost: „nie jestem ze swoim niepełnosprawnym dzieckiem na co dzień, bo nie mam dość odwagi i chcę żyć wygodniej”. Powtórzę: nie czuję się przekonany do części opowieści muzyka, ale nie zamierzam też rzucać kamieniem w człowieka, który – pomimo powyższych krytycznych uwag – budzi wiele szacunku swoją bezpośredniością i odwagą opowieści o naprawdę trudnych życiowych sprawach.

Przyswajalny…

Przyjrzyjmy się bliżej temu, jak muzyk, a w pewnym sensie popkulturowy ideolog, rozumie własną filozofię życiową, dla której nośnikiem były kolejne projekty muzyczne. Warto przypomnieć, że poza albumami stworzonymi z KATEM, Kostrzewski w formie projektu solowego nagrał w 1995 roku „Biblię satanistyczną” LaVeya. Artysta tak opisuje to wydawnictwo: „zależało mi, żeby środowisko metalowe nie jawiło się społeczeństwu jako satanistyczne z tej perspektywy, z jakiej chciałby Kościół. Robiłem wszystko, żeby satanizm w Polsce miał przyswajalne oblicze, czyli odrzucałem składanie ofiar i wiarę w diabła. Mój satanizm miał podłoże literackie, symboliczne i filozoficzne. To ważne w kontekście mojej twórczości. Miałem ambicje sięgać prawdy”.

Szczególnie ostatnie cytowane zdania brzmią mądrze, ale w gruncie rzeczy satanistyczna duchowość, erotyczny witalizm i antychrześcijański światopogląd Kostrzewskiego to popkulturowy miszmasz, złożony z poezji inspirowanej choćby Tadeuszem Micińskim i innymi, smutnymi młodopolskimi diabłami, elementami klasyki psychoanalitycznej, czyli np. Jungiem, satanistycznym witalizmem LaVeya i lokalnym przaśnym antyklerykalizmem. Ten ostatni zresztą nie jest niczym niezwykłym w Polsce, z reguły też nie ma niczego wspólnego z jakimkolwiek okultyzmem, jest za to dziedzictwem postchłopskiego społeczeństwa, równocześnie religijnego i podskórnie pasjami antyklerykalnego. Kostrzewski widzi siebie jako myśliciela, ale prawda synkretyzmu jest na ogół postprawdą, czyli kolejnym jednostkowym mniemaniem, ewentualnie przemienionym w tyglu kultury masowej w wyobrażenie społeczne czy subkulturowe.

Wokalista KATA chętnie w wielu miejscach podkreśla, że Kościół rzymskokatolicki czy szerzej: chrześcijaństwo dla własnych propagandowych celów tworzą fałszywy obraz satanizmu. Ale spójrzmy na to, w jakiś sposób on sam próbuje dyskutować choćby z katolicką doktryną o siedmiu grzechach głównych. Wymowny cytat z muzyka, który ma ambicję dokonać głębokiej dekonstrukcji katolickiej ortodoksji: „Weźmy choćby lenistwo. To aż takie złe? No cóż, jeśli trochę poleniuchujemy, to wstaniemy wypoczęci i gotowi do działania. To ma być nazywane grzechem ciężkim?”. Otóż w myśl katolickiego nauczania, lenistwo jako grzech ciężki ma swoje ściśle określone znaczenie i nie polega na tym, że „chcemy trochę poleniuchować”, czyli przedłużamy nieco sen albo wypoczynek, zregenerować siły psychofizyczne aby zapobiec chorobie, ale polega na tym, że na stałe poddaliśmy się bierności, marnotrawimy życie na nieróbstwie, pasożytujemy na czasie i wysiłku innych, z niechęci do pracy nad sobą poddajemy się złym nawykom, a w perspektywie religijnej rezygnujemy z jakiejkolwiek pracy duchowej czy moralnej nad sobą. Doprawdy: albo Kostrzewski czegoś solidnie nie rozumie, albo ze złej woli lub dla łatwizny para się marną erystyką.

…czy nieprzyswajalny satanizm?

Jest jeszcze jeden, znacznie poważniejszy problem z apologią satanizmu i oskarżeniem chrześcijaństwa w wykonaniu Kostrzewskiego: na kartach „Głosu z ciemności” wielokrotnie czytamy, że to katolicy wymyślili krwawą, złowrogą, niestroniącą od przemocy i zabójstw wersję satanizmu. Rozmówcy, Kostrzewski i Żyła, sięgają również po znane słowa LaVeya: „Szatan był najlepszym przyjacielem Kościoła, bo utrzymywał ten interes”. Zostawmy w tym momencie na boku perwersyjne odwrócenie ekonomii zbawienia, na którym operuje laveyanizm, to nie rozprawka teologiczna. Trudno mi jednak uwierzyć, że muzyk, który od lat obraca się w metalowym środowisku, nigdy nie słyszał o The Temple Of Infernal Fire, czyli polskiej satanistycznej loży, która powstała jeszcze w 1993 roku z inicjatywy Nergala z Behemotha, Venoma z Xantotol i Blasphemousa z Veles, znanej m.in. z ekstremalnych działań, które poddają w wątpliwość lansowane przez Kostrzewskiego apologetyczne oblicze satanizmu.

Interesujące rzeczy o samej loży i kierunku jej rozwoju opowiada Robert „Darken” Fudali z Graveland, na łamach bynajmniej niekonfesyjnej (w znaczeniu: chrześcijańskiej) książki „Black Metal. Ewolucja kultu”, pióra Dayala Pattersona: „Wiele zespołów popierało norweską scenę blackmetalową, utożsamiając się z ideologią »prawdziwego bezbożnego black metalu«. (…) Pierwotnie była to satanistyczna loża sprzeciwiająca się filozofii LaVeya, do której należało wielu ludzi z polskiego podziemia. (…) Po opuszczeniu przez Nergala podziemia i TTOIF, zmieniliśmy nazwę na The Temple Of Fullmoon. W szczytowym okresie członkami The Temple Of Fullmoon byli niemal wszyscy ludzie z [polskiego] blackmetalowego podziemia. Zorganizowaliśmy kilka spotkań i zjazdów – tak zaczęła się święta wojna black metalu, czas ognia i krwi. W Polsce jest mnóstwo drewnianych kościołów, z których wiele poszło z dymem, [aczkolwiek] spora część z nich spłonęła za sprawą lewackiego ruchu anarchistów”. To dość pokrętna, acz zrozumiała w kontekście ewentualnej odpowiedzialności karnej odpowiedź: właściwie nie wiadomo, czy lider Graveland, kojarzonego wprost z rodzimą narodowosocjalistyczną blackmetalową sceną, przechwala się, czy próbuje obciążyć odpowiedzialnością za podpalenia swoich ideowych przeciwników.

Ale na tym nie koniec, pozwolę sobie na jeszcze jeden cytat z Darkena (to najlepiej zabezpiecza przed zarzutem przeinaczeń): „Akolici i przyjaciele [stojącego na czele Infernum] Karcharotha oraz ludzie z Thunderbolt byli zamieszani w zabójstwo. Kolega Paimona z Thunderbolt zamordował bezdomnego człowieka. (…) W wyniku przeprowadzonego śledztwa skazano trzech ludzi: Cezara, jako głównego sprawę zabójstwa, na karę 25 lat więzienia, Uldora [perkusistę Thunderbolt] na cztery lata, a Paimon dostał wyrok w zawieszeniu [za usiłowanie podpalenia kościoła]”. Dodajmy, że praca policji skutecznie sparaliżowała część działań miłośników „prawdziwie bezbożnego black metalu”.

Nie trzeba zatem sięgać po historie zza Morza Bałtyckiego, z krajów skandynawskich, by zobaczyć, że nieledwie romantyczny i martyrologiczny obraz satanizmu, jaki buduje Kostrzewski (sataniści to tacy mili ludzie, którzy żyją w zgodzie z naturą i są prześladowani przez opresyjne chrześcijańskie społeczeństwo), ma kilka zdecydowanie słabych punktów, które stawiają pod znakiem zapytania argumentację muzyka. Nie ma oczywiście sensu popadać ze skrajności w skrajność: ani cała subkultura metalowa w jej licznych rozgałęzieniach i odmianach, ani ludzie odwołujący się do różnych form okultyzmu nie są winni najbardziej ekstremalnym postawom i zachowaniom, jakie miały miejsce również w Polsce. Ale całościowo nie do obrony jest apologia satanizmu, jaką próbuje zaprezentować Kostrzewski na kartach „Głosu z ciemności”.

Wojujący bezbożnik z prowincji

Warto przeczytać ten wywiad-rzekę. To, co w nim najbardziej interesujące wiąże się z samą materią życia artysty, z jego obserwacjami przeobrażającej się rodzimej rzeczywistości. Lider KATA, który może jawić się ludziom, znających go dotąd tylko za pośrednictwem muzyki, niczym wyniosły czarnoksiężnik w wysokiej czarciej wieży, snuje barwną, niejednokrotnie bardzo przyziemną opowieść o swoim życiu codziennym w ciągu kolejnych dekad PRL i III RP. Z ogromną serdecznością opowiada o swojej małej ojczyźnie, czyli Górnym Śląsku, nie stroni od anegdot zza imprezowych kulis metalowego światka. Owszem, czasami irytuje swoją postawą „bezbożnika wojującego”, ale trudno też nie przyznać mu racji, gdy mówi o wadach i hipokryzji naszego społeczeństwa. Interesujące jest również to, że nie opowiada nam świata z perspektywy warszawocentrycznej. Podobnie jak Marek Piekarczyk (TSA) czy Piotr Wiwczarek (Vader) jest facetem z prowincji. To być może temat na osobny tekst: z całą pewnością zarówno w przypadku Kostrzewskiego, jak i Piekarczyka widać pewien ironiczny dystans wobec „wielkiego świata”, umiejętność dostrzeżenia problemów Polski z perspektywy innej niż wielkomiejska. Lider KATA wprost na kartach „Głosu z ciemności” zwraca uwagę na mankamenty Komitetu Obrony Demokracji, jako ruchu bardziej zamożnej i wielkomiejskiej cząstki społeczeństwa, które nie potrafi dostrzec, że znaczna część Polek i Polaków żyje w zdecydowanie skromniejszym świecie.

Głos z ciemności? To z pewnością dobry, odpowiednio mroczny tytuł dla książki, której bohaterem jest legenda polskiej sceny metalowej. Ale w gruncie rzeczy pełno w tej rozmowie światłocieni zwykłego życia. Oczywiście, w cieniu nieco koturnowego piekła i szatana.

„Roman Kostrzewski. Głos z ciemności”, Roman Kostrzewski, Mateusz Żyła, Wydawnictwo Sine Qua Non, Kraków 2016.