Contents

1. Bronie matematycznego zniszczenia

2. Co roboeta miał na myśli

3. Witamy w cyberdemokracji

4. Dalsze pozorowanie mocy czy dobra zmiana?

5. Wizja Trumpa

6. Pożegnanie z narodem

7. Odkorkować Wisłę

8. Coraz mniej uśmiechnięty islam

9. Donbas bez perspektyw

10. Skandalista z fake newsa

Bronie matematycznego zniszczenia

Jarema Piekutowski

Redaktor Nowej Konfederacji, socjolog, kierownik projektów badawczych, społecznych i kulturalnych

Uwierzyliśmy, że wielkie liczby i statystyki zagwarantują nie tylko oszczędność czasu i pieniędzy, ale także uczciwość.

Czy na pewno?

Budzik dzwoni o ósmej. Za godzinę mam rozmowę kwalifikacyjną w dużej firmie. Przed wyjściem machinalnie, jak zwykle, przeglądam Facebooka. Algorytm usłużnie podsuwa mi wybrane wiadomości od znajomych i reklamy. W jaki sposób zostały wybrane? Nie wiem tego, poza niejasną świadomością, że odpowiadają mojemu profilowi. Na rozmowie kwalifikacyjnej wypełniam test osobowości i predyspozycji zawodowych. Jak będą obliczane jego wyniki? Nie mam pojęcia, być może nie wie tego nawet zajmujący się moją sprawą HR-owiec. On otrzyma tylko liczby, a może same interpretacje. Nadaje się lub nie nadaje. Po rozmowie kwalifikacyjnej trzeba załatwić ubezpieczenie samochodu. Dzwonię do agenta. Czemu tak drogo? Algorytm tak wyliczył. Po chwili wydzwania opiekun klienta z banku. „Możemy panu przyznać tylko połowę wnioskowanego limitu na karcie kredytowej. Ale… Mam dla pana ofertę szybkiej gotówkowej pożyczki w wysokości…”. Odkładam słuchawkę. Ukoi mnie Spotify. Serwis przygotował już dla mnie składankę utworów, które na pewno będę lubił.

Algorytmy są wszędzie. Wiara w potęgę liczb ma swoją długą historię. Z pewnością jednym z kamieni milowych był XIX-wieczny, Weberowski model idealnej biurokracji, według którego bezosobowe ramy prawne i proceduralne miały zapewnić bezstronność i skuteczność podejmowanych decyzji. Kolejne kryzysy Weberowskiego modelu ukształtowały model Nowego Zarządzania Publicznego (New Public Management) – zorientowanego na wyniki, osiąganie rezultatów określonych wymiernymi wskaźnikami. Tak ukierunkowana kadra zarządzająca w publicznych i prywatnych jednostkach z radością przywitała nadejście epoki Big Data. Uwierzyliśmy, że wielkie liczby i statystyki zagwarantują nie tylko oszczędność czasu i pieniędzy, ale także uczciwość. Czy na pewno?

Wielkie liczby, wielkie rozczarowanie

CathyO’Neil w 1999 r. otrzymała tytuł doktora matematyki na Harvardzie. Po ośmiu latach, pełna szczerych intencji i wiary w moc wielkich liczb, zdecydowała się zrezygnować z pracy naukowej na rzecz świata wielkich finansów. Dwa lata pracowała w funduszu hedgingowym D. E. Shaw. Tam zetknęła się z zastosowaniem zaawansowanej matematyki w procesie podejmowania decyzji wpływających na gospodarkę i – co za tym idzie – na losy pojedynczych osób. Ta praca na zawsze odmieniła jej myślenie. Rozczarowanie, które przeżyła, sprawiło, że zaangażowała się w ruch Occupy Wall Street. Przyjrzała się też bliżej algorytmom rządzącym życiem przeciętnego Amerykanina. Efektem tych studiów jest wydana w 2016 r. książka „Weapons Of Math Destruction” („Bronie matematycznego rażenia/zniszczenia”).

Krach rynku finansowego uświadomił mi, że matematyka, która kiedyś była dla mnie ucieczką, jest nie tylko wplątana w problemy świata. Ona sama je napędza – pisze O’Neil. – Kryzys mieszkaniowy, upadek wielkich instytucji finansowych, wzrost bezrobocia – wszystkie te zjawiska nie miałyby miejsca, gdyby nie matematycy i magiczne wzory, będące w ich posiadaniu. Te ogromne moce, które kiedyś uwielbiałam, pozwoliły na mariaż matematyki z technologią, który pomnaża chaos i nieszczęście – dzięki niemu systemy, które okazały się wadliwe, zyskały ogromną skalę i efektywność.

Czym są bronie matematycznego rażenia? O’Neil w kolejnych rozdziałach swojej książki podaje wiele przykładów algorytmów i modeli matematycznych, które w Stanach Zjednoczonych regulują różne sfery życia – od systemu szkolnictwa, przez rynek pracy i ubezpieczenia aż do wielkich transakcji finansowych. Od początku istnienia są one przyjmowane z wdzięcznością przez społeczeństwo. Opinia publiczna wierzy, że mają naukowe podstawy; wierzy w ich efektywność, przejrzystość i uczciwość. Jak się okazuje, wszystkie te zalety przy głębszej analizie okazują się nieraz wątpliwe. Zwłaszcza dwie ostatnie.

Grzechy główne algorytmów

W 2007 r. nowo wybrany burmistrz Waszyngtonu, Adrian Fenty, postawił sobie za cel obiektywną ocenę funkcjonowania szkół. Aby zrealizować ten plan, zastosował nowoczesne narzędzie ewaluacji nauczycieli oparte na „modelu wartości dodanej”. Ocena opierała się na dwóch filarach: na zbiorze opinii kadry zarządzającej szkoły i szkolnej społeczności (uczniów i ich rodziców) oraz na wyniku efektywności nauczania, wyliczanym przez tajny algorytm. Ocena algorytmiczna miała wyższą wagę. Cathy O’Neil prześledziła losy jednej z nauczycielek, Sary Wysocki, którą społeczność uważała od lat za znakomitego pedagoga. Mimo doskonałych opinii ze strony dyrekcji i uczniów system przyznał Wysocki bardzo niską łączną liczbę punktów, co skończyło się zwolnieniem z pracy. Dlaczego?

Tu dochodzimy do pierwszej niebezpiecznej cechy „broni matematycznego rażenia”. O’Neil nie bez powodu mówi o „magicznych wzorach”. Tego typu algorytmy są bowiem ściśle strzeżoną tajemnicą firm, które je tworzą. Wysocki bezskutecznie próbowała dowiedzieć się, jakie cząstkowe wartości składają się na jej ogólną, niską ocenę. Algorytmu nie rozumieli ani jej przełożeni, ani nikt inny poza firmą konsultingową, która go stworzyła. Utajnienie składowych jest z punktu widzenia twórców modelu uzasadnione – jeśli byłoby wiadomo, w jaki sposób obliczana jest punktacja, osoby oceniane mogłyby nią manipulować. Ale nie tylko – mogłyby też w łatwy sposób kwestionować wyniki. Tymczasem od algorytmu nie ma odwołania. Większość ludzi, onieśmielonych wyższą matematyką, nawet nie decyduje się protestować. Ten fakt z kolei prowadzi do utrwalania błędów. Werdykty modelu są niepodważalne, a zatem jeżeli nawet tkwi w nim błąd, to istnieje duże prawdopodobieństwo, że nikt go nie poprawi.

Druga istotna cecha algorytmów korzystających z Big Data to ich skomplikowanie. Samo w sobie nie jest ono złe, wręcz przeciwnie – ma zapewniać maksymalną obiektywność i wzięcie pod uwagę wszystkich możliwych czynników. Złożoność waszyngtońskiego modelu wiązała się z bardzo trudnym zadaniem, jakie postawili twórcy – algorytm miał zmierzyć postępy uczniów i obliczyć, w jakiej części można je przypisać pracy danego nauczyciela. W tym celu konieczne jest zastosowanie wielu zmiennych. Jednak to dążenie do obiektywności ma swoją ciemną stronę – bardzo trudno poprawić błędy. Jakakolwiek modyfikacja wymaga zaangażowania wielu osób. Dopiero regularnie powtarzające się, poważne problemy mogą spowodować, że zespół wysokopłatnych specjalistów – naukowców i technologów odpowiedzialnych za model – zostanie zaangażowany do jego zrewidowania. Tymczasem pozornie drobny błąd może prowadzić do błędnych decyzji, a co gorsza – zrujnować czyjeś życie. Dobrze funkcjonujący algorytm (warto zauważyć, że O’Neil nie neguje możliwości istnienia takiego modelu) musi jednak być nieustannie korygowany w oparciu o informację zwrotną; musi uczyć się na własnych błędach. Większość omawianych przez autorkę algorytmów nie ma wbudowanej takiej możliwości. Model definiuje własną rzeczywistość i stanowi uzasadnienie dla jej istnienia, stając się swego rodzaju perpetuum mobile. Jeżeli uczy się, to sam od siebie – rzadko umożliwia rewizję poprzez wpuszczenie w obieg świeżych danych, nieraz związanych z zupełnie innymi obszarami rzeczywistości.

W przypadku Sary Wysocki to błędne koło okazało się jedną z głównych przyczyn fatalnej oceny. Wysocki pracowała z uczniami pierwszej klasy szkoły odpowiadającej polskiemu gimnazjum, a więc „dostawała” nowych uczniów ze szkół podstawowych. Tamtejsi nauczyciele byli już świadomi, że burmistrz planuje masową wymianę kadr. Intuicyjnie zdawali sobie sprawę, że oceny uczniów będą ważną składową algorytmu, dlatego starali się, by ich podopieczni otrzymywali jak najwyższe noty na egzaminach – nie zawsze w sposób uczciwy. Wysocki zauważyła, że w poprzednim roku oceny uczniów szkół podstawowych wyglądały na zawyżone, dlatego też ich postęp w kolejnym roku w gimnazjum okazał się niewielki. Początkowo nie było żadnych dowodów na manipulowanie ocenami w szkołach podstawowych. Kilka lat później śledztwo dziennikarskie Washington Post i USA Today wskazało, że nauczyciele w tym okresie faktycznie poprawiali egzaminy swoich uczniów. Algorytm jednak pozostaje niewrażliwy na takie wahania.

Oczywiście nie ma systemów idealnych. Można jednak dążyć do ideału i istnieją różne sposoby, by udoskonalać algorytmy. Od początku artykułu mówimy o Big Data – wielkość zbiorów danych stosowanych w modelach ma zapewnić, zgodnie z regułami statystyki, małe prawdopodobieństwo błędu. Jednak samo określenie „Big Data” bywa w przypadku algorytmów także mylące. Wadą „broni matematycznego rażenia” bywa fakt, iż za skomplikowaniem samych wzorów nie idą odpowiednio duże próby badawcze. W przypadku analizy pracy pojedynczego nauczyciela wyniki oparte są na analizie postępu najwyżej kilkudziesięciu jego podopiecznych. Aby możliwa była rzetelna statystycznie analiza pracy nauczycieli – pisze autorka – potrzebne byłyby testy na tysiącach losowo wybranych uczniów. Takie podejście pozwala na wyeliminowanie odstępstw od normy. O’Neil krytykuje „bronie matematycznego rażenia” właśnie za niesprawiedliwe karanie tych jednostek, które są wyjątkiem od reguły.

Nawet największa złożoność algorytmu nie pozwala na wzięcie pod uwagę wszystkich czynników. Model musi być więc z konieczności uproszczony. Wspomniany algorytm oceny nauczycieli w Washington DC w małym stopniu uwzględnia kwestie ważne, a niedające się wprost przełożyć na wskaźniki – na przykład angażowanie uczniów we wspólną pracę, pomoc nauczyciela w osobistych czy rodzinnych problemach. Także inne modele opisywane przez O’Neil biorą pod uwagę tylko część rzeczywistości. Gdy brakuje danych jednoznacznie wskazujących na to, czego szukają użytkownicy, szuka się zamienników lub danych przybliżonych. Model jest tylko abstrakcyjną reprezentacją rzeczywistości. Jego dokładność zmniejsza się, gdy badany obszar rzeczywistości jest bardziej złożony lub nie poddaje się łatwej kontroli. Wiąże się z tym kolejne ograniczenie. Modele – nawet te uczące się – zawsze wykorzystują dane z przeszłości, a więc u ich podstaw stoi milczące założenie, że dotychczasowe trendy będą kontynuowane. Jednakże rzeczywistość nie zawsze kształtuje się zgodnie z trendami. Między innymi stosowanie tego założenia spowodowało, że mało który analityk przewidział międzynarodowy kryzys finansowy lat 2007–2008.

Dodatkową cechą modeli matematycznych stosowanych w firmach i instytucjach jest ich ogromna skala. Modele rosną w nieskończoność w postępie geometrycznym, a wraz z nimi rosną drobne, niezauważalne pierwotnie błędy. Taka sytuacja powoduje zjawisko, które O’Neil uważa za najbardziej niebezpieczne. Nazywa je „pętlą informacji zwrotnej” – powoduje ono szybkie utrwalanie negatywnych zjawisk i różnych form dyskryminacji. Algorytmy są jednym z wyrazów makdonaldyzacji społeczeństwa, o której pisał George Ritzer. W zmakdonaldyzowanym świecie liczy się optymalizacja, a sama ilość zastępuje jakość. Człowiek jest trybem w maszynie – ale przecież nie dlatego, że twórcy tego świata są z założenia antyludzcy. Ich najważniejszym celem jest szybki efekt, oszczędność czasu i pieniędzy. Dlatego według O’Neil „bronie matematycznego rażenia” uderzają przede wszystkim w tych, którzy pieniędzy nie mają i stosowane są tam, gdzie konieczna jest szybka i tania obróbka masowa. Dobrze prosperujące przedsiębiorstwo przy ocenie pracowników nie musi uciekać się do algorytmów – ma wystarczające zasoby czasu i pieniędzy, by każdego kandydata ocenić indywidualnie podczas bezpośrednich spotkań lub okresu próbnego.

Poważniejsze konsekwencje

Edukacja, jakkolwiek ważna, to tylko wierzchołek góry lodowej. Na stosunkowo prostym przykładzie Sary Wysocki przedstawiłem kilka najważniejszych cech algorytmów: tajność, skomplikowanie, oparcie na niewystarczająco wysokich próbach, pętla informacji zwrotnej i obliczenie na szybki efekt. Te same problemy z algorytmami wpływają na wiele sfer, od marketingu poprzez szkolnictwo wyższe, sądownictwo, rynek pracy, aż do świata finansów.

To, jaka reklama wyświetli się na ekranie Facebooka, zależy od tego, czy użytkownik jest w zdefiniowanej przez reklamodawcę grupie odbiorców – brane pod uwagę są takie cechy jak płeć, miejsce zamieszkania, przedział wiekowy oraz zainteresowania (czyli dotychczasowe polubienia stron i profili). Cathy O’Neil, podkreślmy, nie potępia w czambuł wszystkich algorytmów. Najpopularniejsze formy użycia, takie jak marketing internetowy, nie zawsze mają charakter broni matematycznego rażenia. Z pewnością dotyczą jednak ogromnych mas, co jest wg O’Neil czynnikiem wysokiego ryzyka. W Polsce z Facebooka w 2016 r. korzystało 15 milionów osób. Inne badanie wskazuje, że z oprogramowania blokującego reklamy korzysta 36 proc. Polaków. Można zatem oszacować, że wyświetlane przez Facebooka reklamy ogląda codziennie 9,6 mln polskich internautów.

Marketing oparty na algorytmach zaczyna robić się niebezpieczny, kiedy wśród zmiennych definiujących potencjalny „target” pojawiają się cechy negatywne, problemy, trudności w różnych dziedzinach życia. O’Neil wskazuje, że ci internauci, którzy mają problemy finansowe (co ujawniło się np. w ich historii wyszukiwania) bardzo szybko zostają wręcz zalani ofertami pozornie korzystnych kredytów-chwilówek. I tu znów mamy do czynienia z błędnym kołem – korzystanie z tego typu instrumentów finansowych zazwyczaj prowadzi do drastycznego zwiększenia długu. Usłużny marketing online podsuwa kolejne możliwości wysokooprocentowanych pożyczek – i błędne koło się zamyka. W USA, jak wskazuje O’Neil, tego typu problem dotyka sfery kredytów studenckich – algorytmy kierują ich reklamę przede wszystkim do osób, których po prostu nie stać na naukę – osób z najbiedniejszych dzielnic miast (wyznaczanych na podstawie kodu pocztowego), imigrantów czy tych, którzy już wcześniej klikali na ogłoszenia dotyczące kredytów-chwilówek niezwiązanych ze studiami.

Jak widać, największymi ofiarami algorytmów są osoby z grup defaworyzowanych. O’Neil wskazuje wiele przykładów. Mówi o algorytmie wspomagającym podejmowanie decyzji w sądownictwie. Ułatwiając sędziom ferowanie wyroków, wskazuje tło rodzinne, miejsce zamieszkania i otoczenie społeczne podsądnego. Osobie pochodzącej z biednej dzielnicy, otoczonej ludźmi wchodzącymi na co dzień w konflikt z prawem, grozi wyższy wyrok, choć wszystkie te kwestie mogą nie mieć żadnego wpływu na czyn, o który jest podejrzewana. W ten sposób człowiek nie jest już traktowany jako indywiduum, ale jako członek takiego czy innego plemienia. A wyższy wyrok oznacza większe prawdopodobieństwo pogorszenia jego sytuacji.

Ważną cechą algorytmów jest ich – typowe dla zmakdonaldyzowanego społeczeństwa – ukierunkowanie na szybki efekt. Opisywany przez O’Neil algorytm wspierający akcje policji wyróżniał obszary miasta, w których popełniano najwięcej przestępstw. W te rejony kierowano następnie najwięcej policjantów. Efekt faktycznie pojawiał się – zatrzymywano coraz więcej osób popełniających drobne przestępstwa typowe dla biednych dzielnic: wandalizm, używanie narkotyków, zakłócanie porządku publicznego. Dane układały się w jasny portret, a słupki rosły, podczas gdy morderstwa i oszustwa dużej skali pozostawały niezauważane.

Wziętym z rynku pracy przykładem „pętli informacji zwrotnej” są modele stosowane przez duże przedsiębiorstwa do wyszukiwania najlepszych potencjalnych pracowników. Sprawdzają one chociażby, czy potencjalny pracownik ma wysoką wiarygodność kredytową, czy płaci swoje kredyty i rachunki na czas. Tymczasem – pisze O’Neil – wielu odpowiedzialnych i pracowitych ludzi spotykają nieszczęścia, które wpływają negatywnie na ich zdolność kredytową. Stosowanie tego kryterium jest także przybliżeniem, które nie tylko może być krzywdzące, ale także przyczynia się do utrwalania złej sytuacji. Potencjalny pracownik ze względu na zaległości w płaceniu rachunków i niską zdolność kredytową otrzymuje na teście mniej punktów i nie zostaje przyjęty do pracy. Bezrobocie pogarsza jeszcze jego sytuację, co z kolei powoduje, że jego szanse na zdobycie pracy maleją. Błędne koło zdaje się nie mieć końca – a pracodawcy nigdy nie dowiedzą się, ilu dobrych pracowników stracili przez zastosowanie uproszczonego wnioskowania. Pragnienie oszczędności w ten sposób obraca się przeciwko nim.

Sfera bankowości i finansów wydaje się największym obszarem wpływu algorytmów. Przede wszystkim system oceny wiarygodności kredytowej naszpikowany jest elektronicznymi rozwiązaniami. Co prawda, jak wskazuje O’Neil, wiele z tych algorytmów ma stosunkowo jawny charakter, jednak stopień ich skomplikowania i wykorzystania różnorodnych mechanizmów jest coraz większy. Algorytmy biorą pod uwagę chociażby wzory dokonywania zakupów; na podstawie kodu pocztowego miejsca zamieszkania klasyfikują potencjalnego kredytobiorcę do grup bogatszych lub biedniejszych.

Swoistym rodzajem broni matematycznego rażenia, o czym O’Neil mówi w wywiadzie dla „The Guardian”, jest system sondaży politycznych. Wykorzystuje on naturalną skłonność obywateli do głosowania na tych polityków, którzy zajmują w sondażach wysokie miejsca. Z kolei poparcie obywateli powoduje dalszy wzrost słupków w sondażach – i koło się zamyka. Inni, słabsi medialnie – choć niekoniecznie mniej kompetentni – pozostają zmarginalizowani. Czym wyższe wyniki w sondażach, tym więcej mówią o danym polityku media; czym więcej słychać o polityku w mediach, tym częściej jest on postrzegany jako wiarygodny, choćby przekaz na jego temat był negatywny. Ponadto – jak wskazuje O’Neil – dla większości obywateli mechanizmy sondaży są niezrozumiałe, więc rzadko decydują się na krytyczne podejście (wyjąwszy sytuacje znaczącej rozbieżności między wynikami sondaży a wynikami wyborów, co miało miejsce w Polsce podczas wyborów samorządowych w 2014 r.).

W Polsce algorytmy służą m.in. przyznawaniu finansów publicznych (np. subwencji oświatowej czy środków Funduszu Pracy). Program algorytmów i kwestionariuszy, dotyczący interwencji w przypadku przemocy domowej, wdrażany był w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji w 2014 r. Policjanci mieli identyfikować ryzyko przemocy domowej na podstawie 13 pytań, z których 10 dotyczy – przynajmniej częściowo – przeszłości („Czy sprawca leczył się psychiatrycznie?”, Czy sprawca kiedykolwiek groził lub próbował popełnić samobójstwo?”), co potencjalnie grozi wpadnięciem w pętlę informacji zwrotnej.

Co robić?

Nie unikniemy algorytmów, ale możemy – tam, gdzie tylko się da – uczłowieczać je przez ich udoskonalanie i wyeliminowanie niewinnych ofiar, a po drugie – przez ograniczanie ich użycia. Trudno jednak tego dokonać, gdy z wykorzystaniem matematycznych broni wiążą się tak duże zyski. O’Neil sugeruje zatem różne formy kontroli stosowanych algorytmów.

Pierwsza, w praktyce zapewne mało skuteczna, lecz warta wspomnienia, należy do domeny etyki. To apelowanie do sumieńnaukowców zajmujący się wykorzystaniem danych. Dwóch specjalistów od modeli finansowych, Emanuel Derman i Paul Wilmot, opracowało przysięgę analogiczną do przyrzeczenia Hipokratesa. Oto jej tezy, przytaczane przez O’Neil:

• Będę pamiętał o tym, że nie stworzyłem świata i że świat nie dopasuje się do moich równań.

• Choć będę śmiało wykorzystywać modele do szacowania wartości, nie będę pod nadmiernym wrażeniem matematyki.

• Nigdy nie będę poświęcał rzeczywistości dla prostych i eleganckich wyjaśnień, nie wyjaśniwszy najpierw, dlaczego tak zrobiłem.

• Nie będę dawać ludziom, którzy wykorzystują mój model, fałszywych pociech co do jego precyzji. Zamiast tego przedstawię jego założenia i możliwe błędy.

• Rozumiem, że moja praca może mieć olbrzymie skutki dla społeczeństwa i gospodarki – wielu z nich nigdy nie zrozumiem.

Jednak, jak wskazuje O’Neil, etyczne rozwiązania działają tylko na tych, którzy kierują się w życiu moralnością. Szefowie wielkich firm, dążący przede wszystkim do osiągnięcia wyników, nie zrezygnują z nacisków na tworzących „bronie matematycznego rażenia” naukowców. Konieczna jest zatem zmiana prawa i kontrola społeczna. Stosowane algorytmy powinny podlegać społecznemu lub państwowemu audytowi.

Przede wszystkim należy ocenić, w jakim stopniu algorytmy prowadzą do ukrytych kosztów społecznych. Drapieżny marketing kredytów-chwilówek może prowadzić do wzrostu przychodów w branży finansowej, ale jednocześnie wiąże się z kosztami społecznymi związanymi ze zubożeniem kredytobiorców. Zatem jednym z najważniejszych kryteriów oceny algorytmów jest ich wpływ zarówno na grupy w nich ujęte, jak i na inne powiązane obszary gospodarki lub społeczeństwa. W ramach audytu należy też dokładnie przyglądać się wszelkim uproszczeniom i proponować rozwiązania bardziej złożone, ale umożliwiające zmniejszenie liczby niewinnych ofiar (uproszczenie jest cięższym grzechem niż skomplikowanie, choć oba te grzechy mogą występować jednocześnie).

Od twórców algorytmów należy wymagać, by poprawiali je na bieżąco na podstawie otrzymanej informacji zwrotnej. Odwrotną stroną pętli negatywnej informacji zwrotnej powinna być pętla pozytywnej informacji zwrotnej, umożliwiająca naukowcom korygowanie algorytmów tak, by były coraz bardziej sprawiedliwe.

Poza audytem O’Neil proponuje, by zapewnić możliwie największą jawność i przejrzystość algorytmów. W przypadku firm prywatnych będzie to z pewnością trudne do osiągnięcia. Dlatego według autorki istotną rolę w regulacji algorytmów powinien odgrywać rząd. Należy jednak pamiętać, że państwowe starania o uczciwe algorytmy i ich kontrola wymaga zaangażowania wielu różnych instytucji – mediów, organizacji pozarządowych, a przede wszystkim środowiska akademickiego, które jako jedyne w pełni jest w stanie zrozumieć złożoność broni matematycznego rażenia. Ważne też, by dążenie do uczciwości poprzez działania państwa nie przerodziło się w kolejny poziom kontroli – dla której z czasem, w miarę coraz większego skomplikowania procesów kontrolnych, kolejni naukowcy wymyślą kolejne algorytmy.

Co roboeta miał na myśli

Krzysztof Sękowski

Członek Pracowni Filozofii Eksperymentalnej przy Instytucie Filozofii UW

Sztuczna inteligencja i automatyzacja życia nie są i nie mogą być ulepszonym odzwierciedleniem ludzkich działań i ewaluacji. Mimo bezsprzecznego ułatwienia, jakie za sobą niosą, traktować je należy z dozą sceptycyzmu

Człowiek to 99 proc. geniuszu i 1 proc. bólu.

W obecnych czasach ludzie mówią „zdejmij ubranie” w taki sposób, jakby mówili „chodźmy zwiedzać cały świat!”

Nic nie starzeje się tak prędko jak szczęście.

Jeden z powyższych aforyzmów pochodzi od Oscara Wilde’a, dwa – z automatycznego generatora aforyzmów ze strony www.inspirobot.me. Umiecie powiedzieć, które są wygenerowane automatycznie, a który jest autorstwa irlandzkiego estety?

Z algorytmem za pan brat

Algorytmy i sztuczna inteligencja przenikają nasze życie w coraz większym zakresie. Wyszukiwarki internetowe czy aplikacje służące do rozrywki od jakiegoś czasu starają się podążać za nami i po przeanalizowaniu naszych dotychczasowych działań w sieci zadecydować, czy kiedy wpisujemy frazę „Paris Hilton”, to interesują nas pikantne szczegóły z życia amerykańskiej celebrytki, czy adres hotelu z sieci Hilton w Paryżu (użytkownicy polskiego googla nie mają jednak co liczyć na drugie rozwiązanie). Podobnie możemy zapoznać się z np. propozycjami spersonalizowanych filmów na youtube. Sztuczna inteligencja idzie jednak jeszcze dalej – implementacja osiągnięć nauk m.in. w paradygmacie affective computing (przetwarzania afektywnego) czy pervasive computing context-aware systems (przetwarzania wszechobecnego i systemów kontekstowych) dąży do tego, aby korzystając z osiągnięć kognitywistyki, inżynierii biomedycznej i informatyki, rozpoznawać, interpretować, a nawet przewidywać ludzkie stany emocjonalne i na tej podstawie być wręcz o krok przed użytkownikiem, wysuwając mu propozycje zachowań zanim jeszcze użytkownikowi przyjdą one do głowy.

Z zaimplementowanych, algorytmicznych ewaluacji korzysta się coraz powszechniej w sektorze bankowym czy do oceny pracowników. Wreszcie, co jakiś czas można przeczytać o stworzonych botach czy generatorach muzyki, wierszy lub właśnie aforyzmów.

Tak błyskawiczny rozwój może budzić dwie sprzężone ze sobą reakcje. Pierwszą jest entuzjazm wynikający z faktycznego ułatwienia życia i pracy spowodowany w przypadku rozrywki rzeczywiście trafnymi propozycjami, a w przypadku rozwiązań bankowych czy biznesowych zdecydowanie szybciej przeprowadzoną ewaluacją. Druga reakcja jest skrajnie odmienna. To strach, którego źródłem jest po trosze niezrozumienie samych algorytmów, ale również obawa przed dehumanizacją naszej rzeczywistości oraz właśnie entuzjastyczną wiarą w sztuczną inteligencję, której wynikiem jest automatyzowanie kolejnych (i coraz bardziej znaczących) działalności, do tej pory zarezerwowanych dla ludzi.

Ale czy jest rzeczywiście czego się bać? Czy wspomniane algorytmy nie są po prostu takimi samymi jak ludzkie procesami ewaluacji i wnioskowań, tyle że zaimplementowanymi do bardziej wydajnych obliczeniowo urządzeń? W nieco fantastyczno-naukowym uproszczeniu: czy maszyny przypadkiem nie myślą „tak samo” jak ludzie? Jeśli tak, to wprowadzanie ich do kolejnych sfer życia nie jest dehumanizacją rzeczywistości, ale wykorzystaniem wiedzy o ludzkim myśleniu do przeprowadzania tych samych operacji i w ten sam sposób, tylko bardziej wydajnie. Co więcej, zgodnie z niedawną propozycją Davida Chalmersa i Andy'ego Clarka, jeśli uznamy, że umysł może być traktowany jako rozszerzony (gdy np. traktujemy pamięć jako część umysłu, dla osoby z Alzheimerem rozszerzeniem tego umysłu może być notatnik jako jego pamięć zewnętrzna), to algorytmy, z których korzystamy, mogą być traktowane po prostu jako ulepszenie wydolnościowe naszych realnych strategii poznawczych.

Warto więc przyjrzeć się bliżej podobieństwom i różnicom poznania, wnioskowania oraz ewaluacji dokonywanych przez ludzi z tymi automatycznymi i – w końcu przez nas samych – zaimplementowanymi w maszynach.

Obliczeniowo czy dynamicznie

Za podejściem unifikującym algorytmy implementowane na różnego typu maszynach oraz ludzkie procesy myślowe opowiada się coraz więcej badaczy zajmujących się naukami o poznaniu. We współczesnej kognitywistyce zdecydowanie przeważające jest podejście obliczeniowe, czyli takie, które utożsamia umysł z rodzajem komputera (lub bardziej ogólnie systemem przetwarzającym informacje), a poznanie z pewnym oprogramowaniem utworzonym z algorytmów. Implementacja tego oprogramowania na dowolnej maszynie daje zawsze te same wyniki.

Nie znaczy to jednak, że jest to jedyny model przyjęty obecnie do tłumaczenia działania umysłu. Pewną alternatywą jest np. podejście dynamiczne. Korzysta ono z idei tzw. wyjaśniania dynamicznego, a więc takiego, które zakłada, że wartość interesującej nas zmiennej (np. jakiegoś zachowania) w modelu zmienia się wraz z manipulacją innych zmiennych zawartych w modelu (środowiska, innego zachowania etc.). Oznacza to, że model wyjaśniający działanie umysłu nie może być sztywny, a kolejne kompetencje nie wyłaniają się w stały sposób, według określonego wzorca wraz z jego rozwojem, ale w pewnej interakcji z otoczeniem. Wyjaśnienie działania modelu (w tym wypadku umysłu) jest możliwe zawsze w odniesieniu do innych zmiennych, jak np. wpływu środowiska czy aktualnie otaczających podmiot wzorców. Podejście to wywodzi się z nurtu psychologii ekologicznej, która akcentowała wpływ środowiska na rozwój poznawczy i przyjmowała niemożliwość opisu systemu poznawczego, abstrahując od jego interakcji ze środowiskiem.

Przyjęcie takiej natury umysłu wymaga od modeli imitujących ludzkie procesy poznawcze dużej elastyczności i np. uczenia się. Faktem jest, że algorytmy samouczące zastępują już te sztywne (choć i te drugie – ze względu na swą prostotę – wciąż są popularne). Bardzo intensywnie w oprogramowania samouczące inwestuje choćby IBM. Można przyjąć, że jest to kierunek wiodący – jak szacuje IDC światowy rynek obsługi systemów kognitywnych (zwłaszcza w ekonomii) do 2019 r. będzie wart 9,2 mld dolarów, a więc ponad dwukrotnie więcej niż w roku 2014.

Jednak nawet jeśli odrzucimy klasyczne podejście obliczeniowe na rzecz dynamicznego lub po prostu uwzględnimy konieczność uczenia maszynowego w tego typu rozwiązaniach, wciąż wydaje się, że takie modele można zaimplementować (a nawet już się to robi). W związku z tym być może nie ma powodu do obaw przed wspomnianą dehumanizacją i nadreprezentacją ewaluacji zautomatyzowanych w wymienionych na początku tekstu sferach życia. Ta różnica jest jednak gdzieś zdecydowanie głębiej. W samej świadomości.

Maszyno – co ty wiesz o mówieniu po chińsku?

W latach czterdziestych w Anglii popularna była pewna gra towarzyska. Brały w niej udział trzy osoby. Jedna z nich, nazwijmy ją graczem, znajdowała się w jednym pokoju,druga – sędzia – w innym. Sędzia porozumiewał się z graczem, zadając mu pytania, których treść podawał trzeciej osobie. Przechodziła ona z pokoju do pokoju, przekazując pytania i odpowiedzi. Zadaniem sędziego było rozpoznanie na podstawie udzielonych odpowiedzi płci gracza.

Alan Turing, jeden z ojców tak informatyki, jak i podejścia obliczeniowego w kognitywistyce, inspirując się wspomnianą grą, stworzył w roku 1950 test dla maszyny, aby stwierdzić, czy można jej przypisać myślenie. Modyfikacją jest to, że na miejscu gracza może być człowiek lub maszyna, czego odgadnięcie jest celem sędziego. Turing twierdził, że pytanie o możliwość myślenia przez maszyny może zostać przeformułowane na możliwość komunikacji takiej jak między ludźmi. Gdy maszyny będą przechodzić test Turinga w podobnej częstotliwości co ludzie, możemy twierdzić, że posiadają takie jak człowiek zdolności mentalne.

Klasyczny argument przeciwko takiemu rozumieniu myślenia sformułował trzydzieści lat później John Searl. W pewnym pokoju siedzi człowiek posługujący się językiem angielskim. Posiada on wszelkie instrukcje zapisane po angielsku, mówiące o zasadach syntaktycznych języka chińskiego, nie ma jednak dostępu do tłumaczeń chińskich znaków. Do jego pokoju wrzucane są karteczki z pytaniami w języku chińskim, na które sensownie potrafi on odpowiedzieć dzięki posiadanym instrukcjom. Problem jednak w tym, że człowiek w Chińskim Pokoju nie rozumie, co pisze. Wypełnia jedynie instrukcje, dając sensowne odpowiedzi, nie wiedząc jednak, co one oznaczają.

Choć sam Searl nie jest przeciwnikiem poglądu, zgodnie z którym maszyny mogą myśleć – utożsamia on ludzki umysł z maszyną wraz z dodatkową możliwością rozumienia – to jego argument pomaga spostrzec fundamentalną, moim zdaniem, różnicę między maszynami a ludźmi – rozumienie swojego myślenia i świadomość.

Jest to dość kontrowersyjny temat we współczesnej filozofii umysłu (ze względu na bardzo mocne przywiązanie do oczywistości swojego poglądu każdej ze stron), jednak niektórzy filozofowie, wbrew głównemu nurtowi, opowiadają się za niemożnością przypisania świadomości maszynom (jak chociażby Roger Penrose, argumentując z ograniczenia maszyn m.in. przez przyjęcie sztywnych aksjomatów logicznych) lub sprowadzenia wszelkich stanów mentalnych do stanów mózgów lub stanów funkcjonalnych (jak w monizmie anomalnym Donalda Davidsona lub dualizmie własności Davida Chalmersa). Co więcej, jeśli przyjmiemy rzeczywiście pogląd o tej fundamentalnej różnicy między umysłem ludzkim a „umysłem” maszyn, musimy zmierzyć się z możliwością przyczynowego wpływu świadomości na procesy psychiczne. Wymaga to odpowiedzi na pytanie, jak to jest możliwe, że świadomość i zrozumienie własnych myśli przyczynowo wpływa na nasze myślenie lub wnioskowanie, a nie jest po prostu pewnym naddatkiem, bez którego wszelkie procesy i tak zaszłyby w ten sam sposób. Mimo przeważającego poglądu naturalistycznego we współczesnej filozofii umysłu i kognitywistyce, nie jest to natomiast wykluczone, zwłaszcza w przypadku procesów myślowych dotyczących decyzji odległych w czasie, np. planowania.

Potrzeba nieprzewidywalności

Puśćmy jednak wodze fantazji, a wodze świadomości ściskające sztuczną inteligencję odłóżmy zupełnie na bok. Zastanówmy się, jakie wymagania rzeczywiście stawiamy algorytmom i porównując je z ludzkimi procesami wnioskowania, oceńmy, czy te pierwsze spełniają je w co najmniej równej mierze co te drugie.

Wyobraźmy sobie, że chcemy stworzyć i zaimplementować jakiś ewaluatywny algorytm (taki, który dokonywałby oceny jakiejś sytuacji lub rzeczy – np. pracownika jako kandydata do firmy). Czego byśmy od niego oczekiwali? Czy powinien być on niezawodny i stały w swoich regułach? Wydaje mi się, że gdy uczciwie przyjrzymy się ludzkim oczekiwaniom wobec ewaluacji, okazuje się, że nie. Jeśli zaś dodamy do oczekiwań wobec algorytmu roszczenie, aby działał tak jak ewaluacja człowieka (a przecież przed stworzeniem algorytmu szkicujemy założenia i cele, jakie także nam by przyświecały przy jakiejś ewaluacji, gdyby to od nas zależała decyzja w konkretnej sprawie – potem to tylko implementujemy), okazuje się to po prostu niemożliwe, co postaram się uzasadnić poniżej.

Ludzie, także specjaliści, mimo przyjętych zasad często ulegają chociażby błędom poznawczym, pewnym stereotypom i uproszczeniom (co – bez żenady! – nazywamy intuicją lub wrażliwością) i przeprowadzając jakąś ocenę czy analizując problem, nagle zmieniają algorytm z powodu wpływu zmiennych, których jawnie nie przyjęliby jako koniecznych do wzięcia pod uwagę. Brak dokładności i pełnej przewidywalności tego rodzaju rozumowań u ludzi paradoksalnie jest plusem. To pewna ograniczona nieracjonalność i nieprzewidywalność świadczy o człowieczeństwie i wrażliwości w przeprowadzanej ewaluacji. W tym – obok świadomości – tkwi fundamentalna różnica między wynikiem działania algorytmów a procesem wnioskowania dokonanym przez człowieka. Między „myśleniem” maszyn a myśleniem człowieka. Wspomniany na początku tekstu lęk przed dehumanizacją jest więc rzeczywiście uzasadniony. Automatyzacja jest realnym zagrożeniem, ramię w ramię z przekonaniem o zrozumieniu mechanizmu, jaki chcemy, by nas kierował do podjęcia ostatecznej decyzji we wnioskowaniu.

Maszyny nie myślą jak ludzie. A po prawdzie, nawet ludzie nie wiedzą, jak myślą ludzie. Nie wiedzą nawet, jak chcieliby, żeby myśleli. Problem w tym, że wielu twierdzi dokładnie odwrotnie. Zagrożenie ze strony wszechogarniającego automatyzmu wynika z tego, że coraz częściej przyjmuje się zupełnie błędne założenie: człowiek wie o swoim myśleniu i celach wszystko, co jest potrzebne, żeby stworzyć maszynę wiedzącą to jeszcze lepiej od człowieka.

A Oscar Wilde jest autorem trzeciego aforyzmu.

Witamy w cyberdemokracji

Błażej Sajduk

Politolog i historyk myśli politycznej, adiunkt w Zakładzie Myśli Politycznej na Wydziale Studiów Międzynarodowych i Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego

Bazując na wiedzy płynącej z neuronauki oraz znając techniki odziaływania na ludzkie emocje, można wpłynąć na decyzje, które ludzie podejmują oraz na fakty, które zapamiętają

Choć w polskich mediach pojawiły relacje dotyczące wpływu, jaki na kampanię referendalną w Wielkiej Brytanii czy wybór Donalda Trumpa miały nowoczesne technologie, to temat wydaje się na tyle istotny, że należy tym mocniej podkreślić jego dalekosiężne konsekwencje dla systemów politycznych. W obu wspomnianych przypadkach w państwach o ustrojach demokratycznych zastosowano starą ideę mikro targetingu, czyli docierania do konkretnego odbiorcy ze spersonalizowanym przekazem. Tym razem jednak stara idea została wsparta przez nowoczesne technologie tak mocno, że można już mówić o stworzeniu narzędzi wcześniej niespotykanych.Autor zdecydował się więc zwrócić uwagę czytelnika na wyzwania wynikające z wpływu nowoczesnych technologii na wyniki rywalizacji politycznej, a tym samym pośrednio na fundament bezpieczeństwa narodowego.

Konsekwencje powstania nowych narzędzi mogą być dla przyszłej rywalizacji politycznej dalekoidące. By je przybliżyć, należy pokrótce wskazać na cztery technologie, które w ostatnich latach doprowadziły do transformacji życia społecznego. W tym kontekście szczególnie istotne wydają się zmiany spowodowane gwałtownym rozwojem mediów społecznościowych, wykorzystywaniem wielkich zbiorów danych, maszynowym uczeniem się oraz ustaleniami neuronauk. Wykorzystane wszystkie razem (np. do cywilnych działań mikromarketingowych) mogą doprowadzić do najgłębszej zmiany społeczno-politycznej od czasu upadku komunizmu.

Media społecznościowe

Do tej pory sukces wyborczy Baracka Obamy, Arabska Wiosna czy nieudany zamach stanu w Turcji były dowodami dla optymistów technologicznych na to, że media społecznościowe mogą być potężnym narzędziem wspierającym społeczeństwo w walce o swoją podmiotowość. Stały się doskonałym kanałem umożliwiającym dotarcie do bardzo szerokiej grupy ludzi. Były angażowane w dobrą sprawę – np. walkę o bardziej demokratyczny ład polityczny. Korzystanie z portali społecznościowych umożliwiło wymianę informacji między rozproszonymi jednostkami i koordynację ich działań. Ponadto różne platformy społecznościowe ułatwiły decentralizację dystrybucji treści, ale również akcje zbierania od pojedynczych darczyńców środków na wsparcie popieranej inicjatywy lub kandydata. Monitorowanie aktywności użytkowników Internetu, a w szczególności ich działań w mediach społecznościowych, pozwala ustalić wzorce ludzkich zachowań, które, co warto podkreślić, obserwowane są w sposób nieuczestniczący, tym samym dostarczający wiedzę w dużej mierze autentyczną.

Wielkie zbiory danych

Pojawienie się możliwość gromadzenia i magazynowania niewyobrażalnie dużych ilości metadanych w cyfrowej postaci, w tym dotyczących ludzkiej aktywności w sieci, pozwoliło optymalizować procesy biznesowe, ponadto umożliwiło zwiększenie skuteczności działań marketingowych. O ile do tej pory jakość badań ograniczana była wielkością badanej próby „n”, to w przyszłości możliwym będzie stosowanie próby „n” równiej „n”. Innymi słowy cała populacja, która miałaby zostać przebadana, po prostu zostanie przebadana (nie tylko jej reprezentacja). Co więcej cyfrowa archeologia dzięki „cyfrowym artefaktom” da możliwość odtwarzania (a w przypadku tajnych służb tworzenia) życiorysów osób urodzonych w ostatniej dekadzie, w tym i przyszłych polityków. Dodatkowo na naszych oczach dochodzi do kolejnej jakościowej zmiany w rozwoju tej technologii. Wielkie zbiory (meta)danych zaczynają stawać się stopniowo wielkimi zbiorami konkretnych danych – z rzeczywistości, w której gromadzone były bardzo ogólne metadane dotyczące np. różnych grup społecznych, wkraczamy w świat, gdzie dane zaczynają być personalizowane, tzn. opisują konkretne osoby i ich zachowania. Edward Snowden uświadomił już całemu światu, że wielkie zbiory danych są wykorzystywane przez agencje rządowe, a proces ten może mieć również negatywne skutki.

Uczenie maszynowe

Popularne określenie „sztuczna inteligencja” w obecnej chwili oznacza w rzeczywiści zdolność algorytmów do „uczenia się” w oparciu o duże liczby przykładów. Celem takiego procesu automatyzacji jest dostarczenie wystarczającej liczby danych (doświadczenia), by w oparciu o nie maszyna była w stanie podejmować bardziej autonomiczne działania. Przy czym słowo „maszyna” oznacza program komputerowy – algorytm odpowiedzialny za przetwarzanie zgromadzonych informacji w podstawę do działania w zmieniającym się środowisku. Praktycznym przykładem wykorzystania tej technologii są np. oprogramowania sterujące tzw. autonomicznymi samochodami czy programy sterowane głosem, przy tym rozpoznające i tłumaczące w czasie rzeczywistym mowę na inne języki. Tak funkcjonująca sztuczna inteligencja osadzona na superkomputerach dysponujących dużą mocą obliczeniową z dostępem do spersonalizowanych wielkich zbiorów danych może w przyszłości stanowić główne narzędzie diagnostyczne stosowane w marketingu.

Neuronauka

Badania z zakresu kognitywistki i neurologii prowadzone przez ostatnie kilkadziesiąt lat w coraz większym stopniu pozwalają poznać mechanizmy, w oparciu o które działa ludzka pamięć oraz mechanizmy podejmowania decyzji przez jednostki, wskazując przy tym na ich czysto biologiczny wymiar. Ustalenia badaczy w coraz większym stopniu podważają m.in. dotychczasową wizję człowieka jako racjonalnej istoty oraz pośrednio ufundowanej na niej koncepcji polityczno-społecznej. Oświeceniowa metafora świata jako maszyny, zamieszkałego przez racjonalne jednostki, staje się coraz trudniejsza do utrzymania. W istocie to emocje determinują ludzkie wybory, a rolą rozumu jest głównie realizacja zamierzeń i uzasadnianie ich słuszności. Bazując na wiedzy płynącej z neuronauki oraz znając techniki odziaływania na ludzkie emocje, można wpłynąć na decyzje, które ludzie podejmują oraz na fakty, które zapamiętają.

Technologia w służbie wygranych

Media społecznościowe pozwalają ustalić, co naprawdę myślimy i kim jesteśmy. Informacje te można następnie uporządkować w wielkie zbiory spersonalizowanych danych. Uczenie maszynowe pozwala na zwiększenie prawdopodobieństwa, że zebrane informacje są prawdziwe, neuronauka pozwala na skonstruowanie komunikatu w sposób niepozwalający nam przejść obok niego obojętnie. Ze wszystkich powyższych technologii oczywiście korzystają już siły zbrojne (głównie amerykańskie), w szczególności w kontekście walki o „serca i umysły” obywateli państw, na terenie których prowadzone są działania wojenne. Wszystkie wskazane powyżej technologie potraktowane razem uświadamiają, jak dużą przewagę nad konkurentami można zyskać, dysponując zmapowanymi cechami osobowości wyborców. Rywalizacja polityczna tocząca się w takich realiach nie przypomina już znanych z przeszłości kampanii wyborczych. Dowodem zmiany może być fakt posiadania przez aktywistów popierających kandydaturę Donalda Trumpa aplikacji, która wspierała ich działania w terenie. Głównym celem programu było podpowiadanie, jakiego rodzaju argumenty przekonają wyborcę, do drzwi którego za chwilę zadzwonią. Co powiedzieć, by ich rozmówca zagłosował na ich kandydata lub by przekonać do pozostania w domu.

Czasy pełnej prywatności odeszły już do lamusa i powrót do stanu sprzed pojawienia się internetu jest już niemożliwy. W tym momencie przewagę mają kandydaci, którzy z opisanych powyżej usług skorzystali pierwsi. W przyszłości najprawdopodobniej technologia ta stanie się ogólnodostępna i powszechna, chyba że jej właściciele uznają, że powinna wspierać wyłącznie jedną stronę sporu politycznego.Tak czy inaczej może to również oznaczać zdolność do permanentnego oddziaływania na społeczeństwo w celu kształtowania oczekiwanych postaw. Wydaje się jednak, że o ile partie polityczne w liberalnych demokracjach z tą technologiczną zmianą powinny sobie poradzić, to otwarta pozostaje kwestia wykorzystania opisanych wyżej możliwości w krajach o ustrojach z tzw. kontrolowalną lub ograniczoną demokracją. Łatwość konsolidowania poparcia społecznego na pewno będzie też kuszącą możliwością dla rządów państw autorytarnych.

W powyższym kontekście na wspomnienie zasługują również próby przeszczepiania najnowszych wcieleń marketingu szeptanego na grunt kampanii politycznych. Zorganizowane generowanie informacji, zarówno pozytywnych na swój temat, jak i negatywnych na temat konkurentów, stanowiło do niedawna zajęcie podzlecane przez partie polityczne agencjom reklamowym, zatrudniającym bardziej lub mniej utalentowanych „trolli”. Według Roberta Gorwy, autora raportu poświęconego cyfrowej propagandzie w Polsce opublikowanego przez Oxford Internet Institute, firmy zajmujące się wywieraniem wpływu w mediach społecznościowych są w stanie utrzymywać nawet do kilkudziesięciu tysięcy unikatowych i spersonalizowanych kont w social media służących do generowania wpisów. Obecnie jednak istotnym trendem jest rozwój procesów automatycznego i interaktywnego generowania treści, których produkowanie cedowane jest na chat-boty. Na razie zadania powierzane wirtualnym maszynom są stosunkowo proste – od generowania zwykłego „hejtu” i „spamu”, po tworzenie pozytywnych komentarzy w sposób tak nieudolny i prostacki, by zniechęcić innych użytkowników do „komplementowanej” osoby.

Trend generowania informacji, również tych zupełnie nieprawdziwych, może niebawem zyskać nową dynamikę. Niedawno bowiem internet obiegła informacja o możliwości wykorzystywania uczenia maszynowego do tworzenia nowej jakości „fake newsów”. Naukowcy z University of Washington pokazali w działaniu algorytm, który na podstawie analizy obrazu z wystąpień Baracka Obamy nauczył się jego mimiki, dzięki czemu możliwe stało się podrabianie w czasie rzeczywistym dowolnej wypowiedzi byłego prezydenta USA. W dobie social media łatwo wyobrazić sobie, ile chaosu mogłaby spowodować w przyszłości taka nieprawdziwa wypowiedź.

Wyzwanie ze strony nowoczesnych technologii nie pochodzi tylko z wnętrza systemu politycznego, ale również spoza niego, czego najlepszymi przykładami są możliwości oddziaływania za pomocą opisanych powyżej mechanizmów na społeczeństwa obcych państw oraz działania crackerskie grup takich jak np. ATP 28 i ATP 29 wiązanych z Federacją Rosyjską. Ten ostatni przykład jest szczególnie interesujący, ponieważ celem ujawnionego ataku była infrastruktura partii politycznych, czyli coś, co wymyka się definicji infrastruktury krytycznej, choć może mieć od niej dużo większe znaczenie. A przecież już teraz ciężko wyobrazić sobie zastosowanie artykułu 5 Traktatu Pónocnoatlantyckiego w kontekście cyberataku na infrastrukturę krytyczną, a co dopiero mówić o takiej możliwości w kontekście sieci czy komputerów należących do partii politycznych.

Wyzwania dla pokolenia „Z”

Niestety nie ma jednej dobrej odpowiedzi na wskazane powyżej zagrożenia. Na pewno oprócz regulacji prawnych i stosownych zabezpieczeń konieczna jest jeszcze większa niż do tej pory świadomość obywateli na temat własnych zachowań w sieci oraz krytyczne podejście do informacji. Na poziomie makro jednym z warunków zmniejszenia ryzyka związanego z wykorzystywaniem najnowszych technologii będzie obowiązek jawnego z nich korzystania. To oznacza na przykład, że osoby, do których trafiać będzie spersonalizowany przekaz, muszą być o tym informowane. Ponadto wszyscy aktorzy życia społecznego powinni mieć możliwie równy dostęp do dobrodziejstw najnowszych technologii. Na poziomie mikro nie można nie docenić elementu kształcenia najmłodszych pokoleń w zakresie nie tylko tworzenia narzędzi informatycznych, ale również umiejętności krytycznej oceny skutków ich wykorzystania. Tu otwiera się nowe i interesujące pole dla pokolenia „Z” na zagospodarowania nie tylko lekcji informatyki, ale i np. filozofii i religii czy etyki.

Dalsze pozorowanie mocy czy dobra zmiana?

Bartłomiej Radziejewski

Redaktor naczelny „Nowej Konfederacji”

PiS stoi przed wielką szansą na przekształcenie się w partię zarządzaną bardziej delegatywnie i partycypacyjnie. Zamiast monopolu słabej kontroli – policentryzm władzy silnej. To oznaczałoby radykalny wzrost jakości rządzenia krajem

Paradoksem kryzysu, w którym znalazł się obóz władzy po nieudanej próbie znaczącego podporządkowania sobie sądownictwa, jest to, że mógłby wyjść z niego znacznie wzmocniony. Byłoby to jednak niezwykle trudne ze względu na wewnętrzne sprzeczności „dobrej zmiany”.

Wetując najbrutalniejsze ustawy dotyczące sądów, prezydent Andrzej Duda nie tylko spektakularnie pokazał, że potrafi być podmiotowy. Nie tylko wysadził w powietrze znaczną część paliwa do protestów w chwili, gdy zaczynały się robić dla rządu niebezpieczne (część strategicznie najważniejszą, bo mobilizującą przeciwko PiS młode pokolenie i obywateli nieutożsamiających się z głównym nurtem opozycji). Duda – co z punktu widzenia dynamiki w obozie władzy najciekawsze – odblokował sobie zarazem na nowo drogę do politycznego centrum. Nie tylko w sensie wyborczym, ale też zdolności do elementarnego dialogu z opozycją i z establishmentem.

Wyemancypowany notariusz

Taki, wychylony w stronę centrum prezydent, jest zwykle nie do przecenienia dla macierzystej formacji. Może bowiem łagodzić najtrudniejsze kryzysy i przechylać szalę (lub zwiększać skalę) zwycięstwa w wyborach parlamentarnych i samorządowych, o pomniejszych korzyściach nie wspominając. A więc z punktu widzenia Jarosława Kaczyńskiego akceptacja wyemancypowanego z przypisanej mu roli notariusza rządu Andrzeja Dudy otwiera nowe polityczne możliwości, zwiększając szanse w nadchodzącym wyborczym czwórskoku (2018–20) i umożliwiając zepchnięcie opozycji do jeszcze głębszej defensywy, być może aż po rok 2025.

Olśniewające korzyści. Jest jednak zasadniczy problem: oznaczałoby to konieczność odwrócenia strategii politycznej i filozofii rządzenia PiS.

Komentatorzy często podnoszą fakt, że podwójne zwycięstwo wyborcze z 2015 r. zawdzięcza PiS pokazaniu bardziej umiarkowanej twarzy i zwróceniu się do wyborcy centrowego. Tak było. Równie często pomijane jest jednak to, że dzisiejsze 38 proc. wyborców tej partii składa się już z innych ludzi niż ówczesne. Jedynym znanym mi wyjątkiem jest artykuł prof. Andrzeja Waśkiewicza z „Przeglądu Politycznego”, w którym autor, nieskrywający zbieżnej z linią liberalnego mainstreamu niechęci do Kaczyńskiego, zauważa jednak rzecz ważną: „Elektorat PiS okrążać więc będzie niejako elektorat centrowy, łącząc w sobie ludzi deklarujących się jako prawica i lewica” („Rewolucja bez podmiotu rewolucyjnego”, „PP”, nr 135/2016). Rozumowanie historyka idei z UW jest niezbicie proste: partia rządząca porzuciła po wyborach centrum, sięgając – głównie za pomocą agendy redystrybucyjnej – po wyborcę lewicowo-socjalnego. Sondaże dowodzą, że rachunek się bilansuje. To jedna z tych tez, które post factum jawią się jako oczywiste (i często „własne”), choć wcześniej nikt ich nie głosił.

Zszywanie plemion

To nie jest polski folklor polityczny. Jak dowodził z kolei na łamach „Nowej Konfederacji” Michał Kuź, ekspansja nowych mediów powoduje, w połączeniu z opisaną przez Michela Maffesoliego neotrybalizacją współczesnych społeczeństw, marginalizację centrum. Odpowiedzią jest strategia „zszywania plemion”: zbierania w wyborczą całość rozmaitych, zróżnicowanych grup, poprzez mocny przekaz generalny z jednej strony i docieranie do poszczególnych grup z drugiej. Tak wygrywał Obama, jeszcze bardziej – Trump. Ale przecież także Macron, do pewnego stopnia Tusk i wielu innych.

Nie wdając się w szczegóły tej strategii, takie jak wykorzystanie tzw. cyfrowych danych politycznych czy mikrotargetingu (odsyłam w ich sprawie do wspomnianej analizy Michała Kuzia, a także artykułu Błażeja Sajduka z tego wydania „NK”), poprzestańmy na spostrzeżeniu, że Kaczyński szyje dziś właśnie w ten sposób. Kokietowanie poszczególnych grup zawodowych czy wiekowych miłymi dla nich postulatami i decyzjami nie jest oczywiście niczym nowym, ale łączenie prawicy z lewicą z pominięciem centrum – już tak. W przypadku PiS głównym spoiwem jest hiperdemokratyczne przeciwstawienie „woli ludu” liberalnym „łże-elitom”, wzmocnione agendą antyimigracyjną i, w mniejszym stopniu, retoryką oblężonej twierdzy w sprawach międzynarodowych. Do tego, jak słusznie zauważa Waśkiewicz, lewicowo-prawicowa kombinacja hojnej polityki socjalnej z konserwatyzmem obyczajowym i – dodajmy – fantomowym antykomunizmem.

Ta strategia pozwalała dotychczas PiS utrzymywać przewagę nad opozycją. Wysokie poparcie prawie dwa lata po wyborach może imponować, ale nigdy nie było wyższe niż 40 proc. (podczas gdy Platforma Obywatelska w najlepszym okresie notowała poparcie bliskie 50 proc., z wynikiem 44 proc. w eurowyborach w 2009 r.). Przypomnijmy, że w elekcji parlamentarnej z 2015 r. połączone siły dzisiejszej opozycji uzyskały zaledwie 0,76 pkt. proc. i niespełna 115 tys. głosów mniej niż PiS. Dziś także ich zsumowane poparcie jest zbliżone do adwersarza. Siła partii Kaczyńskiego bierze się z premii dla największego ugrupowania wynikającej z ordynacji wyborczej, co wobec rozdrobnienia opozycji daje strategiczną przewagę.

To zaś oznacza zasadniczy problem dla Andrzeja Dudy, który do reelekcji potrzebuje 50 proc. plus jeden. Nie widać dziś, jak inaczej, niż ogniskując wybory wokół kwestii uchodźców (co byłoby ryzykowne i trudne w wielowątkowej kampanii prezydenckiej) lub sięgając do centrum, miałby on uzyskać taki wynik przeciwko silnemu kandydatowi połączonych sił opozycji. Do rozegrania pozostanie jeszcze karta antyestablishmentowa, ale po 5 latach u władzy będzie już raczej zużyta i niewiarygodna. Dlatego ukłon Dudy w stronę wyborców umiarkowanych jest w pełni racjonalny. A zarazem kolizyjny ze strategią PiS.

Nowogrodzka śpi

To sprzeczność bardzo trudna do przełamania. Oszczędźmy sobie dłuższych wywodów: centryści zwykle nie lubią się z radykałami. Pokonanie tej naturalnej niechęci wymagałoby wymyślenia i wdrożenia zupełnie nowej wizji politycznej.

Druga niespójność sięga jeszcze głębiej – do samego wnętrza formacji. Jak słusznie zauważył w niedawnym komentarzu dla „NK” Rafał Matyja, weta Dudy „do ustaw o Sądzie Najwyższym i Krajowej Radzie Sądownictwa unicestwiają dotychczasową metodę rządzenia opartą na pełnej kontroli procesu legislacyjnego przez Nowogrodzką”, wprowadzając trwałą „niepewność dotyczącą podpisu prezydenckiego”. Autor „Konserwatyzmu po komunizmie” prognozuje w związku z tym narastający konflikt między dwoma ośrodkami władzy.

Warto odwrócić tę logikę. Co musiałoby się stać, żeby prezydent Duda zaczął być po prostu podmiotowo przez Kaczyńskiego traktowany, a więc konsultowany przy każdej ważniejszej inicjatywie ustawodawczej? Musiałaby się zmienić nie tylko metoda rządzenia państwem, ale i formacją.

Kaczyński wykształcił model zarządzania stricte dyrektywnego: decyzje powstają w wąskim gronie, a podwładni mają je ściśle wykonywać. To sposób kierowania najbardziej właściwy niewielkim organizacjom z wąską lub jednoosobową kadrą przywódczą i brakami personelu średniego szczebla. Przeniesiony na poziom dużej partii i sporego państwa oznacza monopol słabej kontroli. Innymi słowy, można w ten sposób skutecznie rządzić jedynie drobnymi wycinkami rzeczywistości, na resztę nie starcza bowiem energii i czasu – pozostaje więc pozorowanie siły i reagowanie antykryzysowe. I tak właśnie Kaczyński postępuje: w sprawach takich jak batalia o Trybunał Konstytucyjny czy układ sił między frakcjami jest decyzyjnym monopolistą. Nie jest jednak w stanie przeciwdziałać samowoli ambitnych „książąt”, takich jak Dawid Jackiewicz, Antoni Macierewicz czy Zbigniew Ziobro. Dopiero gdy sytuacja wymyka się spod kontroli, zagrażając jego przywództwu lub najżywotniejszym interesom partii, przystępuje do karania i przywracania równowagi. Pewna była posłanka PiS opisała go nieoficjalnie jako wielkiego niedźwiedzia, który przez większość czasu śpi, od czasu do czasu zrywając się, głośno rycząc i przewracając drzewa, by przypomnieć harcującym mieszkańcom lasu, kto tu rządzi. Po czym sytuacja wraca do normy, która w oczach większości insiderów jest stanem nieobecności „króla”.

Fikcję wielkiego stratega i kontrolującego każdy szczegół dyktatora walnie podtrzymuje główny nurt jego przeciwników, nie wahający się ogłaszać „końca demokracji” lub przynajmniej marszu ku niemu przy każdym raptowniejszym ruchu prezesa. Kaczyński nie ma w tym większego, funkcjonalnego sojusznika od Adama Michnika i jego akolitów.

Szansa na nowy model

Monopol słabej kontroli ma szereg nietypowych konsekwencji. Do bardziej widocznych należą na przykład karne wolty partyjnych działaczy i satelickich dziennikarzy wraz z kolejnymi „mądrościami etapu”. Jednego dnia „głęboka reforma sądownictwa” oznacza wybór KRS przez wszystkich sędziów, drugiego przez wszystkich posłów PiS, jednego dnia Antoni Macierewicz nie może być ministrem obrony, drugiego musi, i tym podobne. Skutki mniej oczywiste to: wspomniane już pozorowanie mocy, nadreprezentacja partyjnego aparatu w hierarchii władzy, (sub)kultura upokarzania ludzi faktycznie lub potencjalnie krytycznych, silna tendencja do powstawania „udzielnych księstw”.

Prezydent Duda był długo i ostentacyjnie poniżany i pomijany – jako (z mocy urzędu) potencjalnie niebezpieczny i, co gorsza, zdolny. Teraz zdobył się na podmiotowość, kwestionując zarazem sam model zarządzania obozem „dobrej zmiany”. Pół biedy on sam, gorzej, że podzielił formację, ośmielając niezliczoną rzeszę tłamszonych i niezadowolonych.

To dla PiS wielka szansa. Na przekształcenie się w partię zarządzaną bardziej delegatywnie i partycypacyjnie: z większą samodzielnością niższych szczebli, ale bez jednolitego kierownictwa. Ujmując rzecz modelowo: zamiast monopolu słabej kontroli – policentryzm władzy silnej. Mniejsza o korzyści dla PiS, to oznaczałoby radykalny wzrost jakości rządzenia krajem.

Taka metamorfoza oznaczałaby też jednak dotkliwe podziały i wstrząsy wewnętrzne, z potencjałem rozsadzenia formacji. Nie najmniejszym problemem byłby opór utrwalonych grup interesów. W słynnym „Postkomunizmie” prof. Jadwiga Staniszkis opisała, jak Stalin próbował zmodernizować sowiecki aparat – i przegrał. „Czerwony car”, eurazjatycki despota, ludobójca poległ w starciu z aparatczykami! Czy Kaczyński może wygrać ze swoimi? Toutes proportions gardees, musiałby najpierw chcieć. A są dziś – on i aparatczycy – największymi wzajemnymi gwarantami nienaruszalności swoich pozycji. Raczej wystąpią wspólnie przeciwko Dudzie, niż skoczą sobie do gardeł. Chyba że Kaczyński zdecyduje się na ruch w polityce nietypowy: poświęcenie krótkofalowego interesu na rzecz – obarczonego wysokim ryzykiem – miejsca w historii.

Cicha wojna pozycyjna

Patrząc realistycznie, można stwierdzić, że najbardziej prawdopodobna jest cicha wojna pozycyjna między Nowogrodzką a Belwederem. Kaczyński będzie dążył do sprowadzenie Dudy do dawnej roli. Prezydent – do utrzymania świeżo zdobytej podmiotowości. W lęku przed wyniesieniem opozycji będą się wzdragać przed ostentacją w tej walce. Ale mogą w trakcie tej przepychanki uwolnić siły, których nie będą w stanie kontrolować: na zapleczu, w mediach, w otoczeniu opiniotwórczym. Sam fakt tej walki będzie obóz władzy pluralizował i zmieniał. Czy go rozsadzi, czy wystrzeli do wyższej ligi, czy też zatrzyma w jednym z wielu możliwych stadiów pośrednich – trudno przewidzieć.

Wizja Trumpa

Ludwik Dorn

Były marszałek Sejmu, wicepremier, wiceprezes PiS

Wszyscy prezydenci USA od czasu rozpadu Związku Sowieckiego działali w ramach intelektualnej koncepcji Fukuyamy. Administracja Trumpa jest pierwszą, która odwołuje się do koncepcji Huntingtona

W Polsce w odbiorze i komentarzach przemówienie prezydenta USA Donalda Trumpa analizowano, głównie biorąc pod uwagę liczne i miłe dodatki „lokalne” – nawiązania do najnowszej historii Polski. Taka perspektywa nie dziwi, zawsze bliższa ciału koszula. Ale znaczenie wystąpienia Trumpa dla Polski i Europy Środkowo-Wschodniej oraz dla Stanów Zjednoczonych i Zachodu w ogóle – bo i o tym będzie tu mowa – nie bierze się z akcentów historyczno-lokalnych (choć nie są one pozbawione politycznej wagi), ale z konsekwencji ujawnionego postrzegania fundamentalnych uwarunkowań politycznej sytuacji świata i zdefiniowania globalnej roli USA. Zauważył to dziennik amerykańskich elit biznesowych „Wall Street Journal”, który ocenił, że warszawskie wystąpienie było pierwszym prawdziwie „prezydenckim” przemówieniem Donalda Trumpa: pojawiły się w nim kluczowe dla polityki międzynarodowej wątki, których zabrakło w mowie inaugurującej prezydenturę. Jako przywódca supermocarstwa Donald Trump wyłożył karty, przestał być dla innych przywódców polityczną cząstką nieoznaczoną, który to stan utrzymywał w kampanii wyborczej i przez parę miesięcy po objęciu przez niego urzędu, ujawnił, jak postrzega świat i rolę, jaką w nim odgrywa Ameryka.

Dwie wizje

Po upadku komunizmu w Stanach Zjednoczonych pojawiły się dwie intelektualne propozycje odpowiedzi na zmienioną postać świata. Pierwszą był artykuł Francisa Fukuyamy „Koniec historii” w National Interest z 1989 r., który rozrósł się później w książkę. Fukuyama w następnych latach stał się obiektem wielu niesprawiedliwych i szyderczych krytyk ze względu na uwikłaną w kontekst historiozofii heglowskiej tezę o „końcu historii”, wedle której przegrana komunizmu oznacza koniec konfliktu o charakterze globalnym, który był siłą napędową historii. W istocie rzeczy jednak artykuł Fukuyamy był poważną (co nie znaczy, że trafną) odpowiedzią na pytanie o przywódczą rolę Ameryki – wielkiego wygranego w konflikcie z komunizmem – w post-zimnowojennym świecie.

Skoro – argumentował Fukuyama – komunizm przegrał, to zachodni projekt polityczny – prawa człowieka, demokracja liberalna, wolnych handel – nie ma już alternatywy światowej. Oczywiście istnieją inne projekty uwarunkowane odmiennościami kulturowymi, ale nie mają one charakteru globalnego, lecz wymiar folklorystyczno-reliktowy. To wolny handel, liberalna demokracja i prawa człowieka w wymiarze ideowym i politycznym organizują przestrzeń światową, a skoro tak, to potrzebują politycznego wsparcia dla trwałego funkcjonowania. Podmiotem wspierającym winno być supermocarstwo – Stany Zjednoczone – które wspierając, szerząc i eksportując te sposoby organizacji życia zbiorowego w skali globu, zapewniają światu stabilizację, a sobie przywódczą rolę.

W 1993 r. w dwumiesięczniku Foreign Affairs ukazała się odpowiedź na koncepcję Fukuyamy – artykuł Samuela Huntingtona „Zderzenie cywilizacji”(później i on rozrósł się w książkę). Wedle tego autora konflikt Wolnego Świata z komunizmem był swego rodzaju nakładką, która przytłumiła bardziej podstawowe i trwalsze przyczyny konfliktów międzynarodowych – zderzanie się cywilizacji. Huntington nie pisał o wojnach czy starciach cywilizacyjnych, lecz o zderzeniach lub zderzaniu się. Cywilizacje, czyli wielkie całości kulturowe wywodzące się z odmienności religijnych, porównywał do wielkich płyt tektonicznych, które ocierają się o siebie wzdłuż uskoków tektonicznych. Gdy chodzi o płyty tektoniczne, rezultatem ich zderzania się są trzęsienia ziemi; w przypadku cywilizacji – konflikty łącznie z wojnami.

Upadek komunizmu nie oznaczał zatem bezalternatywności zachodniej koncepcji ładu zbiorowego i regulacji konfliktów; gdy nakładka zimnowojenna rozpadła się, świat wrócił do pluralizmu odmiennych cywilizacyjnie sposobów organizacji politycznej, gospodarczej i odmiennych propozycji współistnienia cywilizacji ze sobą. O ile zatem Fukuyama chciał organizować świat przez prawa człowieka, wolny handel i liberalną demokrację wspierane przez militarną, polityczną i gospodarczą siłę Stanów Zjednoczonych, to Huntington przywódczą rolę Ameryki upatrywał w zarządzaniu nieuniknionymi kryzysami, dbaniu, wspólnie z innymi kluczowymi dla odmiennych cywilizacji mocarstwami, by zderzanie się cywilizacji nie przerodziło się w ich starcie, a lokalne trzęsienia ziemi nie przekształciły się w katastrofę sejsmiczną, która niszczy kontynenty. O eksporcie demokracji i praw człowieka na inne cywilizacyjnie obszary nie ma tu mowy.

Koniec eksportu demokracji?

Do czasu prezydentury Donalda Trumpa wszystkie administracje prezydenckie w USA od momentu rozpadu Związku Sowieckiego (1991 r.) działały w ramach intelektualnej koncepcji Fukuyamy. Gdy decydowały się na interwencję zbrojną, razem z nią lub w ślad za nią szedł eksport praw człowieka i demokracji liberalnej na teren innych cywilizacji. Gdy obalono talibów, fundamenty demokracji liberalnej próbowano zainstalować w Afganistanie (a także antydyskryminacyjną politykę, jeśli chodzi o prawa kobiet); podobnie demokrację liberalną próbowano powołać do życia po obaleniu Saddama Husajna w Iraku.

Administracja Trumpa jest pierwszą, która wprost odwołuje się do koncepcji Huntingtona. Nie oznacza to, że sam prezydent artykuły Fukuyamy lub Huntingtona czytał, możliwe, że o tych autorach w ogóle nie słyszał. Niemniej skupił wokół siebie lub też skupiła się wokół niego ta część zajmującego się polityką międzynarodową intelektualno-politycznego establishmentu USA, która uznała, że za dotkliwe porażki Ameryki odpowiedzialny jest błędny wybór strategii politycznej. Eksport praw człowieka i liberalnej demokracji wikła Stany Zjednoczony w długotrwałe konflikty, z których nie można się wycofać, a można je tylko przegrywać. Warszawskie przemówienie Donalda Trumpa razem z wcześniejszym wystąpieniem w Rijadzie skierowanym do 50 przywódców państw muzułmańskich to zupełnie odmienna propozycja przywódczej roli Ameryki w świecie, daleka od neoizolacjonizmu, którego się u nowej administracji obawiano.

Zrekonstruujmy tę propozycję.

Po pierwsze zatem, istnieje taka całość polityczno-kulturowa jak zachodnia cywilizacja, która definiowana jest nie przez demokrację liberalną i prawa człowieka, ale przez wspólną dla Ameryki i Europy tożsamość kulturową, wspólne korzenie, wspólnych bohaterów, wspólną koncepcję wolności, rodziny, narodu i Boga. Ta cywilizacja może być zagrożona, a warunkiem jej przetrwania jest wola przetrwania. Jako najsilniejsze państwo Ameryka jest przywódcą cywilizacji Zachodu, ale już nie świata.

Po drugie, inne cywilizacje nie są wrogami cywilizacji Zachodu (ten wątek pojawia się w wystąpieniu prezydenta w Rijadzie). Zachód uznaje ich odmienność i nie pretenduje do miana cywilizacji wyższej. W Rijadzie Trump, wyraźnie dystansując się od swoich poprzedników, podkreślał, że nie chce nikogo pouczać.

Po trzecie, cywilizacja Zachodu ma wroga, a tym wrogiem jest radykalny islamski terroryzm. Islamscy terroryści zagrażają przede wszystkim Zachodowi, ale w głębszym sensie ładowi światowemu, bo ich aktywność może doprowadzić do tego, że zderzanie się cywilizacyjnych płyt tektonicznych przerodzi się w światową katastrofę sejsmiczną. Dlatego pojawia się pojęcie szersze niż wspólnota Zachodu: wspólnota należących do różnych kręgów cywilizacyjnych odpowiedzialnych narodów, które współpracują nie w obronie konkretnej cywilizacji, ale cywilizacji jako takiej.

Po czwarte, a dla Polski jest to najbardziej interesujące, w takiej właśnie perspektywie Donald Trump traktuje Rosję. Rosja nie została potraktowana jako trwałe zagrożenie, które zniknie, gdy wyrzeknie się uzyskanych drogą agresji zbrojnej nabytków terytorialnych, ale jako potencjalny sojusznik, który winien spełnić łagodniejsze warunki. „Wzywamy Rosję, – mówił w&nbsp;Warszawie prezydent Trump – by zaprzestała swoich destabilizujących działań na Ukrainie i wszędzie indziej, i przestała udzielać wsparcia wrogim reżimom – w tym Syrii i Iranowi – a zamiast tego przyłączyła się do wspólnoty odpowiedzialnych narodów w naszej walce przeciwko wspólnym wrogom i w obronie cywilizacji.”

Huntingtonowska koncepcja kontrolowanego zderzania się cywilizacji jest przy tym o wiele bardziej strawna dla Rosji niż odwołująca się do Fukuamy misja wspierania i eksportu na teren innych cywilizacji – w tym cywilizacji prawosławnej zorganizowanej politycznie wokół państwa rosyjskiego – praw człowieka i liberalnej demokracji. Nie ma większego napięcia między pomysłem na przywódczą rolę Ameryki wyłożonym przez prezydenta Trumpa w Warszawie, a sławnym monachijskim przemówieniem prezydenta Putina.

Tak zarysowana koncepcja roli Stanów Zjednoczonych w świecie ma swoje konsekwencje dla spraw europejskich, Europy Środkowo-Wschodniej i Polski. Istotne jest tu przy tym nie tylko to, co prezydent Trump powiedział, ale także to, co mógł powiedzieć, ale nie powiedział. To, co mówił i to, o czym milczał, przeznaczone było przede wszystkim nie dla polskich uszów, ale dla uszów światowych przywódców, w tym prezydenta Putina.

Zachód wart NATO, Europa – Unii

Wydaje się zatem, że po miesiącach niepewności można stwierdzić, że NATO i Unia Europejska pozostają dla nowego prezydenta istotnymi czynnikami organizującymi politycznie wspólnotę Zachodu. Trump w o wiele większym stopniu niż jego poprzednicy będzie się odwoływał do innego czynnika, czyli anglosfery (USA, Kanada, Wielka Brytania, Australia, Nowa Zelandia, a więc kraje połączone anglosaskimi więzami kulturowymi, ale spajane również najsilniejszą na świecie globalną siecią wywiadu elektronicznego, czyli systemem Echelon), ale nie uzna jej za alternatywę. Skoro cywilizacja Zachodu istnieje, a USA są państwem przywódczym, to przywódca nie może niszczyć lub dezawuować tych struktur, które tę wspólnotę organizują.

Po drugie, z powodów jak w punkcie pierwszy, maleje prawdopodobieństwo wojny handlowej między USA a Niemcami. To dla Polski bardzo dobra wiadomość.

Po trzecie, po niepokojącym pominięciu kwestii zaangażowania Ameryki w artykuł 5 Traktatu Północnoatlantyckiego wątpliwości zostały rozwiane w Warszawie. Ale zwraca uwagę to, że właśnie w Warszawie Donald Trump przemilczał to, co mógł Polakom i innym narodom regionu powiedzieć: że zwiększa zaangażowanie finansowe USA w European Reassurence Initiative z 3,4 mld dolarów w 2017 r. do 4,8 mld w 2018 r. W 2014 r. prezydent Obama ogłaszał w Warszawie ERI, odpowiadając na potrzebę bezpieczeństwa Polaków i całego regionu. W 2017 r. w przemówieniu Donalda Trumpa kwestia bezpieczeństwa regionu zagrożonego przez Rosję została całkowicie pominięta, gość odpowiedział natomiast na głęboko przeżywaną przez gospodarzy potrzebę uznania, za co został wynagrodzony rzęsistymi oklaskami. Pominięta została też milczeniem kwestia warunków brzegowych, które muszą być spełnione przez Rosję, by zaangażowanie Ameryki w bezpieczeństwo regionu (łącznie z obecnością jednej brygady wojsk amerykańskich) się zmniejszyło. Sądzę, że te wszystkie przemilczenia skierowane były do uszu prezydenta Putina, a w kategoriach politycznych oznaczały one tyle, że w negocjacjach z Rosją Stany dopuszczają daleko posuniętą elastyczność, którą ograniczałyby złożone publicznie deklaracje.

Nie oznacza to oczywiście, że za tymi przemilczeniami kryje się plan wystawienia interesów Polski i regionu do wiatru. Swoje polityczne znaczenie miały też odwołania do historii Polski, jako kraju wprawdzie peryferyjnego, ale wiernego wartościom Zachodu. Pośrednio Trump stwierdzał, że kraje wschodnich peryferii NATO nie będą karta przetargową w ustaleniach z Rosją. Ale nie odnosi się to już do Ukrainy. W sprawie Ukrainy oczekiwania pod adresem Rosji ograniczają się u nowej administracji do tego „by zaprzestała działań destabilizujących”.

Nie są to oczekiwania wysokie i mogą być bardzo różnie rozumiane, co sygnalizuje negocjacyjną elastyczność strony amerykańskiej. W koncepcji Huntingtona, a także w rozumieniu administracji Trumpa, Ukraina jest klasycznym „państwem rozdartym” położonym na uskoku między cywilizacją Zachodu a organizowaną politycznie przez Rosję cywilizacją prawosławia. Właśnie konflikty w takich państwach i wokół nich powodują największe ryzyko przerodzenia się w katastrofę sejsmiczną, co grozi, jeśli zaangażują się w nie mocarstwa „cywilizacyjnego rdzenia” (w tym przypadku Rosja i Stany Zjednoczone). Użyty przez Donalda Trumpa język sugeruje chęć znalezienia wspólnie z Rosją minimalnie stabilnego rozwiązania, co w jakiejś, zapewne skromnej, mierze musi uwzględniać aspiracje Ukraińców. Dla Polski oznacza to tyle, że możliwości prowadzenia przez nas polityki wschodniej znowu się zmniejszyły. Nie jesteśmy w tej kwestii partnerem dla Niemców, nie jesteśmy partnerem dla Francuzów, nie jesteśmy partnerem dla Amerykanów, a dla Ukraińców stajemy się coraz mniej interesujący. Trzeba to przyjąć do wiadomości i wyciągnąć wnioski.

Tak dla rurociągów

Jeśli chodzi o kwestie regionalne, to zwraca uwagę to, że inicjatywę Trójmorza prezydent potraktował wyłącznie jako obszar wzmocnionej współpracy w dziedzinie infrastruktury oraz budujące wspólny rynek przedsięwzięcie wewnętrzne Unii Europejskiej. Trójmorze poprzez budowę interkonektorów do przesyłu energii lub nośników energii „wiąże się z całą Europą i w rzeczywistości z Zachodem” (przemówienie na szczycie Trójmorza). Prezydent USA rozproszył przez to obawy, że Nowa Europa będzie przez Stany używana do podważania spójności Unii Europejskiej.

W swoim wystąpieniu na szczycie Donald Trump zapowiedział amerykańskie trwałe i długoterminowe otwarcie na dostawy amerykańskich nośników energii dla krajów regionu, co jest istotne, bo amerykańskie ustawodawstwo wprowadzone w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku po pierwszym i drugim kryzysie naftowym wymaga zgody administracji federalnej (Departamentu Energii) na eksport nośników energii. Drzwi do eksportu gazu i ropy naftowej uchylił już prezydent Obama, a jego następca zapowiedział, że zostaną one na długo i szeroko otwarte.

Nie ma jednak róży bez kolców; jeśli ktoś nierozsądnie liczył na to, że z racji dążenia do dywersyfikacji dostaw nośników energii i uniezależnienia się od Rosji Polska i inne kraje regionu zostaną objęte przez USA taryfą ulgową, to się rozczarował. Na konferencji prasowej po spotkaniu z prezydentem Dudą Trump rzucił uwagę: „Może podniesiemy nieco ceny, ale będzie ok”. Część komentatorów potraktowała to jako żart, ale uwaga była poważna, skierowana zarówno do gospodarzy, jak i do kręgów gospodarczych w Ameryce.

Pierwsza dostawa skroplonego naturalnego gazu do terminalu w Świnoujściu, którą tak chwalił się polski rząd, była realizacją kontraktu spotowego, a ceny dostaw w kontraktach spotowych są niższe niż w kontraktach długoterminowych wyznaczanych przez indeks cen w Hubie Henry. Ponadto Trump bardziej czuje się związany z przemysłem wydobywczym, o czym świadczy jego wystąpienie na konferencji „Uwolnić amerykańską energię”, niż z przemysłem przetwórczym, w tym wielka chemią. Interesów tego drugiego sektora nie może całkowicie lekceważyć, a wewnętrzny spór w USA o wolumen eksportu gazu naturalnego i łupkowego toczy się między tymi dwiema branżami. Wielka chemia argumentuje, że marża na eksporcie produktów przetworzonych, przede wszystkim mocznika, jest sporo wyższa niż na eksporcie samego gazu. Administracja federalna musi zatem znaleźć kompromis między interesami obu ważnych dla Ameryki gałęzi gospodarki. Donald Trump powiedział w Warszawie jasno: możecie mieć pewność, że dam zgodę na dostawy nośników energii, ale musicie za to zapłacić; skóry z was nie zedrzemy, ale specjalnego traktowania nie będzie; chcecie uzyskać niezależność energetyczną od Rosji, to za to zapłaćcie, bo my was dotować nie będziemy.

Nachalny komiwojażer, bezmyślna proamerykańskość

Ostatnia kwestia, którą warto omówić, to zakupy sprzętu wojskowego i uzbrojenia. Minister Macierewicz z okazji wizyty Donalda Trumpa ogłosił jako wielki sukces polskiego rządu zgodę administracji na sprzedaż nam systemu „Patriot” nowej generacji, co było groteskowe, bo Amerykanie zgodzili się na sprzedaż nam tego, co bardzo chcieli nam sprzedać. W kwestii kontraktów zbrojeniowych prezydent Trump zachowywał się w Warszawie jak nachalny komiwojażer. Nie tylko w swoim wystąpieniu na placu Krasińskich „chylił czoła” przed Polakami za zakup „Patriotów”, ale w przemówieniu na szczycie Trójmorza jasno zadeklarował, że będzie dążył do uzyskania monopolu na dostawy broni do regionu. „Robimy najlepszą technologię dla myśliwców, okrętów oraz sprzętu i uzbrojenia wojskowego, nikt się nawet nie zbliża do naszego poziomu, to jest fakt. Na całym świecie mówią o potędze naszej armii, kiedy będziecie kupować sprzęt wojskowy, mam nadzieję, że będziecie myśleć tylko o Stanach Zjednoczonych”.

Sądzę, że prezydenta i amerykański przemysł zbrojeniowy szalenie zaniepokoiły konkretyzujące się plany Unii Europejskiej, zwłaszcza zaś decyzja o powołaniu Europejskiego Funduszu Obronnego. Decyzje w tej sprawie zapadają dziś, ale efekty będą dawały się odczuć w kolejnej wielkiej fali modernizacji sił zbrojnych krajów unijnych, do której dojdzie w latach trzydziestych. Chodzi m.in. o czołg IV generacji, myśliwiec V generacji, który zastąpi wycofywane ze służby niemieckie Tornado Panavia i europejską rodzinę dronów bojowych, które przełamią amerykański (z niewielkim izraelskim dodatkiem) monopol w tej dziedzinie. Może się zatem okazać, że dostawy amerykańskiego myśliwca F-35 Lightening II będą ostatnim dużym kontraktem, który uda się zawrzeć amerykańskiej zbrojeniówce z krajami UE.

O ile w kategoriach politycznych Donald Trump unikał przeciwstawiania nowej Europy Europie Karolińskiej, to jeśli idzie o interesy Boeinga, Raytheona i Lockheed Martina, nie miał żadnych oporów przed wbijaniem klina. Obawiam się, że mógł znaleźć chętnego słuchacza w postaci obecnego, bezmyślnie proamerykańskiego rządu.

EFO, głupcze!

Jeśli chodzi o modernizację polskich sił zbrojnych do początku lat trzydziestych, wybór przede wszystkim partnera amerykańskiego wydaje się naturalny: skoro wcześniej kupiliśmy F-16, to narzuca się zakup F-35. Jeśli chodzi o obronę przeciwlotniczą i przeciwrakietową, to albo Raytheon, albo konsorcjum Meads z przewagą Lockheed Martina, tak czy tak Amerykanie; uzyskana (za czasów rządu PO-PSL) zgoda Departamentu Obrony na sprzedaż Polsce JASSM Extended Range (zasięg ok. 1000 km) zwiększą naszą siłę odstraszania. Jeśli chodzi o śmigłowce bojowe, to amerykańskie Apache z rakietami Hellfire zdolne do odpalania ich w trybie stand off poza zasięgiem rosyjskiej obrony przeciwlotniczej na szczeblu brygad wojsk pancernych i zmechanizowanych po doświadczeniach wojny rosyjsko-ukraińskiej wydają się najlepszym, choć najdroższym rozwiązaniem.

Inaczej jednak sprawa się przedstawia, jeśli chodzi o modernizację w latach trzydziestych. Przesądzi o niej udział w europejskich inicjatywach, w tym w Europejskim Funduszu Obronnym. Obecny rząd nie tylko ciężko Polskę skonfliktował w dziedzinie przemysłu obronnego z Francją i Niemcami (o czym świadczył wspólny list w tej sprawie ministrów obrony Francji i Niemiec do ministra Macierewicza), wycofując się z kontraktu na śmigłowce Caracal, ale do inicjatywy EFO odnosi się z chłodnym dystansem. Tylko w ramach inicjatyw europejskich możliwy jest transfer technologii, obniżka kosztów zakupów i obniżka nakładów na prace badawczo-rozwojowe. Amerykanie słyną z tego, że transferu technologii odmawiają, nawet takim sojusznikom jak Wielka Brytania i Izrael. Z ich punktu widzenia ma to sens: po co przyczyniać się do stworzenia konkurencji dla własnego przemysłu obronnego?

Jeśli polski rząd nie zdecyduje się na aktywny udział w inicjatywach unijnych, to w latach trzydziestych będziemy musieli płacić Amerykanom o wiele więcej za kolejne modernizacje sił zbrojnych, a polski przemysł zbrojeniowy będzie mógł tylko dogorywać.

Pożegnanie z narodem

Rafał Matyja

Stały współpracownik „Nowej Konfederacji”

Migalski odrzuca „złudzenie”, że naród jako taki w ogóle istnieje. Zajmuje się nim jako czymś, co „żyje tylko w umysłach ludzi, którzy roją sobie, że są jego członkami”

W epoce zaostrzającej się wojny plemiennej najciekawsze są rewizjonizmy. Nie tylko dlatego, że media tożsamościowe drukują przede wszystkim sequele swoich najbardziej popularnych publicystów. Także dlatego, że skala politycznego konfliktu zmusza do bardziej wyrazistych reakcji i solidniejszej argumentacji wszystkich pozostałych. Nic zatem dziwnego, że źródłem najciekawszych inspiracji są raczej pozostające na marginesie środowiska lewicowe, ignorowane przez mainstream. Najnowszą książkę Marka Migalskiego (Naród urojony, Liberte, 2017) można by uznać – wbrew jego wszelkim wcześniejszym i współczesnym afiliacjom – raczej za element lewicowej ofensywy niż za przykład rewizjonizmu. Migalski nie odnosi się bowiem ani do stanu przekonań polskiej prawicy, ani nawet tego jej fragmentu, jakim była partia „Polska Jest Najważniejsza”. Pisze tak, jakby tej przeszłości nie było.

Gdybym go nie znał, uwierzyłbym nawet, że jest po prostu jakimś dobrze piszącym naukowcem, który w popularny sposób chce zaprezentować kolizję między ustaleniami współczesnej humanistyki a przekonaniami, które stanowią podstawę współczesnej polityki, edukacji, dyplomacji itp. Wystarczy jednak choćby dostęp do twittera, by wiedzieć, że książka, którą napisał, jest elementem czegoś więcej – pewnej kampanii polityczno-psychologicznej, która – inaczej niż przywołana książka – jest właśnie jakąś wersją prawicowego rewizjonizmu. Na kampanię tę składają się zarówno inteligentne wypisy z książek, czasami o dużym potencjale komicznym (np. relacja z lektury książki Leszka Balcerowicza – jeżeli Marek Migalski jej nie skasował, polecam), polemiki z prawicowym mainstreamem i wyśmiewanie rozmaitych lęków i urojeń. Także tych, które Migalski dość świadomie prowokuje swoimi wpisami.

Myliłby się jednak ten, kto oczekiwałby, że książka jest poważniejszą wersją twittera. Jest spojrzeniem pozbawionym bieżącego kontekstu. W znaczącej mierze jest przeglądem definicji i stanowisk, do których autor odnosi się po uprzednim solidnym zreferowaniu. Pewnym problemem jest jedynie to, że nie próbuje przywoływanych koncepcji i cytatów osadzić w kontekście ideowych, politycznych i intelektualnych uwikłań ich autorów. Oglądamy zatem w wielu wypadkach spór między nacjonalistami a ich zagorzałymi krytykami, z rzadka tylko przetykany opiniami osób „postronnych”.

Naród i nacjonalizm

Prowadzi to do sytuacji, w której pojęcia narodu i nacjonalizmu bardzo się do siebie zbliżają. Sama zaś definicja narodu zmierza w kierunku, w którym staje się on narzędziem w rękach nacjonalistów oraz – co nie mniej istotne – państw. Migalski odrzuca przy tym „złudzenie”, że naród jako taki w ogóle istnieje, a zajmuje się narodem jako czymś, co „żyje tylko w umysłach ludzi, którzy roją sobie, że są jego członkami”. To do pewnego stopnia prawda, ale zauważmy, że w tym sensie cała rzeczywistość społeczna staje się zrozumiała dzięki objaśnieniom, jakie nadajemy jej sami. Ale to jeszcze nie dowód, że owo objaśnienie jest tylko złudzeniem. Co więcej, silna tożsamość narodowa określana jest nie tylko przez jakieś samoistne własne poczucie, ale także – może nawet silniej – przez konflikt i różnicę. Polakami stajemy się nie tylko z własnej woli, ale także z woli rozmaitych obcych, którzy nie pytając nas za każdym razem o zdanie, tak nas właśnie postrzegają.

Dlaczego tak się dzieje? Migalski przekonuje, że narody mimo swych wielowiekowych korzeni są tworem współczesnym, a funkcjonalność społeczna samego pojęcia bezspornie wiąże się z procesami laicyzacji, demokratyzacji, rozwoju kapitalizmu, zmian w sztuce wojennej. Precyzyjne określenie przynależności narodowej też jest wynalazkiem nowoczesnym. Tak samo jak ujednolicone w obrębie jednego języka zasady pisowni i gramatyki. Podobnie jak emocje związane z grą piłkarskiej drużyny narodowej czy wynikami polskich kolarzy w Tour de France. Dużo jak na objaśnienie kariery jednego terminu społecznego, prawda? Bo opisywane przez Migalskiego silne poczucie narodowe jest jedną z twarzy europejskiej nowoczesności. I odejdzie najwcześniej wraz z nią – ze stworzonym w tej epoce państwem, jego aparatem edukacyjnym, obiegiem komunikacyjnym czy sposobem tworzenia wspólnoty poprzez odpowiednio dobierane symbole. Odejdzie w chwili, gdy większości followersów Migalskiego na twitterze nie będą tworzyć Polacy, emocjonalnie reagujący na wpisy o Tusku, Kaczyńskim i Powstaniu Warszawskim.

Sam Migalski wie o tym dobrze, mówiąc, iż „postmodernizm zdekonstruował wszystkie prawie pojęcia i terminy nowożytności, może poza jednym właśnie – poza narodem”. Tyle tylko, że ów naród przeszedł w międzyczasie wiele mniej lub bardziej ukrytych przeróbek. To pojęcie co innego znaczyło w ustach Mochnackiego i Dmowskiego, w kazaniach Jana Pawła II i retoryce narodowców. Czym innym było dla Gabriele d’Annunzia, a czym innym dla Charlesa Maurrasa. Historia rozmaitych instrumentalizacji tego pojęcia jest fascynująca.

Co ważne – Migalski wkracza w tę grę nie po to, by ocenić ją okiem sceptyka, ale wciąga nas w nią w sposób dość perwersyjny. Próbuje odebrać naszej dyskusji nie samo pojęcie narodu (wielokrotnie podkreśla, że nie da się odeń uciec w opisie społecznych zachowań), ale narodowy aksjomat, w takiej postaci, w jakiej generuje on całą symboliczną otoczkę naszego życia publicznego. Pisze w konkluzji „trudno w czasach współczesnych nadal wierzyć w odwieczność, świętość i naturalność narodu”. To prawda, ale przecież nie każdy, kto widzi sens posługiwania się tym pojęciem w obszarze polityki wierzy choćby w jedną z tych cech. Przeciwnie, można powiedzieć, że wielu z tych, którzy używają tego pojęcia, czyni to całkowicie instrumentalnie, ceniąc sobie jedynie partykularne korzyści ekonomiczne lub polityczne.

My, naród

Ale fakt żywotności tego pojęcia ma swoje bardziej podstawowe źródło w poszukiwaniu punktu odniesienia dla zbiorowych działań podejmowanych przez jednostki. Chęć zmiany prawa, przekształcenia instytucji, wyrażenia jakiegoś projektu społecznego zmusza nas do odniesienia się do jakiejś wspólnoty. Użyteczność pojęcia narodu – nie jako przedmiotu uwielbienia, ale jako punktu odniesienia dla debaty publicznej – wynika z kontekstu, jaki stanowi współczesne państwo. Ze słów, których używa polska Konstytucja, mówiąc: „my, Naród Polski, wszyscy obywatele Rzeczpospolitej”. Można oczywiście nazwać tę wspólnotę społeczeństwem, ale będzie to równie nieprecyzyjne, a w wielu przypadkach – groteskowe. Stosunki międzynarodowe nie zamienią się z dnia na dzień w międzyspołeczne, a jeżeli nowa poprawność zamieni hymn narodowy w hymn społeczny, to będę chyba omijał to pojęcie po kres swoich dni.

Tymczasem naród jest nie tylko wspólnotą polityczną w sensie ustrojowym (jako synonim wspólnoty obywatelskiej), ale także w sensie komunikacyjnym. Zrozumienie niuansów debaty publicznej w każdym kraju jest bardzo trudne i uświadamia nam, że żyjemy – nawet w UE – w odrębnych przestrzeniach komunikacji społecznej. Uwarunkowanych nie tylko językowo. Nawet interesując się od kilku lat polityką czeską, słuchając radia, oglądając telewizję, czytając gazety, muszę często pytać czeskich znajomych o dziesiątki niezrozumiałych dla mnie detali. Bariera ta nie zniknęłaby wraz z barierą językową.

Narodu politycznego w jego kształcie współczesnym nie da się „ominąć”. Ba, nie da się skonstruować dobrze działającej wspólnoty europejskiej (w jakimkolwiek ustrojowym kształcie) z pominięciem owych narodów politycznych. Można prowadzić „grę” z pojęciem narodu, akcentować pewne jego cechy, osłabiać inne, redefiniować tożsamości, kłócić się o treść zobowiązań. Ale czy warto, przesuwając naród do sfery „niebezpiecznych urojeń”, rozpoczynać wszystko od nowa? Postulat autora wyczerpuje się w żądaniu zmiany naszej samowiedzy, chyba jednak narodowej, a nie tylko indywidualnej. Bo gdyby chodziło o tę drugą, to Migalski zaszokowałby nas książką „Dlaczego nie jestem Polakiem (ani nawet Ślązakiem)”. A napisał książkę, w której pisze, dlaczego to my, jego rodacy (oraz oczywiście wszyscy inni), powinniśmy się z poczucia narodowego wyleczyć. Chciałoby mu się zatem odpowiedzieć w duchu starych, umiarkowanych narodowców: „dobrze może się i wyleczymy, ale najpierw niech zrobią to Niemcy i Rosjanie”.

Szowinizm Migalskiego

Zresztą Migalski tak często jako publicysta i uczestnik internetowych sporów bierze się za owe narodowe terapie, że popada w stan, który najlepiej sportretował jeden z najciekawszych gawędziarzy współczesnej Polski – Antoni Kroh. „Uważam się – pisał w „Sklepie potrzeb kulturalnych” – za polskiego szowinistę, ponieważ głupota polska mierzi mnie o wiele bardziej niż niepolska. Głupota niepolska, kłamstwa i niesprawiedliwości na nasz temat w ustach sąsiadów często mnie denerwują, ale częściej wywołują pobłażanie; patrzę i dziwuję się, jakby to było cielę o dwóch parach uszu albo szczególnie dorodny grzyb. Zaś głupota polska za każdym razem robi mi osobistą przykrość”.

Ostrzegam więc, iż wszelkie pisanie o Polakach jako takich – posiadających narodowe cechy, wady, problemy – jest popadaniem – wraz z Krohem i niżej podpisanym – w niebezpieczny szowinizm, oparty na wierze w naród. Ten zaś, jak pisze Migalski, jest „sztucznym, niebezpiecznym, groźnym, fałszywym, fantomowym i prymitywnym urojeniem”. Niestety nasza publicystyka powstaje właśnie w świecie tych fantomów i urojeń, emocji i obaw. Wśród nich przychodzi nam próbować prowadzenia racjonalnej politykii debaty publicznej, którą z drwiną podważają wielkie ruchy społeczne z wypisanymi na sztandarach coraz to nowymi synonimami słowa „my”. Robimy to, obserwując z przerażeniem, że wczorajsze złudzenia ustępują miejsca innym, często bardziej jadowitym i niosącym nowe tragedie. A historię, jak pisał Stanisław Mackiewicz, „tworzą uczuciowo-nerwowe nastroje społeczeństw”, „historia to przede wszystkim iluzje Don Kichota, jego sny, widziadła, strach, jego pobudki histeryczno-erotyczne”.

Migalski w sporze z historią stanął po stronie wyzwolonego od przesądów rozumu. Zaproponował receptę dającą się stosować tylko w sterylnych ideowo laboratoriach. Nawet lewica czy obóz liberalny miałby kłopot z zastosowaniem się do tych wskazań. Nawet Migalskiemu będzie z tym trudno. Chyba że w następnej książce – po pożegnaniu się z demokracją i narodem – wezwie nas do porzucenia polityki i wszelkiego publicznego działania.

Odkorkować Wisłę

Adam Michalak

Historyk, absolwent Uniwersytetu Warszawskiego oraz Uniwersytetu Jagiellońskiego

Wisła to jeden z naszych najważniejszych zasobów, skarbów i zobowiązań. Musi na jej brzegi powrócić gospodarz, który ponownie ją ukierunkuje

Lato to czas podróżowania i poznawania pięknych zakątków. Zapewne wielu Polaków odwiedzi malownicze tereny Lubelszczyzny, Podkarpacia i Świętokrzyskiego, a szczególnie urocze miejscowości znajdujące się nad leniwie płynącą Wisłą: Kazimierz Dolny z jego renesansowymi zabytkami i artystycznym klimatem, Sandomierz, którego uliczki, z pomocą ojca Mateusza, przyciągają z roku na rok coraz większe rzesze turystów, czy malutki Solec nad Wisłą, którego spokój i małomiasteczkowość zmieszana z wiejskością uspokoi niejednego, uzależnionego od adrenaliny mieszczucha. Inni w czasie swych wakacyjnych wojaży postanowią dokładniej zbadać region środkowej Wisły (sięgający od ujścia Sanu aż do ujścia Narwi), skupiając swą uwagę nie na miasteczkach, ale na przyrodniczych aspektach najpiękniejszego jego fragmentu: Małopolskiego Przełomu Wisły. Tam właśnie, prócz pieszych, rowerowych czy konnych wędrówek po rolniczych terenach Lubelskiego i Świętokrzyskiego, można spróbować tego, co najlepsze: obcowania z Wisłą i podziwiania jej zapierających dech krajobrazów – kilometrów piaszczystych plaż i łach oraz brzegów z bujnie rozwijającą się przyrodą, stanowiącą chyba najlepszą zachętę dla tych, którzy chcą poznawać rzekę z kajaka lub w czasie ornitologicznych spacerów. Takie i wiele innych atrakcji, może zapewnić „królowa Wisła – ostatnia dzika rzeka Europy”…

I zasadniczo na tym mógłbym zakończyć tekst o Wiśle i wkleić ten sielankowy opis do jakiegoś folderu turystycznego czy do jednego z wielu artykułów ukazujących się ostatnio, gdyby nie fakt, że jest to tylko część prawdy o naszej rzece. W roku 2017, ustanowionym przez Sejm RP Rokiem Rzeki Wisły, jest świetna okazja, by wreszcie opowiedzieć o fenomenie w skali europejskiej, jakim jest polska rzeka Wisła. Nie da się jednak zrozumieć tego fenomenu, jeśli Wisły nie porównamy z innymi, dużymi rzekami Europy.

Dlaczego jest inna?

Większość zagranicznych gości eksplorujących centralną część Wisły jest nią zaskoczona: nie schodzi im z ust właśnie słowo „fenomen”. Zadziwia nie tylko unikalna przyroda rzeki, ale też brak widocznej działalności człowieka jako gospodarza. Skąd to zaskoczenie? Jeśli porównamy Wisłę z dużymi rzekami Europy, takimi jak Łaba, Moza, Men, Loara czy Ren, to od razu zauważymy, na czym polega różnica. Po pierwsze, każda z tych rzek posiada gęstą sieć miast (o liczbie populacji paręnaście, parędziesiąt tysięcy), oddalonych o 30-40 kilometrów; niekiedy dzielą je nawet mniejsze odległości. Przybrzeżne osiedla rosły tam przez setki lat, bogacąc się na handlu rzecznym. Po drugie, każda z tych europejskich rzek posiada duży ruch wodny, szczególnie statków transportowych. Spojrzawszy tak na Wisłę, zrozumiemy, że w środku państwa polskiego, w centrum Polski B, na styku województw lubelskiego, świętokrzyskiego i podkarpackiego oraz części mazowieckiego i Małopolski, znajduje się wielki obszar biedy i niedorozwoju cywilizacyjnego. Tak, ta cześć Polski to fenomen klasy europejskiej, nie tylko ze względu na rachityczną zabudowę małych, nadwiślańskich miasteczek, ciągnących się od Krakowa do Warszawy, z których wybijają się tylko te, w których w dobie II RP lub PRL zbudowano zakłady przemysłowe (Tarnobrzeg, Puławy czy Kozienice), ale również ze względu na samą rzekę: nasza „Królowa Wisła” jest fenomenem, jako pierwsza w Europie, nie dzika, lecz zdziczała rzeka, która z powodu dziesięcioletnich zaniedbań zupełnie przestała być spławna, generując przy tym całą gamę kosztów i zagrożeń, z katastrofami naturalnymi włącznie. By zrozumieć, jak do tego doszło, musimy przejrzeć dzieje tej rzeki.

Wyciągnąć korek

Od początku polskiej państwowości Wisła odgrywała ważną rolę. Na jej brzegach rozwijały się jedne z pierwszych ważnych polskich osiedli: Kraków, Sandomierz, Toruń i Gdańsk, które zaczęły coraz częściej używać rzeki jako szlaku handlowego. Wraz z początkiem XIII w. transport na Wiśle stawał się coraz bardziej popularny, a dzięki rozwojowi Hanzy polscy kupcy mogli mieć również otwarte trasy handlowe na cały Bałtyk. Jednak proces ten został przerwany w 1309 r., gdy Zakon Krzyżacki opanował dolny bieg Wisły. Od tego momentu, a szczególnie po zjednoczeniu Królestwa Polskiego, polscy władcy aż do 1466 r. (II pokój toruński), próbowali usunąć krzyżacki „korek” na Wiśle, rozumiejąc, że zapewni to wielkie zyski finansowe dla skarbca królestwa i miast Korony. Wraz z sukcesem Kazimierza Jagiellończyka i odzyskaniem ujścia Wisły oraz Gdańska rozpoczął się złoty okres dla wiślanej żeglugi handlowej. Dysproporcje w rozwoju miast dolnej i środkowej Wisły były znaczne. Mimo tego, wraz z intensyfikacją żeglugi wiślanej, takie miejscowości jak Kazimierz, Sandomierz, Zawichost, Solec nad Wisłą czy Stężyca zaczynały powoli doganiać ośrodki kiedyś krzyżackie: Toruń, Tczew, Kwidzyń, Chełmno i Grudziądz. Szczyt tego procesu przynosi przełom XVI i XVII w., czego przykładem i dowodem jego skali są renesansowe budowle mieszczańskie Kazimierza Dolnego, gdzie nawet część spichlerzy zbożowych przypominała swymi kształtem i zdobieniami bardziej kościoły niż magazyny. Wisła w tym okresie była jedną z najbardziej zatłoczonych rzek Europy, mającą o wiele większe znaczenie niż Ren.

Jednak ów złoty okres miast środkowej Wisły zostaje przerwany najpierw potopem szwedzkim, a następnie wojną północną. W wyniku walk znaczna część ludności zostaje zabita lub ginie z powodu chorób, a ogromna część zabudowy ulega zniszczeniu. W normalnej sytuacji te miasta podniosłyby się z upadku, ale potrzebny na odbudowę kapitał nigdy nie nadszedł. Wpierw skończyło się zapotrzebowanie w Europie Zachodniej na nieprzetworzone dobra, sprowadzane wcześniej z ziem polskich, następnie wraz z pierwszym rozbiorem Rzeczypospolitej ujście Wisły ponownie zostało zablokowane, tym razem przez spadkobiercę Zakonu Krzyżackiego – Królestwo Prus. W czasie zaborów ruch na Wiśle, w porównaniu z poprzednim okresem, bardzo zmalał. Wynikało to nie tylko z faktu, że Wisła była w posiadaniu trzech państw; była też rzeką graniczną. W tym czasie jedynie miasta pruskiej części Wisły sprawnie się rozwijały, a to dzięki małemu zniszczeniu i ciągłemu dostępowi do ujścia rzeki.

Odzyskanie niepodległości w 1918 r. nie zaradziło wszystkim problemom. Mimo że prawie cały bieg Wisły trafił pod kontrolę II RP, to jednak jej ujście – Wolne Miasto Gdańsk – nadal pozostawało poza zasięgiem państwa polskiego. By temu zaradzić, polski rząd wielkim wysiłkiem wybudował port w Gdyni, do którego również planowano doprowadzić kanał łączący Gdynię z Bydgoszczą i dalej – z Wisłą. Przedwojenne władze polskie widziały niedorozwój środkowego biegu Wisły i ziem do niej przyległych, dlatego też tu, a nie gdzie indziej został umiejscowiony Centralny Okręg Przemysłowy, którego środkiem było ujście Sanu do Wisły. Siedzibę władz administracyjnych stworzono w Sandomierzu. Jednak nigdy nie ujrzeliśmy pełnego rezultatu tych inwestycji, które zostały przerwane przez wojnę.

Dopiero kształt granic przyznany PRL sprawił, że cała Wisła znalazła się w jednym państwie. Prócz innych mankamentów, jak niewydajność gospodarki czy niekonsekwencja prac regulacyjnych Wisły, tereny wokół środkowej jej części nie mogły się podnieść z gospodarczego upadku, gdyż Polska Ludowa pozostawała poza zyskowną strefą handlu państw Zachodu. Jeśli nawet na innych terenach Polski standard życia się relatywnie podnosił, to na większości terenów wokół Wisły, w centrum kraju, następowało to znacznie wolniej.

Dzika rzeka?

Co się jednak stało, to się nie odstanie. Wielu wręcz powie: „Wisłę spotkał inny los niż większość rzek Europy – trzeba się tym cieszyć! Wisła jako dzika rzeka jest skarbem, o który trzeba dbać i jak najmniej w nią ingerując, wykorzystywać ją jedynie w celach turystycznych i naukowych”. Takie podejście, spowodowane słabością instytucji państwowych zajmujących się rzekami w Polsce oraz naciskiem środowiska ekologów, jest zarazem opisem polityki państwowej względem cieków wodnych w III RP. Jest to podejście, mimo że podparte często szczerymi i dobrymi intencjami, z gruntu zgubne i obarczone błędem.

Mimo tego, co nam się wydaje, Wisła przestała być dziką rzeką jakieś 300 lat temu. W przeszłości była rzeką meandrującą, przypominającą bardziej Bug czy Wieprz, otoczoną starorzeczami, z jednym, nie tak szerokim, ale za to głębokim korytem. W ciągu całego średniowiecza, a szczególnie w XV i XVI w., wraz z coraz większą wycinką lasów porastających Karpaty i dorzecze Wisły, następowało – na niespotykaną skalę – wymywanie i transportowanie z deszczami do Wisły materiału ziemnego z oczyszczonych z lasu pól uprawnych. Na skutek tego procesu zatraciła swój pierwotny charakter, stając się powoli szeroko rozlaną, dzieląca się na wiele ramion, płytką rzeką.

By uniknąć zwiększającego się zagrożenia powodziowego od wody, która przestawała mieścić się w coraz płytszym korycie rzeki, oraz zanikania dróg wodnych, jeszcze za I RP, w II połowie XVIII w., rozpoczęto pierwszą regulację Wisły. Była ona w różny sposób i z różnym skutkiem kontynuowana przez zaborców, następnie przez II RP i PRL. Na rzece powstało wiele konstrukcji hydrologicznych, takich jak opaski, ostrogi, wały, które bezpowrotnie zmieniły naturalny charakter rzeki. Efekty regulacji, mimo wielu błędów i częstej niekonsekwencji w działaniu, były najlepiej widoczne w PRL. Prócz poprawienia żeglowności Wisły zmniejszyło się zagrożenie powodziowe. Trzeba też jednak pamiętać o tym, że również w tym okresie, z powodu lokowania ciężkiego przemysłu nad Wisłą i braku wystarczającej liczby oczyszczalni, nastąpiło największe w dziejach tej rzeki zanieczyszczenie wód, a charakterystyczna kiedyś dla Wisły ryba – łosoś – wyginęła. Jak więc widzimy, Wisła jest rzeką trwale zmienioną przez człowieka i – co za tym idzie – wymaga jego stałej opieki.

Wisła dziś – co dalej?

Pozostawiona sama sobie przez ponad 30 lat, zdziczała Wisła stanowi obecnie, szczególnie w swym środkowym biegu, płytką, zarośniętą samosiewami wierzby rzekę, która jest realnym zagrożeniem i dla zamieszkujących jej brzegi ludzi, i dla racji stanu. Nie bez kozery wraz z zaprzestaniem konstrukcji i napraw budowli hydrologicznych, mających za zadanie ustabilizowanie nurtu i jego ścieśnianie (opaski, ostrogi), a co za tym idzie udrażnianie rzeki, nastąpiła w 1997 r. powódź stulecia, a chwilę po niej, bo w roku 2010 r., kolejna. Nie jest to przypadek, ale konsekwencja zaniedbań i tego typu powodzie, nie mówiąc o mniejszych, będą zdarzały się coraz częściej. Prócz napraw budowli hydrologicznych niezbędna jest wycinka samosiejek wierzb zarastających brzegi Wisły przed linią wałów. Jest to może interesujący element krajobrazu, ale gałęzie i konary tych drzew zajmują łącznie setki metrów sześciennych powierzchni, której w czasie powodzi nie może wypełnić woda. Obie wyżej wspomniane powodzie przyniosły około 24 mld zł strat.

Jednakże powodzie, dotyczące głównie osób bezpośrednio mieszkających nad rzeką, nie są jedynym zagrożeniem. Paradoksalnie grozi nam także niedostatek wody. Postępująca przez wieki regulacja rzek spowodowała szybsze spływanie wody do morza i zmniejszenie retencyjności. Nie pomogli też komuniści, którzy zlikwidowali, w ramach walki z ”wrogami systemu”, budowaną od setek lat sieć młynów wodnych, a co za tym idzie – zbiorników gromadzących wodę na terenie całego państwa. Przy obecnych zmianach klimatycznych może być to dla naszego kraju katastrofalne. Ostatnimi laty, ze względu na wiele czynników, w czasie powtarzających się susz, Wisła wysycha. Jest to może dobre dla archeologów, którzy wyciągają ciekawe znaleziska z dna prawie wyschłej rzeki, ale nie dla gospodarki. Istnieje wiele zagrożeń: niedobór wody dla rolnictwa i zakładów przemysłowych, które jej potrzebują do chłodzenia instalacji. Głównym jednak zagrożeniem jest możliwość zatrzymania pracy elektrowni i czasowe wyłączanie prądu, co groziłoby sparaliżowaniem całych regionów w Polsce. Remedium na te problemy, prócz pogłębienia Wisły, jest budowa sieci zbiorników retencyjnych, które mogłyby na czas suszy gromadzić potrzebną wodę, a w czasie powodzi ją przyjmować. Niezbędne jest również otworzenie sieci mniejszych zbiorników wodnych na pomniejszych rzekach.

Prowadząc prace regulacyjne w celu ponownego zagospodarowanie Wisły, w celu zaradzenia najpoważniejszym problemom – powodziom i brakowi wody dla gospodarki – pojawia się szansa zrealizowania celu trzeciego: przywrócenia żeglugi na Wiśle, szczególnie w jej najuboższym regionie – w środkowym odcinku. Nie miejmy złudzeń. Budowa infrastruktury portowej praktycznie od zera to wielkie koszty. Również transport wodny, mimo że tańszy od kolejowego czy drogowego, nie będzie na początku wybierany ze względu na małą popularność i niemożność wprowadzenia wielkich jednostek wodnych w koryto rzeki. Ale z drugiej strony inwestycje w żeglugę nigdy nie dawały szybkiego zwrotu kosztów. Mają one zwykle charakter działań strategicznych, obliczonych na uzyskanie wprawdzie w dłuższym czasie, ale za to trwałych zysków. Żegluga na ponownie uregulowanej Wiśle może być nowym bodźcem, który wraz z innymi działaniami przyniesie widoczną poprawę kondycji gospodarczej nadwiślańskich powiatów. Można mieć taką nadzieję, szczególnie w kontekście planowanych przez Ministerstwo Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej inwestycji: budowy kanałów łączących Wisłę z Odrą oraz Wisłę z Prypecią i dalej – przez Dniepr – z Morzem Czarnym, a także poprawienie żeglowności na całej Odrze i dolnej części Wisły, od Warszawy do jej ujścia. Inwestycje te mogą sprawić, że żegluga na Wiśle stanie się zyskowna.

Rzeka Wisła to jeden z naszych najważniejszych zasobów, skarbów i zobowiązań. Musi na jej brzegi powrócić gospodarz, który ponownie ją ukierunkuje. Należy pamiętać, by przy pracach regulacyjnych wykazać się rozsądkiem i balansem pomiędzy interesem gospodarczym a przyrodniczym. Wisła może być spławną, bezpieczną rzeką, która będzie zachwycała nas swoim pięknem: kompromis jest możliwy. Pozostawienie jej jednak zdziczałą to droga do kolejnych katastrof i tragedii.

Coraz mniej uśmiechnięty islam

Paweł Behrendt

Publicysta, tłumacz, szef działu aktualności portalu Konflikty.pl

Rozpoczęty pod koniec maja kryzys w południowofilipińskim mieście Marawi ma dużo większe znaczenie, niż może się wydawać. Jest największym wyzwaniem, przed jakim do tej pory stanął prezydent Rodrigo Duterte i dotyczy tak naprawdę niemal całej Azji Południowo-Wschodniej

Walki

Walki rozpoczęły się 23 maja, gdy do Marawi wtargnęła grupa około 400 islamistów. Atak był dokładnie zaplanowany i sprawnie przeprowadzony. Napastnicy zaatakowali komendę policji oraz więzienie, w obu miejscach przejęli arsenały. Następnie obsadzili kluczowe punkty miasta i przystąpili do rozprawy z innowiercami. Z katolickiej katedry uprowadzili księdza oraz kilkunastu wiernych, których następnie zabili. W tym samym czasie islamscy radykałowie zniszczyli szyicki meczet oraz protestancką uczelnię Dansalan College.

Filipińskie siły bezpieczeństwa spodziewały się, że do czegoś dojdzie. Już od pewnego czasu pojawiały się doniesienia o koncentracji dżihadystów, jednak cel ataku okazał się kompletnym zaskoczeniem. Do tej pory wszelkiej maści separatyści i radykałowie trzymali się z dala od obszarów zurbanizowanych, preferując góry i lasy wyspy Mindanao. Z tego też powodu filipińska armia okazała się zupełnie nieprzygotowana do bitwy o Marawi. Wojsko posiadające olbrzymie doświadczenie w zwalczaniu partyzantów kryjących się w dżungli zostało zmuszone do prowadzenia działań w zupełnie obcym dla siebie środowisku.

Walki bardzo szybko zaczęły przypominać te toczone w Aleppo i Mosulu. Siły rządowe od razu wprowadziły do akcji lotnictwo, artylerię i pojazdy opancerzone. Największe zagrożenie dla nacierających oddziałów stwarzali dobrze rozlokowani snajperzy oraz miny-pułapki. Wojsko musiało oczyszczać dom po domu. Według zapewnień armii udawało się odbić średnio około 100 budynków dziennie, jednak niekiedy tempo to spadało nawet o połowę. Do początku lipca poległo co najmniej 70 żołnierzy i 290 bojowników, straty wśród ludności są trudne do oszacowania, islamiści jak wszędzie używali cywilów w roli żywych tarcz i dokonywali brutalnych egzekucji. Niemal 400 tysięcy osób zdecydowało się uciec z regionu walk.

Islamiści, separatyści, ISIS

Filipiny to jedyny obok Timoru Wschodniego katolicki kraj Azji. Jednak około 20 proc. ludności stanowią muzułmanie, zamieszkali głównie na wyspie Mindanao i niekoniecznie godzący się na rządy katolickiej większości. Pod koniec lat 60. powstał Muzułmański Ruch Niepodległości, walczący o niezależność południowej części archipelagu. Organizacja szybko rozpadła się na tle różnic ideologicznych. Już w 1972 r. wyłonił się Narodowy Front Wyzwolenia Moro (MNLF), który przez następne niemal ćwierć wieku był głównym oponentem rządu centralnego. Dopiero w 1996 r. dzięki mediacji Indonezji i Libii podpisano porozumienie pokojowe, które wprowadziło MNLF do głównego nurtu politycznego życia kraju.

Nie oznaczało to jednak powrotu pokoju. Front jest organizacją lewicową, walczącą o świeckie państwo, co nie wszystkim się podobało. W 1978 r. z grupy wyłamali się zwolennicy demokracji islamskiej, tworząc Islamski Front Wyzwolenia Moro (MILF). Również z tą organizacją udało się dojść do porozumienia. Zawarte w 2014 r. w Kuala Lumpur porozumienie zakładało, że organizacja złoży broń w zamian za co Manila utworzy autonomiczny region Bangasamoro z własnym służbami porządkowymi, zredukuje obecność wojska na południu kraju oraz pomoże rozwiązać różnorodne formacje paramilitarne funkcjonujące w regionie. Wdrożenie warunków porozumienia było jednym z ważniejszych punktów prezydenckiej kampanii Rodrigo Duterte, który sam wywodzi się z Mindanao.

Nie były to jedyne grupy, z jakimi musiały zmagać się władze centralne. Oprócz zwolenników niepodległości bardzo aktywni zawsze byli komuniści. Skrajnie lewicowe partyzantki walczą ze wszystkimi, a ich aktywność po wyborze Duterte tylko wzrosła. Jeszcze ciekawsze są grupy dążące do odbudowy sułtanatu Sulu, obejmującego Archipelag Sulu, Palawan, Sabah na północy Borneo oraz zachodnie Mindanao. Jedna z frakcji rozpoczęła na początku lutego 2013 r. inwazją na należący do Malezji Sabah. Malezyjskie siły bezpieczeństwa potrzebowały dwóch miesięcy, aby poradzić sobie z kilkuset bojownikami. Trzeba przy tym zaznaczyć, że z powodu niemal ciągłych walk na Borneo uciekło już ponad 800 tysięcy filipińskich muzułmanów.

Prawdziwe problemy zaczęły się jednak dopiero w ostatnim ćwierćwieczu wraz z rozwojem Al-Kaidy oraz Państwa Islamskiego. Pierwszą z tych nowych grup, działających pod szyldem islamskiego fundamentalizmu i dżihadu, jest Abu Sajjafa, która na przełomie l roku 1989 i 1990 wyłamała się z MILF. Jej obszar działania nie ogranicza się jedynie do Filipin, ale obejmuje także Malezję. Najbardziej charakterystyczną cechą Grupy Abu Sajjafa jest specyficzny model zdobywania funduszy: organizacja wyspecjalizowała się w porwaniach dla okupu oraz piractwie. Dodatkowe finansowanie zapewnia podobno współpraca z triadami. W ciągu ostatniego roku aktywność morska terrorystów została mocno ograniczona wskutek wspólnych akcji marynarek wojennych Filipin, Indonezji i Malezji wspieranych przez US Navy. Również na lądzie grupa poniosła ciężkie straty w walkach z filipińskimi jednostkami specjalnymi, komandosom udało się zlikwidować większość kierownictwa organizacji. Ostatniemu z dowódców grupy oraz emirowi Filipin z ramienia ISIS Isnilonowi Hapilonowi udało się dotrzeć do Marawi już po rozpoczęciu walk. Według filipińskich źródeł wojskowych był on ciężko ranny.

Nieco później działalność rozpoczęła Dżama’a Islamijja, która swoim zasięgiem obejmuje na dobrą sprawę całą Azję Południowo-Wschodnią. Grupa zasłynęła zamachami terrorystycznymi na Bali w 2002 r.. Dżama’a Islamijja zaprzysięgła lojalność Państwu Islamskiemu, jednak pozostaje w konflikcie z innymi filipińskimi ugrupowaniami islamistycznymi. W 2015 r. jeden z jej przywódców został zabity przez Islamski Front Wyzwolenia Moro.

Najmłodsza, za to działająca z największym rozmachem, jest Grupa Maute założona w 2013 r. przez braci Abdullaha i Omara Maute. Podobnie jak Grupa Abu Sajjafa jest to nie tylko organizacja terrorystyczna, ale także przestępcza. Głównym źródłem jej finansowania są haracze. O braciach Maute zrobiło się głośno w ubiegłym roku. Grupa przeprowadziła najpierw we wrześniu zamach bombowy w Davao, którego burmistrzem był Rodrigo Duterte. Następny był atak na miasto Butig położone na zachodzie Mindanao, przeprowadzony w listopadzie. Napastników udało się odeprzeć po czterech dniach walk. Zastanawiające jest, czy bitwa o Butig nie była „wprawką” przed atakiem na Marawi.

Wraz z kolejnymi porażkami ISIS na Bliskim Wschodzie zaczęły rosnąć obawy przed przeniesieniem głównego pola walki z radykalnym islamem do Azji Południowo-Wschodniej. Już w ubiegłym roku Państwo Islamskie zaczęło nawoływać chętnych do dżihadu, aby udawali się w tamten region. Na ewakuację w tym kierunku zdecydowała się także spora liczba aktywnych bojowników. Efekty przybycia być może nawet kilku tysięcy zaprawionych w bojach islamistów wyraźnie widać było w Marawi. Dotychczasowy styl walki filipińskich radykałów uległ daleko idącym zmiano. O części z nich, jak chociażby przeniesieniu walk z dżungli do miasta wspomniano już wyżej. Całość akcji zorganizowanej i koordynowanej przez Grupę Maute została zaplanowana z rozmachem i przeprowadzona z wykorzystaniem metod sprawdzonych w Iraku i Syrii.

Z biegiem czasu do miasta zaczęły przedzierać się kolejne grupy, jak ta z Isnilonem Hapilonem. Posiłki przybywały nie tylko z Filipin. Chętnych, aby dołączyć do dżihadu, zatrzymywały także służby bezpieczeństwa Indonezji i Malezji. Wszystkie trzy państwa rozpoczęły wspólne patrole na łączących je wodach, w celu przechwycenia posiłków i dostaw dla radykałów. Wyraźnie objawia się tutaj niepokojący trend, jakim jest rosnąca popularność fundamentalizmu islamskiego w Azji Południowo-Wschodniej. Do tej pory w regionie dominował tzw. „uśmiechnięty islam”, stosunkowo liberalna religia, sprawnie funkcjonująca w ramach demokracji.

Duterte, Chiny i USA

Bitwa o Marawi to największy kryzys, przed jakim stanął do tej pory prezydent Duterte. Cała sprawa nie ogranicza się jedynie do sytuacji na południu Filipin czy zagrożenia stwarzanego przez Państwo Islamskie. Szerszy kontekst obejmuje filipińską politykę wewnętrzną, a także relacje Manili z Waszyngtonem i Pekinem.

Po pierwsze zorganizowany przez braci Maute atak jest dla prezydenta Filipin klęską wizerunkową. Walka z handlem narkotykami na tyle pochłonęła Rodriga Duterte, że obiecywane wprowadzenie w życie warunków porozumienia z Kuala Lumpur zeszło na dalszy plan. Daje to ważny argument do ręki wszystkich niezadowolonych z rządów Manili na południu kraju. Według nieoficjalnych doniesień Duterte próbował początkowo negocjować z islamistami, lecz później sam zerwał rozmowy. Równie frapujące jest milczenie prezydenta. Od chwili wprowadzenia na Mindanao stanu wojennego Duterte bardzo rzadko występował publicznie, co doprowadziło do licznych plotek i spekulacji na temat stanu jego zdrowia. Głowa państwa dopiero pod koniec czerwca zapowiedziała udanie się w ogarnięty kryzysem region i spotkania z żołnierzami.

Deklaracja zbiegła się w czasie z dostawą chińskiej broni. Nastawiony antyamerykańsko Duterte od początku zapowiadał rozluźnienie więzów z Waszyngtonem. Aby lepiej dać temu wyraz, za cel pierwszej podróży zagranicznej obrał Pekin. Podpisano wówczas trzynaście porozumień obejmujących szerokie spektrum zagadnień od edukacji, przez turystykę, po zwalczanie handlu narkotykami; jednak aż osiem to niewiążące listy intencyjne. Również pomoc militarną związaną z walkami w Marawi trudno uznać za poważną – 3 tysiące chińskich klonów karabinków M16 i 90 karabinów wyborowych typu 85 (kopia rosyjskich SWD) nie jest tym, czego potrzebuje filipińska armia. Trudno jednak liczyć, że Chiny przekażą bardziej zaawansowany sprzęt swojemu głównemu przeciwnikowi na Morzu Południowochińskim.

Dużo poważniejsza, choć mniej widowiskowa, okazała się pomoc USA. Już w drugim tygodniu walk nad Marawi pojawiły się amerykańskie samoloty rozpoznawcze i drony, a wsparcie na lądzie zapewniają oddziały specjalne. Szybko przy tym okazało się, że Amerykanów ściągnęła filipińska armia, nie pytając nawet prezydenta o zdanie, o zgodzie już nie wspominając. Duterte zrobił dobrą minę do złej gry i wyraził wdzięczność za pomoc Stanów Zjednoczonych, jednak dodał, iż jego zdaniem Filipiny byłyby w stanie poradzić sobie samodzielnie.

Nie jest tajemnicą niechętny stosunek generalicji do głowy państwa. Armia jest wyjątkowo proamerykańska i bardzo negatywnie ocenia prochiński kurs prezydenta. Walki w Marawi pokazały nie tylko nieprzygotowanie wojska do walk miejskich, ale także dały okazję do wyraźnej demonstracji jego stanowiska w sprawach związanych z polityką zagraniczną kraju. Sytuacja na linii prezydent – siły zbrojne jest na tyle napięta, że co jakiś czas mówi się o ryzyku wojskowego puczu.

To dopiero początek

Wiele wskazuje na to, że Marawi to dopiero początek destabilizacji całego regionu. Z pewnością spowoduje to większe zaangażowanie USA w Azji, ale także da okazję Chinom do podjęcia bardziej aktywnych działań. Pekin z dużym niepokojem obserwuje rozwój islamskiego terroryzmu w Azji Południowo-Wschodniej. Chodzi tutaj nie tylko o powiązania z chińskimi islamistami. Chiny zmagają się z podobnym problemem, co Filipiny, ujgurski ruch niepodległościowy przeszedł podobną ewolucję jak grupy walczące o niezależność Moro – lewicowe organizacje zostały zastąpione przez religijnych radykałów. Dodatkowo islamiści mogą stanowić zagrożenie dla inwestycji związanych z Nowym Jedwabnym Szlakiem. Pekin nie może spokojnie patrzeć na jakiekolwiek, nawet potencjalne, niebezpieczeństwo grożące jego kluczowemu projektowi i od lat stara się angażować w zwalczanie terroryzmu w swoim bezpośrednim sąsiedztwie. Brak jednak tutaj doświadczenia, jakie posiadają Amerykanie oraz solidnej sieci powiązań i wzajemnego zaufania. W wypadku Filipin jedno jest pewne: prezydent Duterte będzie musiał poważnie przemyśleć tak politykę zagraniczną, jak i wewnętrzną.

Artykuł powstał na początku lipca.

Donbas bez perspektyw

Z Pawłem Pieniążkiem rozmawia Marek Wojnar

Pieniążek

Dziennikarz i reporter

Marek Wojnar

Współpracownik „Nowej Europy Wschodniej”

Rozpętana przez Rosję wojna w Donbasie znalazła się w martwym punkcie, a ludzie żyjący po obydwu stronach granicy zostali pozbawieni szans na lepsze życie

Spędziłeś w Donbasie w okresie konfliktu ponad rok i napisałeś na jego temat dwie książki. Czym rzeczywista wojna odróżnia się od jej obrazów, które widzimy w wiadomościach, filmach czy grach komputerowych?

Wojna rzeczywista zazwyczaj jest bardzo nudna. Przeważnie polega na siedzeniu i kopaniu nowych okopów, co żołnierze powinni robić od czasu do czasu. Posterunki obydwu stron znajdują się często tak blisko siebie, że Ukraińcy mogą popatrzeć na separatystów i na odwrót. Czasem do siebie strzelają, ale bez przekonania, bo te ostrzały niewiele już dają. Owszem mają miejsce wahnięcia frontu, ale są to drobiazgi. Okres wielkich bitew, które przesądzałyby o losach konfliktu i które były w jakiś sposób ciekawe, już minął.

Jak zmieniał się charakter wojny w Donbasie?

Do najcięższych walk dochodziło w lipcu i sierpniu 2014 r. Wydawało się wówczas, że upadek nie uznawanych republik separatystycznych jest kwestią czasu, ale przegrana przez Ukrainę bitwa pod Iłowajskiem na początku września zatrzymała ten proces. Wtedy też podpisano pierwsze porozumienie w Mińsku. Okres wielkich starć zakończyła bitwa o Debalcewe w połowie lutego 2015 r. Na skutek zaostrzenia sytuacji na froncie podpisano drugie porozumienie mińskie, które zamroziło ten konflikt. W 2015 r. pojawiały się plotki, że istnieje szansa na porozumienie dyplomatyczne, w rezultacie którego udałoby się Donbas zreintegrować z Ukrainą. Rozwiązanie takie byłoby problematyczne dla Kijowa z różnych powodów. Pewnie wiązałoby się z jakąś większą autonomią terytoriów, które obecnie kontrolują separatyści, a także amnestią, jaka objęłaby wielu bojowników walczących przeciwko Ukrainie. To wiązałoby się ze wzrostem niezadowolenia społecznego. Przedsmak tego mieliśmy w sierpniu 2015 r. przed Radą Najwyższą, kiedy głosowano zmiany do Konstytucji. Jeden z ochotników ze skrajnej prawicy rzucił wówczas granat w kierunku funkcjonariuszy służb porządkowych. W rezultacie zginęły cztery osoby. W 2016 r. mechanizm pokojowy się zupełnie zaciął. Nie odblokował się też scenariusz militarny, więc wojna „ugrzęzła”. I nikt nie wie, co z nią zrobić.

Przebywałeś po stronie ukraińskiej zarówno wśród żołnierzy armii regularnej, jak i wśród batalionów ochotniczych. Jak opisałbyś różnice między tymi strukturami?

Ukraińskie armia w 2014 r. była w opłakanym stanie i tworzyła się na bieżąco. Tak więc źle wyposażeni, wyszkoleni i umundurowani ochotnicy stali się jej trzonem i główną siłą uderzeniową. To oni się porywali na najbardziej niebezpieczne operacje, szli do przodu, armia regularna wspierała ich głównie artylerią, czołgami, cięższym sprzętem, którego oni nie mieli. Z czasem armia regularna zaczęła się bardzo profesjonalizować. Nie jest to wybitna armia na poziomie krajów NATO, ale w porównaniu z 2014 r. weszła na zupełnie inny poziom. Obecnie jest to w miarę sprawna armia zdolna do prowadzenia skoordynowanych operacji, co było zresztą problemem batalionów ochotniczych mających spory problem z dyscypliną. Ochotnicy byli stopniowo wchłaniani przez struktury państwowe (MSW albo Ministerstwo Obrony), ale nawet jeżeli funkcjonują w ich ramach, to zachowali trochę swojego „atamańskiego” charakteru. Faktycznych ochotników pozostało już niewielu, głównie są to odłamy Prawego Sektora, który się rozpadł na wiele różnych części. Na pewno z ochotnikami łatwiej pracować dziennikarzom, bo przywiązują oni mniejszą wagę do procedur. Większość dziennikarzy jeździła właśnie do batalionów ochotniczych, co tworzyło trochę fałszywy obraz wojny, bo po Iłowajsku główną rolę zaczęła odgrywać dysponująca ciężkim sprzętem armia regularna.

A co z separatystami?

Początkowo było sporo osób miejscowych, obywateli Ukrainy – z Donbasu i nie tylko. Pojawiali się też Rosjanie, ale oczywiście nikt się nie przyznawał, że jest żołnierzem zawodowym. W maju 2014 r. po Doniecku kręciło się też sporo osób, które wyglądały jakby były z Kaukazu. Na początku cała ta zbieranina rzeczywiście przypominała, jak sami się określali, „pospolite ruszenie Donbasu”. Były to słabo wyszkolone wojska, wyglądało to trochę jakby wydawano broń każdemu chętnemu. Wraz z upływem czasu bojownicy separatystyczni zaczęli się zmieniać i stali się bardziej profesjonalni. Oddziały były szkolone, aż wreszcie tzw. Doniecka Republika Ludowa (dalej: DRL) ogłosiła powstanie sił zbrojnych. W tzw. Ługańskiej Republice Ludowej (dalej ŁNR) było podobnie. Oprócz tego w obu nieuznawanych republikach przez długi czas istniały oddziały luźno zintegrowane z pozostałymi strukturami bądź też związane z konkretnymi grupami finansowo-politycznymi jak oddziały „Sparta” Arsena Pawłowa „Motoroli” czy „Somali” Michaiła Tołstycha „Giwiego”. Dziś ci ludzie nie żyją, a ich oddziały nie istnieją.

W tzw. mediach kresowych można przeczytać sporo informacji o ostrzałach przez armię ukraińską dzielnic mieszkalnych Doniecka. Działalnością niektórych batalionów ochotniczych interesowała się Amnesty International. Jak naprawdę wygląda kwestia nadużyć popełnianych przez wojskowych podczas tego konfliktu?

Strona separatystyczna dopuszcza się większej liczby nadużyć i ma lżejszy stosunek do prawa oraz konwencji międzynarodowych, co wynika z faktu, że nie jest to struktura państwowa. Jak pisał w „Czarnej ziemi” Timothy Snyder, istnienie realnych struktur państwowych jest czynnikiem, który ogranicza eskalację przemocy.

Ponieważ obie strony ustawiają się wśród budynków mieszkalnych, to regularnie prowadzony jest ostrzał regionów zamieszkałych przez cywili. Żołnierze czy bojownicy, mierząc w pozycje przeciwnika, najczęściej nie mają realnego poczucia, że przy okazji giną cywile. Ostrzały są też prowadzone, aby wywołać panikę, strach. To trochę brak empatii, choć nie wiem, czy w warunkach wojny można ją mieć. Dodać należy, że wykorzystywana przez obie strony broń jest najczęściej stara i zwyczajnie nie może być dokładna.

Do tego dochodzą regularne problemy maruderstwem, szabrownictwem czy przemytem. Powszechne jest nadużywanie władzy. Łamaniu ukraińskiego prawa sprzyja też to, że konflikt ma status niezgodny z rzeczywistością. Formalnie toczy się operacja antyterrorystyczna, chociaż tak naprawdę jest to wojna, której nie ogłoszono, bo nikt nie chciał wprowadzić stanu wojennego. Patologie rodził też fakt, że początkowo większość żołnierzy stanowili ochotnicy, którzy nie podlegali żadnemu prawu. W praktyce można było wsadzić cywila do więzienia na tydzień czy miesiąc i nikt nie był w stanie tego sprawdzić. U separatystów było podobnie, tylko brutalniej. Dochodziło do pobić, a nawet zabójstw cywili. Religioznawca z Doniecka Igor Kozłowski trafił do niewoli separatystów w styczniu 2016 r. i po dziś dzień przebywa w więzieniu. Na początku czerwca zniknął dziennikarz Stanisław Asiejew, który pracował dla ukraińskich mediów – robił to oczywiście potajemnie, bo już od dawna przedstawiciele ukraińskich mediów nie otrzymują akredytacji od separatystów.

W temacie dziennikarzy: oprócz wojny rzeczywistej w Donbasie toczy się wojna informacyjna, w którą zaangażowane są liczne media. Czy w jej rzeczywistości ktokolwiek opisuje te wydarzenia w sposób rzetelny?

Ukraina wybrała ścieżkę kontrpropagandy, która ma być odpowiedzią na działania rosyjskie. Niemniej ciągle pracuje tam sporo uczciwych dziennikarzy, którzy próbują robić śledztwa i sprawdzać, co się dzieje naprawdę. Pojawiały się informacje o korupcji w Ministerstwie Obrony, o przemycie. Rzeczywiście praktycznie nie ma informacji o ostrzałach regionów zamieszkałych przez cywili, ale wynika to też z wewnętrznej cenzury. Czasem pojawiają się wiadomości, że Ukraińcy zdołali zająć jakieś terytoria i przedstawiane jest to jako sukces, chociaż tak naprawdę oznacza to łamanie ustaleń pokojowych. Sztab w takich przypadkach wpierw zaprzecza, że do czegoś takiego doszło, a następnie informuje, że do zajęcia terytorium doszło w wyniku „kontrataku”. Ogólnie brakuje krytyki armii na wzór tej, którą prowadzili choćby amerykańscy dziennikarze w Wietnamie, zwłaszcza że mimo wprowadzonych ograniczeń dziennikarze wciąż mają duży dostęp do frontu po stronie ukraińskiej.

Jak wygląda kwestia pracy dziennikarzy na terytoriach kontrolowanych przez separatystów?

Dziennikarzy ukraińskich mediów pracujących z akredytacjami nie ma. Mało jest takich – jak wspomniany Asiejew – którzy pracują bez zgody separatystów. Sporadycznie przyjeżdżają tam media zagraniczne, bo temat stał się mniej interesujący. Stąd też jest łatwiej kontrolować tych, którzy są na miejscu. Niepodporządkowane Kremlowi media rosyjskie też w zasadzie nie mogą już przyjeżdżać do nieuznawanych republik. A to przecież ich dziennikarze zrobili wiele znakomitych materiałów. Wystarczy tylko przypomnieć znakomite wywiady Pawła Kanygina z „Nowej Gaziety” z przywódcami separatystów Aleksandrem Borodajem i Fiodorem Bieriezinem. Warto o tym pamiętać, bo nie wszystkie media w Rosji są kremlowskie.

Odnoszę wrażenie, że od początku konfliktu cała ukraińska debata publiczna przesuwa się w kierunku prawicowym. Czy można powiedzieć, że wojna stała się katalizatorem tej zmiany?

To był nieco dłuższy proces. Zacząć trzeba od tego, że w ukraińskiej polityce nie istnieje praktycznie spór ideologiczny. Nie ma partii konserwatywnej czy liberalnej, nie mówiąc już o lewicowej. Większość głównych sił politycznych była i pozostaje projektami biznesowymi. Jedyną ideą, która zdołała zaistnieć w polityce masowej, był nacjonalizm. Ta ideowość pozwoliła „Swobodzie” wejść w 2012 r. do Rady Najwyższej jako czwartej sile politycznej w kraju. Wówczas na nacjonalistów głosowali m.in. liczni liberałowie. Podobnie, kiedy zaczął się Majdan, jedynym środowiskiem, które jasno określiło się politycznie, byli nacjonaliści. Zbieranina dziwnych ludzi, którą początkowo był Prawy Sektor, szybko przerodziła się w silną strukturę. Kiedy władza Janukowycza zaczęła stosować przemoc, a nacjonaliści pokazali, że są w stanie tę przemoc odpierać, stali się akceptowalną częścią tego protestu. Liberałowie, choć dominowali na Majdanie, nie zdołali stworzyć żadnej spójnej narracji dla opisu zachodzących wydarzeń, zdolnej konkurować z „nacjonalistyczną rewolucją”. Im bardziej protest się radykalizował, tym większym szacunkiem cieszył się Prawy Sektor. Nawet ludzie odlegli od nacjonalizmu mówili, że „to przynajmniej są ludzie, którzy coś robią”. Wojna stanowiła przedłużenie tego procesu. Jedyne bataliony ochotnicze o orientacji ideologicznej stworzyła skrajna prawica. Mam tu na myśli Prawy Sektor, a przede wszystkim „Azow”.

W październiku 2016 r. były dowódca „Azowa” i przewodniczący nacjonalistycznej partii Korpus Narodowy Andrij Biłecki w wywiadzie dla „Ukraińskiej Prawdy” mówił, że dzięki Majdanowi i wojnie idea nacjonalizmu stała się „mainstreamem”. Możesz się z nim zgodzić?

Niestety tak. Nacjonaliści, co prawda nie cieszą się dużym poparciem w sondażach, ale wpływ na rzeczywistość w sferze metapolitycznej mają duży. Widać to w kontekście decyzji o zablokowaniu rosyjskich mediów społecznościowych czy wprowadzeniu kwot językowych w ukraińskiej telewizji. Całkiem przekonująca jest teza, że te decyzje nie są dyktowane bezpieczeństwem czy wsparciem ukrainizacji kultury, tylko wstępem prezydenta Petra Poroszenki do kampanii prezydenckiej, w której będzie grał na prawicowym populizmie. Jest to prawdopodobne, bo obecnie ta narracja zaczęła kojarzyć się z patriotyzmem i stanowi jedyny spójny przekaz zdolny porwać szerokie masy społeczne. Jawi się to jako niebezpieczne zjawisko. Ale jest to przede wszystkim zagrożenie dla samej Ukrainy, a nie dla Polaków, bo wbrew temu, co opowiadają środowiska prorosyjskie i kresowe, ten nacjonalizm nie ma charakteru antypolskiego.

W jaki sposób ten konflikt w Donbasie wpłynął na tożsamość mieszkańców tzw. republik separatystycznych? Pozostało coś z opowieści o Noworosji?

Problemem tego konfliktu było to, że on nie miał realnej podstawy, aby się wydarzyć. Tożsamość mieszkańców Donbasu nie była co prawda jednoznacznie określona, ale tak naprawdę cały separatyzm rozhuśtała Rosja. Na początku był to ruch, który chciał uczynić z Ukrainy federację, w której południowy-wschód miał być odrębną administracyjną całością w obrębie wspólnego państwa ukraińskiego. Potem przypomniano sobie o funkcjonującym za czasów carskich terminie „Noworosja” na określenie ziem południowej i wschodniej Ukrainy. Wymyślono, że ten region ma się stać odrębnym państwem, właśnie Noworosją. Próbowano do tego dobudować jakąś konstrukcję ideologiczną, ale zbytnio się to nie udało. Była też trzecia koncepcja, czyli włączenie do Rosji. Miała ona największy potencjał mobilizacyjny dla zwolenników opcji prorosyjskiej, zwłaszcza po wydarzeniach na Krymie ludzie zaczęli wierzyć w realność takiego scenariusza, ale niezbyt chciała promować go Rosja. Wszystkie te trzy koncepcje umarły. Zamiast Noworosji obejmującej osiem obwodów Ukrainy udało się opanować 40 proc. obwodów donieckiego i ługańskiego. Na przykład idea, że Charków zostanie stolicą nieuznawanej republiki, umarła w maju 2014 r. Podobnie rzecz się miała w Odessie i pozostałych większych miastach południa i wschodu Ukrainy.

W Donbasie ludzie często identyfikują się z miastami, trochę z regionem. To rzekome utożsamianie się z Rosją jest nieco przesadzone. Dla mnie symptomatyczna była scena, gdy byłem w Doniecku na pierwszym „międzynarodowym” meczu. Grały ze sobą reprezentacje tzw. DRL z tzw. ŁRL. Ktoś na trybunach zaczął skandować „Rosja! Rosja!”. Nikt tego nie podchwycił. Inni czują się Ukraińcami, a też pewnie znalazłoby się trochę ludzi o tożsamości radzieckiej wierzących w powrót ZSRR.

Co wojna zmieniła w życiu zwykłych ludzi mieszkających w strefie konfliktu?

Rozczarowała wszystkich. Pozbawiła ich szansy na lepsze życie, którego chcieli niezależnie od strony, po której się opowiadali. Ukraina nie była i tym bardziej teraz nie jest łatwym miejscem do życia. Dziś mieszkańcy stref przyfrontowych zostali podzieleni granicą, na której przekroczenie trzeba czekać kilkanaście godzin, a nawet kilka dni. Sprawia ona, że region będzie się depopulować. Młodzi będą wyjeżdżać, starzy stopniowo wymierać. Jeżeli ten konflikt będzie się ciągnął, to za dwadzieścia lat pozostaną miejscowości emerytów, aż w końcu część z nich wymrze całkowicie. To przykre, ale tych ludzi nie czeka nic dobrego.

Bilans starć dla ogółu Ukraińców jest równie ponury?

Dla wielu Ukraińców tego konfliktu nigdy nie było. Hrywna poleciała co prawda na łeb na szyję, ale poza tym wiele się nie zmieniło. Ale nie jest to zarzut wobec Ukraińców. Znam historie Brytyjczyków mieszkających w Londynie, którzy nie dostrzegali konfliktu w Ulsterze, czy Serbów w Nowym Sadzie, którzy nie interesowali się wojnami na Bałkanach (oczywiście poza 1999 r., gdy miasto zostało zbombardowane). Z takim zjawiskiem mamy do czynienia wszędzie i chyba jest to naturalny mechanizm obronny. Tak więc, niektórych Ukraińców wojna nie zmieniła, w przypadku innych wzmocniła wcześniej uśpione poczucie narodowe. Ale wciąż uważam, że to nie było warte wojny.

Skandalista z fake newsa

Krzysztof Wołodźko

Stały współpracownik „Nowej Konfederacji”

Czy można być człowiekiem, nie pamiętając także o mrocznej części człowieczeństwa? Jeśli nie można, to ludzie pokroju Petera Steela są orędownikami starych, złych nowin o rodzaju ludzkim

Obleśne dykteryjki, raport z mniejszych i większych łgarstw, wspomnienia rodzinnych, ponurych mitów i skrupulatnie przedstawiane fakty; wnikliwe rozmowy, umiejętnie dozowane opisy kulturowo-społecznego tła i politycznie niepoprawny wyciągnięty do przodu środkowy palec – to bodaj najbardziej lapidarny opis książki „Zgniła zieleń. Historia Carnivore i Type O Negative” pióra Macieja Krzywińskiego, której głównej bohaterem jest Peter Steele, a właściwie Petrus T. Ratajczyk, założyciel wspomnianych wyżej kapel.

Na początku – słowo o autorze. Krzywiński od dobrych kilkunastu lat pisze o muzyce. Jego teksty znajdziecie w polskim „Metal Hammerze”, na łamach „Musick Magazine”, „Mega Sin”. Ma też na swoim koncie książkę „Faith No More – Królowie życia (i inne nadużycia)”. Poza tym w poznańskim Radiu Merkury mniej lub bardziej regularnie prowadzi autorską audycję muzyczną „Krzywo i nie na temat”.

Ważna rzecz: „Zgniła zieleń” nie jest autoryzowaną biografią. Dla autora i wydawnictwa to pewnie gorzej, także ze względów prestiżowych. Autoryzowana biografia daje możliwości współtworzenia pewnego oficjalnego kanonu wiedzy, legitymizuje czy wręcz uświęca przekaz. Dla czytelników i czytelniczek to jednak szansa na mniej uładzoną opowieść, nieocenzurowaną przez rzesze prawniczek, marketingowców i całej tej wesołej gromady żyjącej z wysoko wycenianego wizerunku żywych lub martwych gwiazd show biznesu. Przy okazji: od roku czy dwóch ekscytujemy się teorią postprawdy i prymatem fake newsów w debacie publicznej. Krzywiński, pracując nad swoją książką, musiał zmierzyć się z historią człowieka, który grał fałszem, prawdą, prowokacją i autokreacją jak kartami w znaczonej talii. Może odziedziczył tę skłonność po ojcu, emigrancie zarobkowym z Polski, Piotrze Ratajczyku, który przez lata podtrzymywał rodzinną legendę, że jest spokrewniony z Józefem Wissarionowiczem Stalinem. Do tej nieświętej pamięci postaci nawiązywał pseudonim artystyczny Petrusa T. Ratajczyka. A może czasem artyście mieszało się w głowie od nadmiaru używek?

Cóż to jest prawda?

Nie bez powodu już na wstępie „Zgniłej zieleni” czytamy: „Jak oddzielić ziarna od plew? Jak zweryfikować, gdzie biegła w setkach komentarzy linia, za którą rozpoczynają się już swobodne fantazjowanie i sowizdrzalska autokreacja? Może one nigdy się nie kończyły? A może nigdy się nie zaczęły? Jak ujął to swego czasu Peter, mało kto dawał wiarę jego słowom, gdy wypowiadał je ze śmiertelną powagą, większość bez cienia wątpliwości wierzyła natomiast w jego konfabulacje”. Problem jest o tyle ciekawy, że nie dotyczy przecież biografii, czy – ściślej rzecz biorąc – wizerunku jednego tylko artysty.

Wiemy dobrze, że dziennikarski czy publicystyczny obraz rzeczywistości rządzi się innymi prawami niźli opis ściśle naukowy czy nawet popularno-naukowy. Tylko cynicy, głupcy i fanatycy łatwo rozprawiają się ze starym pytaniem Piłata: „Cóż to jest prawda?”. Równocześnie, niezależnie od najszerzej rozumianych poglądów, ludzie o pewnej kulturze umysłowej, wciąż są zainteresowani dociekaniem prawdy, niezależnie od tego, z jakiego rodzajem oporem materii, zwanej światem, przyjdzie się im zmierzyć. Na zajęciach z dziennikarstwa dla początkujących często przeprowadza się podobne ćwiczenie: inscenizacja stłuczki samochodowej, a później rozciągnięty w czasie opis wydarzenia z perspektywy kilku, kilkunastu świadków. Rezultaty dają do myślenia. A przecież w przypadku człowieka mamy do czynienia nie tylko z prostą faktografią, ale głęboką intymnością, od seksualnej po metafizyczną (owszem, i taki skrót myślowy budzi dziś kontrowersje), których później staramy się dociec – szukając prawdy albo pięknych lub odrażających zmyśleń.

W przypadku bohatera „Zgniłej zieleni” jest to o tyle istotne, że świadomie grał bluźnierstwem w swoim życiu i sztuce, a później szukał ucieczki w katolicyzmie. Krzywiński, co oczywiste, nie napisał hagiografii twórcy albumu „Bloody Kisses”, na którym właściwie stereotypowe w przypadku pornografii wątki lesbijskiego seksu przenikały się z wizjami kobiety masturbującej się na widok rozciągniętego na krzyżu Jezusa Chrystusa. Choć pewnie znalazłyby się wierne odbiorczynie hagiografii Steela: wtajemniczeni w dzieje legendarnego Forum Frondy pamiętają, że po jego śmierci, którą poprzedziły wieści o nawróceniu artysty na katolicyzm, wołano tam nieledwie „Santo subito!”. Tak czy inaczej: Krzywiński nie napisał też jego rock’n’rollowej apologii: pewien dystans, właściwa autorowi książki gryząca ironia, skutecznie ochroniły go przed wystawianiem laurki postaci, którą wziął na dziennikarski warsztat.

Rzecz jasna, główna oś narracji „Zgniłej zieleni” dotyczy kwestii muzycznych, amerykańskiej sceny metalowej w dekadach zamykających i otwierających przełom tysiącleci. Ale w tym przypadku liczy się też treść, która być może nadaje się również do solidnych analiz seksuologicznych. Są czytelnicy i czytelniczki, którzy nieledwie ostentacyjnie pomijają te rozdziały biografii gwiazd, w których mowa o pierwszych pryszczach i innych związanych z dojrzewaniem zjawiskach, niszczących ład dziecinnego pokoju. Ale w przypadku „Zgniłej zieleni” tego nie da się zrobić.

Stare złe nowiny

Spójrzmy szerzej: kultura i biologia w życiu ludzkim od zawsze tworzą niezwykłą mieszankę wybuchową. Tyle że za sprawą kultury masowej Romeo, Julia i młody Werter stali się bardzo dosłowni. Nie ma w tej tezie niczego kontrowersyjnego: popkultura w zasadzie nie wychodzi poza etap pokwitania. Choć trzeba zaznaczyć, że spazmy dziewcząt i płonne często nadzieje chłopców z czasów kształtowania się rock’n’rolla to niewinna rozrywka w porównaniu z wersetami, które śpiewał młody Peter Steele ze swoją kapelą Carnivore w 1985 r.: „Ślina mi cieknie / Język zwisa / Żądza mknie do oczu / Już eksplozja w kroczu / Kocham jeść cipki / O cudownym słodkim smaku / Jak kwietniowe wino w bukłaku”. Przy okazji: dwa lata później Carnivore wydał album „Retaliation”. Tytuły utworów właściwie antycypują późniejsze ścieżki i metody dystrybucji skandali i prowokacji przez Petera: „Angry Neurotic Catholics”, „Race War”, „Jesus Hitler”, „Sex and Violence”.

Ale stwierdzenie, że kultura masowa jest infantylna i bazuje na impulsywnym przeżywaniu własnych potrzeb psychicznych, emocjonalnych, fizjologicznych, nie należy do zbyt odkrywczych. Naprawdę fascynująca w popkulturze jest jej zdolność do pokazania zgrozy człowieczeństwa, wszystkich tych cech istnienia, które ze względu na szeroko rozumiany ład publiczny ukrywamy przed samymi sobą. Społeczeństwa dobrobytu w XX w. dzięki elektryfikacji, upowszechnieniu higieny, nakazowi szczepień, instytucjom publicznym oraz triumfom kapitalizmu, które skrupulatnie odnotował nawet Karol Marks, pozbyły się ciągłego widoku śmierci, brudu i wiecznej niepewności jutra. Ale czy można być człowiekiem, nie pamiętając także o mrocznej części człowieczeństwa, w której sprawy ducha i materii ściśle się ze sobą łączą? Jeśli nie można, to ludzie pokroju Petera Steela są orędownikami starych, złych nowin o rodzaju ludzkim.

Bard turpizmu

W 1992 r. ukazał się drugi album Type O Negative, najważniejszej z kapel Steela, zatytułowany „The Origin of the Feces. Not Live at Brighton Beach”. Okładkę płyty zdobiło zdjęcie odbytu wokalisty (kolejne wydanie ocenzurowano), a sam tytuł miał być szyderstwem z tytułu klasycznej pracy Karola Darwina: „On the Origin of Species” („O powstawaniu gatunków”). W jednym z wywiadów Steele mówił: „Nienawidzę rasy ludzkiej. Co, ma się rozumieć, oznacza, że najbardziej nienawidzę siebie. Że niby jestem produktem sześciu milionów lat ewolucji? Daj spokój. Nie dalej jak wczoraj wypełzłem z bagna”.

Niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z obrzydzeniem cielesnością (to zresztą stara choroba ludzkości), czy też z mizantropią, widzimy barda turpizmu przy pracy. Na czym ona polegała? W dużej mierze na publicznym gorszeniu dzieci z mieszczańskich rodzin, sprzedawaniu klasie średniej podniet, z którymi musiała się kryć przed oczyma społeczeństwa, dostarczaniu odrobiny perwersji światu stworzonemu z reklam i wizji ciągłego gospodarczego wzrostu. Tylko ludzie, którzy mają dość wolnego czasu i nie zdychają z głodu pod płotem, mogą płacić za to, by epatowano ich obrzydlistwem. Pozwolę sobie na pewną przesadę: Steele zmarł niedługo po wielkim kryzysie gospodarczym z 2008 r. Umarł w czasie, gdy społeczeństwa dobrobytu doznały potężnego ciosu, wywołanego w dużym stopniu ich własną chciwością.

Nie takie nawrócenie

Być może niektórzy czekają happy endu. Przecież Peter Steele nawrócił się katolicyzm, czyli zaczął kontestować rzeczywistość w „jedynie słuszny” sposób. Ale wiele wypowiedzi artysty wskazuje, że powiązał swój prywatny, wyobraźniowy wszechświat z katolicką ornamentyką. I w jakiejś mierze zdawał sobie z tego sprawę, gdy przyznawał w jednej z rozmów: „Co niedzielę chodzę do kościoła i spieram się z księdzem, bo Biblia jest po prostu pieprzoną metaforą”. Pewnie dlatego mnóstwo jego wypowiedzi dla mediów (już z czasów nawrócenia!) podszytych było dziwnym ezoteryczno-seksualnym podtekstem, godnym mitologii katarów: „Biblia mówi metaforami. Naprawdę chcesz dowiedzieć się o Adamie i Ewie? Adam stworzył Ewę i dlatego kobiety nienawidzą mężczyzn. Jak ci się wydaje, czym był wąż? Zajrzyj tylko między swoje nogi, dupku”. Dla mniej wtajemniczonych: to właśnie katarzy zaproponowali interpretację, która, o dziwo, cieszy się sporym wzięciem w polskim katolicyzmie, że grzech pierworodny miał seksualny podtekst. Inna rzecz, że dekadę temu wizja nawrócenia bluźniercy-rockmena na katolicyzm miała silny lokalny kontekst, związany z historiami Dariusza Malejonka, Roberta Litzy Friedricha czy Tomka Budzyńskiego. Ale Steele zmarł zbyt szybko, by ruszyć w trasę z Luxtorpedą.

Co do samej książki – od strony warsztatowej na wyróżnienie zasługuje zgrabne włączenie do narracji licznych, dość zwięzłych, ale treściwych, rozmów z najróżniejszymi postaciami, które naświetlają wiele aspektów biografii Petera Steele`a. Na potrzeby lektury Krzywiński przeprowadził wywiady m. in. z psychoterapeutką Agatą Chorzewską (rozmowa o dorastaniu w wielodzietnej rodzinie), Williamem Wittmanem, współproducentem pierwszych nagrań Steele`a, Stanem Pillisem, gitarzystą Carnivore, Dougiem Keoghiem z wydawnictwa płytowego Roadrunner i Billem Zebubem, dość ekscentrycznym dżentelmenem z pogranicza świata sztuki i mediów. A choć autor „Zgniłej zieleni” lubuje się w anegdotkach i dygresjach, nigdy nie traci z oczu głównego bohatera swojej opowieści i skrupulatnie odnotowuje jego kolejne życiowo-arstystyczne ekscesy, które pełną meandrów drogą wiodły go ku coraz bardziej komercyjnemu sukcesowi.

Peter Steele to postać uszyta wedle zmiksowanych formatów bulwarówki i fake newsa – nawet nawrócenie tego bluźniercy jest jakieś podejrzane. Jest w tym jakaś tragiczna prawda o świecie, w którym przyszło nam bawić.

Maciej Krzywiński,

„Zgniła zieleń. Historia Carnivore i Type O Negative”, Wydawnictwo In Rock, Czerwonak 2017